Ένα σημείωμα για το μέλλον του καπιταλισμού και των κοινών και μια πρόταση Εκτύπωση
Τεύχος 124, περίοδος: Ιούλιος - Σεπτέμβριος 2013


ΕΝΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ

ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝ ΚΑΙ ΜΙΑ ΠΡΟΤΑΣΗ1

των Michel Bauwens και Βασίλη Κωστάκη

1. Εισαγωγή

Οι ομότιμες υποδομές (για παράδειγμα το διαδίκτυο) υποστηρίζουν και διευκολύνουν την ανεμπόδιστη, ελεύθερη διασύνδεση, επικοινωνία και συνεργασία των ανθρώπων. Θέση μας είναι ότι οι εν λόγω υποδομές γίνονται σταδιακά οι γενικοί όροι εργασίας, ζωής και οργάνωσης των βασικών δομών των δυτικών κοινωνιών. Η ομότιμη σχεσιακή δυναμική, που συνοψίζεται στο παλιό σύνθημα Jeder nach seinen Fähigkeiten, jedem nach seinen Bedürfnissen! («από τον καθένα σύμφωνα με τις ικανότητές του, στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του!»), βασίζεται στην κατανομή των παραγωγικών μας δυνάμεων.

Αρχικά τα μέσα παραγωγής της πληροφορίας, δηλαδή οι δικτυωμένοι υπολογιστές, και πλέον τα μέσα της υλικής παραγωγής, δηλαδή οι μηχανές που παράγουν φυσικά αντικείμενα, διανέμονται και διασυνδέονται. Ακριβώς όπως οι δικτυωμένοι υπολογιστές εκδημοκράτισαν τα μέσα παραγωγής της πληροφορίας και της επικοινωνίας, τα αναδυόμενα στοιχεία ενός δικτύου μικρο-εργοστασίων ή αυτό που κάποιοι αποκαλούν «επιτραπέζια παραγωγή» (Kostakis, 2013), όπως η τριδιάστατη εκτύπωση (3D printing), διευκολύνουν την ευρεία διαθεσιμότητα των μέσων της υλικής παραγωγής.

Προφανώς η παραπάνω διαδικασία δεν μπορεί να συμβαίνει χωρίς προβλήματα και συγκρούσεις. Σε μια περίοδο πόλωσης και μην έχοντας επιτύχει μια ισορροπία όσον αφορά την παγκόσμια διακυβέρνηση του διαδικτύου (Mueller, 2010), γινόμαστε μάρτυρες διαμαχών για τον έλεγχο και την ιδιοκτησία των κατανεμημένων υποδομών. Από τη μία πλευρά, η ομότιμη παραγωγή σηματοδοτεί ορισμένες ριζικές αλλαγές που λαμβάνουν χώρα αντιτιθέμενες σε ένα παλιό παράδειγμα (paradigm) το οποίο θα πρέπει να ξεπεραστεί ή να αλλάξει (Κωστάκης, 2013, Bauwens, 2013, Benkler, 2005). Από την άλλη, οι προτεινόμενες νομοθεσίες της ACTA / SOPA / PIPA που στόχο έχουν την επιβολή αυστηρών πνευματικών δικαιωμάτων, οι προσπάθειες για ένα κανονιστικό καθεστώς στην αρχιτεκτονική του διαδικτύου (Boyle, 2013), η παρακολούθηση και λογοκρισία από αυταρχικές αλλά και φιλελεύθερες χώρες είναι μόνο μερικοί λόγοι που έχουν κάνει μελετητές, όπως τον Zittrain (2008), να ανησυχούν ότι οι απελευθερωτικές δυνατότητες των ψηφιακών συστημάτων μπορεί να εξαφανιστούν με το μοντέλο των κλειδωμένων, κεντρικά ελεγχόμενων συσκευών πληροφοριών.

Ως εκ τούτου, γίνεται φανερό ότι υπάρχει μια μάχη μεταξύ δύο πόλων: κυβερνήσεων και εταιρειών από τη μια, οι οποίες προσπαθούν να μετατρέψουν τεχνολογίες όπως το διαδίκτυο σε ένα αυστηρά ελεγχόμενο μέσο πληροφόρησης, και των κοινοτήτων χρηστών από την άλλη, που προσπαθούν να κρατήσουν το μέσο ανεξάρτητο (Kostakis, 2013). Αυτό το άρθρο επιχειρεί να απλοποιήσει πιθανά αποτελέσματα με τη χρήση δύο αξόνων ή πόλων που δημιουργούν τέσσερα πιθανά σενάρια.

2. Οι δύο άξονες και τα τέσσερα σενάρια

Ο κάθετος άξονας αφορά την πολικότητα του κεντρικού έναντι του κατανεμημένου ελέγχου των υποδομών/μέσων παραγωγής, ενώ ο οριζόντιος άξονας αφορά ένα προσανατολισμό προς τη συσσώρευση ή τη διακίνηση του κεφαλαίου έναντι ενός προσανατολισμού προς τη συσσώρευση ή τη διακίνηση των Κοινών.

    1. Ε
      ικόνα 1. Τα τέσσερα τεταρτημόρια των πιθανών σεναρίων.


2.1. Δικτυοκρατικός καπιταλισμός (ΔΚ)

Ορίζουμε ως «δικτυοκρατικό καπιταλισμό» (netarchical capitalism) τον πρώτο συνδυασμό (πάνω αριστερά) όπου συναντάται ο κεντρικός έλεγχος μιας κατανεμημένης υποδομής με στόχο τη μεγιστοποίηση της κεφαλαιοκρατικής συσσώρευσης. Το δικτυοκρατικό κεφάλαιο αποτελεί ένα μέρος του κεφαλαίου που καθιστά δυνατή και ενδυναμώνει τη συνεργασία, εκμεταλλευόμενο την ομότιμη δυναμική μέσω μονοπωλιακών πλατφορμών που βρίσκονται υπό κεντρικό έλεγχο. Ενώ οι χρήστες μοιράζονται πληροφορίες μέσω των παραπάνω πλατφορμών, δεν έχουν πρόσβαση ούτε δικαίωμα ελέγχου στο σχεδιασμό των δικτύων και των πλατφορμών που ανήκουν σε συγκεκριμένα συμφέροντα. Για παράδειγμα, δείτε το Facebook ή το Google. Κάτω από κανονικές συνθήκες στον ΔΚ οι χρήστες παράγουν ή μοιράζονται αξίες χρήσης, τη στιγμή που οι ιδιοκτήτες των πλατφορμών καρπώνονται τη χρηματική αξία που δημιουργείται. Βραχυπρόθεσμα φαίνεται η παραπάνω σχέση να λειτουργεί, ωστόσο, μακροπρόθεσμα πιστεύουμε ότι οδηγούμαστε σε κρίση για το κεφάλαιο από τη στιγμή που οι χρήστες, οι οποίοι παράγουν την αξία, δεν ανταμείβονται και δε θα έχουν αρκετή αγοραστική δύναμη για να αποκτήσουν τα απαραίτητα αγαθά για την περαιτέρω εύρυθμη λειτουργία της καπιταλιστικής οικονομίας.

2.2. Κατανεμημένος καπιταλισμός (ΚΚ)

Ο δεύτερος συνδυασμός αποκαλείται «κατανεμημένος καπιταλισμός» (distributed capitalism) και βρίσκεται κάτω αριστερά στο σχήμα μας, εκεί όπου ο κατανεμημένος έλεγχος συναντά ξανά τη μεγιστοποίηση της συσσώρευσης κεφαλαίου. Η ανάπτυξη του ψηφιακού, ομότιμου νομίσματος Bitcoin και της πλατφόρμας συλλογικής μικροχρηματοδότησης (crowdfunding) Kickstarter αποτελούν αντιπροσωπευτικά παραδείγματα ΚΚ. Σε αυτό το μοντέλο, οι ομότιμες υποδομές είναι σχεδιασμένες κατά τέτοιο τρόπο ώστε να επιτρέπονται η αυτονομία και η συμμετοχή πολλών χρηστών, αλλά ο κύριος στόχος παραμένει το χρηματικό κέρδος. Στο Bitcoin όλοι οι συμμετέχοντες υπολογιστές μπορούν να παραγάγουν (mining) και να διαχειριστούν τις χρηματικές μονάδες καθιστώντας τα μεγάλα τραπεζικά ιδρύματα περιττά. Παρόλ’ αυτά η κυκλοφορία, και όλες οι συναφείς διαδικασίες του ψηφιακού νομίσματος Bitcoin βασίζονται στη σπανιότητα των πόρων και τον ανταγωνισμό. Αυτοί που εισήλθαν νωρίτερα στο «παιχνίδι» ή/και κατέχουν τους δυνατότερους υπολογιστές έχουν ισχυρό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι των υπολοίπων. Το Kickstarter λειτουργεί ως μία ανάστροφη αγορά (reverse market) όπου λαμβάνουν χώρα προπληρωμένες επενδύσεις. Υπό αυτές τις συνθήκες, τα Κοινά είναι παραπροϊόντα ή μέσα του συστήματος, χωρίς να αποτελούν πρωτεύοντα στόχο, καθώς τα κίνητρα καθορίζονται από τις ανταλλακτικές/εμπορικές σχέσεις και το κέρδος. Πολλά ομότιμα εγχειρήματα μπορούν να ειδωθούν κάτω από αυτό το πλαίσιο, προσπαθώντας να διαμορφώσουν έναν πιο συμμετοχικό ΚΚ. Αν και θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως αντισυστημικές προσπάθειες ενός εναλλακτικού ήθους επιχειρηματικότητας ενάντια στα μονοπώλια, διατηρούν, ωστόσο, τη συγκέντρωση στη μεγιστοποίηση ή τη δημιουργία κέρδους. Η κατανομή λαμβάνει χώρα σε παγκόσμια κλίμακα και όχι τοπικά: το όραμα αφορά μια ψηφιακή οικονομία όπου μικροί παίχτες συγκεντρώνονται δημιουργώντας παγκόσμιο αντίκτυπο.


2.3. Ευέλικτες/προσαρμοστικές κοινότητες (ΕΚ)

Εκεί (κάτω δεξιά) όπου συναντάται ο κατανεμημένος και παράλληλος έλεγχος των υποδομών με τον προσανατολισμό προς τα Κοινά είναι το πεδίο όπου αναπτύσσονται οι «ευέλικτες/προσαρμοστικές κοινότητες» (resilient communities). Ο στόχος εδώ σχετίζεται με την επανατοπικοποίηση και την αναδημιουργία των τοπικών κοινοτήτων. Το συγκεκριμένο πεδίο/παράδειγμα βασίζεται, συνήθως, στην προσδοκία για ένα μέλλον με χαμηλά αποθέματα πλουτοπαραγωγικών πηγών και ενέργειας. Αποτελεί, με άλλα λόγια, ένα σύνολο διασωστικών στρατηγικών και πολιτικών. Πρωτοβουλίες και εγχειρήματα όπως το «κίνημα Αποανάπτυξης» (Degrowth movement) ή οι «Μεταβατικές Πόλεις» (Transition Towns), τα οποία συνιστούν δίκτυα κοινοτήτων από τα κάτω, μπορούν να ειδωθούν κάτω από αυτό το πρίσμα. Σε πιο ακραίες περιπτώσεις, οι ΕΚ ενσαρκώνουν απλά στρατηγικές και πολιτικές σωτηρίας σε περίπτωση γενικού χάους. Αυτό που χαρακτηρίζει τα συγκεκριμένα εγχειρήματα είναι η εγκατάλειψη της φιλοδοξίας για δράσεις και οικονομίες μεγαλύτερης κλίμακας ενώ η ανάπτυξη (νεο)φεουδαρχικών πρακτικών θεωρείται αναπόφευκτη. Αν και υπάρχει μέσω του διαδικτύου παγκόσμια συνεργασία μεταξύ τέτοιων κοινοτήτων, η εστίασή τους παραμένει στο τοπικό. Είναι σύνηθες η κλιμάκωση της πολιτικής και κοινωνικής κινητοποίησης σε μεγαλύτερη κλίμακα να θεωρείται μη ρεαλιστική ως καταδικασμένη στην αποτυχία. Οι προσπάθειες των ΕΚ δεν στοχεύουν στη μεγιστοποίηση ή ακόμη και στη δημιουργία κέρδους, αλλά στην παραγωγή αξίας για τις ανάγκες της εκάστοτε κοινότητας. Γι’ αυτό και τοποθετούνται στο τεταρτημόριο των Κοινών έχοντας, ωστόσο, κυρίως τοπικό προσανατολισμό.


2.4. Παγκόσμια Κοινά (ΠΚ)

Η προσέγγιση (πάνω δεξιά) των «παγκόσμιων Κοινών» (global Commons) είναι ενάντια στον προαναφερόμενο προσανατολισμό σε τοπική κλίμακα, στοχεύοντας στα παγκόσμια Κοινά. Οι υποστηρικτές αυτού του σεναρίου ισχυρίζονται ότι ο αγώνας για την ενδυνάμωση, την προστασία και τον εμπλουτισμό των Κοινών είναι, και πρέπει να είναι, διεθνής και παγκόσμιος. Παρατηρείται, όπως προαναφέρθηκε, μια κατανομή/διανομή των μέσων παραγωγής της άυλης (πληροφορία) αλλά και προσφάτως της υλικής οικονομίας. Η υλική παραγωγή συνεπώς μπορεί να γίνεται σε τοπικό επίπεδο, αλλά τα μικρο-εργοστάσια που αναδύονται είναι διασυνδεδεμένα σε παγκόσμια κλίμακα, εκμεταλλευόμενα την αμοιβαία συνεργασία σε παγκόσμιο επίπεδο τόσο στον σχεδιασμό ενός προϊόντος όσο και στις βελτιώσεις των κοινών υποδομών/εξοπλισμών. Κάθε κατανεμημένο, ομότιμο εγχείρημα μπορεί να ειδωθεί μέσα στο πλαίσιο των διεθνών «φυλών» (phyles), δηλαδή συμμαχιών οργανισμών και επιχειρήσεων που λειτουργούν γύρω από ένα συγκεκριμένο γνωσιακό Κοινό (knowledge Commons). Επιπλέον, θεωρούμε την πολιτική και κοινωνική κινητοποίηση σε τοπικό, εθνικό και διεθνές επίπεδο ως μέρος του αγώνα για τον μετασχηματισμό των υφιστάμενων δομών της οικονομίας και κοινωνίας. Οι οργανισμοί και οι επιχειρήσεις που συμμετέχουν στο κίνημα αυτό αποτελούν οχήματα για τους υποστηρικτές των Κοινών (commoners) ώστε οι τελευταίοι να επιτύχουν βιωσιμότητα προσωπική αλλά και συλλογική. Το συγκεκριμένο σενάριο δεν θεωρεί δεδομένη την κοινωνική παρακμή αλλά πιστεύει και εποφθαλμιά ένα βιώσιμο καθεστώς αφθονίας για ολόκληρη την ανθρωπότητα.

3. Συζήτηση

Σε όλα τα παραπάνω τέσσερα σενάρια θεωρούνται ως δεδομένες οι υπάρχουσες ομότιμες υποδομές. Οι υλικοί και άυλοι πόροι διανέμονται, λοιπόν, με διαφορετικό τρόπο, βαθμό και προσανατολισμό ώστε να επιτευχθούν «οικονομίες σκοπού» (economies of scope). Οι οικονομίες κλίμακας, πράγματι, υπερέχουν εκεί όπου οι πλουτοπαραγωγικοί πόροι και η ενέργεια υπάρχουν σε αφθονία: παράγοντας περισσότερο αποκτάς ένα προφανές ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Ωστόσο εκεί όπου η ενέργεια και οι πόροι είναι πεπερασμένοι, οι οικονομίες σκοπού ή, με άλλα λόγια, η προσέγγιση του «να κάνεις περισσότερα με λιγότερα» (doing more with less) αποτελεί μονόδρομο. H φιλοσοφία του ανοικτού κώδικα κατανέμει παράλληλα και οριζόντια τις άυλες πηγές, δηλαδή την πληροφορία (γνώση, κώδικας, σχέδια), οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν από όλη την ανθρωπότητα αντί να παραμένουν εγκλωβισμένες κάτω από αυστηρές άδειες πνευματικής ιδιοκτησίας. Ακολουθώντας μία παρόμοια πρακτική στην κατανομή των μέσων της υλικής παραγωγής θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυξάνεται η αποδοτικότητα της χρήσης των πλουτοπαραγωγικών πόρων και της ενέργειας. Επίσης χρησιμοποιούνται πόροι και εξοπλισμός που μέχρι πριν παρέμεναν αναξιοποίητοι (βελτιστοποιώντας την κατανομή τους μέσα από διεργασίες αυτο-επιλογής και αυτο-οργάνωσης) ενώ ελαχιστοποιούνται τα απόβλητα καθώς η παραγωγή είναι εγγενώς προσανατολισμένη στη βιωσιμότητα. Δεν παράγονται, εν ολίγοις, αγαθά που είτε είναι περιττά είτε προγραμματισμένα να αντικατασταθούν βραχυπρόθεσμα.

Οι νέες αυτές ομότιμες παραγωγικές δομές είναι την ίδια στιγμή τοπικές και παγκόσμιες (global-local ή με μια λέξη glocal). Ενώ επιτρέπεται και υποστηρίζεται η παραγωγή σε τοπική κλίμακα, μέσω των μικρο-εργοστασιακών μονάδων και των τεχνολογιών επιτραπέζιας παραγωγής, η παραγωγή της απαραίτητης πληροφορίας (π.χ. ο σχεδιασμός ή/και ο προγραμματισμός) για το εκάστοτε προϊόν αλλά και για τον χρησιμοποιούμενο εξοπλισμό μπορεί να λαμβάνει χώρα σε παγκόσμια κλίμακα. Ως έναν γενικό κανόνα, θα μπορούσε κάποιος να πει πως «οτιδήποτε είναι βαρύ είναι κοντά κι οτιδήποτε ελαφρύ μένει μακριά». Η συνεργασία για την παραγωγή άυλης αξίας μεγιστοποιείται, ενώ η παγκόσμια μεταφορά υλικών αγαθών ελαχιστοποιείται.

Στα τέσσερα σενάρια που παρουσιάσαμε αυτό που διαφοροποιείται είναι ο σκοπός που εξυπηρετεί η συνεργασία. Δηλαδή οι συνεργατικές προσπάθειες στοχεύουν στη συσσώρευση του κεφαλαίου ή στη βελτίωση της διακίνησης των Κοινών; Και επίσης, ο έλεγχος των μέσων πού τοποθετείται; Με άλλα λόγια, o σχεδιασμός των υποδομών βρίσκεται στα χέρια μερικών ιδιωτικών συμφερόντων ή είναι ανοικτός;

Στο πρώτο σενάριο του ΔΚ, ο έλεγχος και η διαχείριση γίνονται από μία μονοπωλιακή ιεραρχία, ενώ στην περίπτωση του ΚΚ ο έλεγχος βρίσκεται στο δίκτυο των κερδοσκόπων που συμμετέχουν. Στο επόμενο σενάριο, αυτό των ΕΚ, ο έλεγχος ασκείται σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή και εξαρτάται από το μοντέλο διακυβέρνησης της εκάστοτε κοινότητας. Στο μοντέλο των ΠΚ, η διακυβέρνηση των πόρων και της παραγόμενης αξίας ασκείται από μια τριαρχία:

α) την κοινότητα των παραγωγών/χρηστών που κατανέμει τους πόρους μέσα από μορφές αυτο-οργάνωσης,

β) τις οργανώσεις κοινής ωφέλειας (for-benefit associations) οι οποίες διαχειρίζονται τις υλικές υποδομές που καθιστούν δυνατή τη συνεργασία (για παράδειγμα τα ιδρύματα των έργων ελεύθερου λογισμικού/λογισμικού ανοικτού κώδικα, βλέπε Apache Foundation, ή η Wikimedia που υποστηρίζει την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια Wikipedia),

γ) και τις επιχειρηματικές συμμαχίες που λειτουργούν γύρω από τα συγκεκριμένα, κάθε φορά, Κοινά (για παράδειγμα η συμμαχία IBM-Red Hat).

Είναι ύψιστης σημασίας η διατήρηση του προσανατολισμού προς τα Κοινά στα μοντέλα διακυβέρνησης των συμμετεχόντων επιχειρηματικών συμφερόντων. Για παράδειγμα, στην περίπτωση του ελεύθερου λογισμικού Linux, έχουμε ένα πληροφοριακό Κοινό μεγάλης αξίας γύρω από το οποίο επιχειρηματικές οντότητες δραστηριοποιούνται εδώ και χρόνια (Kostakis, 2013). Ο κοινός αυτός πόρος ενσωματώνεται, λοιπόν, στις διαδικασίες συσσώρευσης του κεφαλαίου. Ένα εναλλακτικό μοντέλο θα απαιτούσε τη δημιουργία επιχειρήσεων με ένα διαφορετικό ήθος, φιλικές προς τα Κοινά, οι οποίες θα αποτελούνταν και θα ελέγχονταν από τους ίδιους τους συμμετέχοντες στην παραγωγή των Κοινών. Τέτοιες επιχειρήσεις θα έπρεπε να είναι δομημένες πάνω σε ένα νομικό πλαίσιο που θα τις υποχρεώνει να υποστηρίζουν τη διακίνηση και τον εμπλουτισμό των Κοινών.

4. Πρόταση

Πρότασή μας, λοιπόν, είναι ένα πλουραλιστικό ιδιοκτησιακό καθεστώς – πιθανότατα θα συνοδεύεται από νέες νομικές άδειες προσανατολισμένες στη βιώσιμη, όχι μόνο συλλογικά αλλά και ατομικά, ομότιμη παραγωγή – που θα συνδυάζει:

α) Την ιδιοκτησία των παραγωγών, επαναδιατυπώνοντας το πρόταγμα για την ιδιοκτησία των μέσων και των προϊόντων από τους εργάτες αυτή τη φορά σε μια νέα, ομότιμη εποχή.

β) Την ιδιοκτησία των χρηστών/καταναλωτών. Αναγνωρίζεται, δηλαδή, ότι και οι χρήστες ενός δικτύου συνεισφέρουν με τον τρόπο τους στην παραγωγή της αξίας.

γ) Μηχανισμούς επιστροφής χρηματικών και άλλων πόρων γι’ αυτούς που χρηματοδοτούν ή υποστηρίζουν τις επιχειρήσεις. Με αυτόν τον τρόπο σταματά να αποτελεί ταμπού και επιτρέπεται η δημιουργία κέρδους ενώ διαφοροποιείται από την έννοια της μεγιστοποίησης του κέρδους.

Επομένως, καλούμε για μια αναστροφή της λογικής των μοντέλων του ΝΚ και του ΚΚ με έναν, όμως, παγκόσμιο προσανατολισμό. Δηλαδή να μην δημιουργούμε επιχειρηματικά μοντέλα βασισμένα στη συνεργασία και στον διαμοιρασμό με σκοπό τη μεγιστοποίηση του κέρδους, αλλά νέα, βιώσιμα επιχειρηματικά μοντέλα με σκοπό τη μεγιστοποίηση της συνεργασίας και του διαμοιρασμού της παραγόμενης αξίας, των Κοινών.

Βιβλιογραφία

Bauwens, M., (2005). “The Political Economy of Peer Production,” Ctheory Journal, Ανακτήθηκε 3 Ιουνίου 2013. http://www.ctheory.net/articles.aspx?id=499

Benkler, Y., (2005). The Wealth of Networks: How Social Production Transforms Markets and Freedom. New Haven: Yale University Press

Boyle, J., (1997). “Foucault in Cyberspace”, Ανακτήθηκε 3 Ιουνίου 2013, 2013.http://www.law.duke.edu/boylesite/foucault.htm

Kostakis, V., (2013). “At the Turning Point of the Current Techno-Economic Paradigm: Commons-Based Peer Production, Desktop Manufacturing and the Role of Civil Society in the Perezian Frame- work”, TripleC, vol. 11(1): 173-190.

Mueller, M., (2010). Networks and States: The Global Politics of Internet Governance. Cambridge: MIT Press.

Zittrain, J., (2008). The Future of the Internet: And How to Stop It. New Haven: Yale University Press.

 
 

1 Το παρόν άρθρο βασίζεται στo Bauwens, M., & Kostakis, V. “The Reconfiguration of Time and Place after the Emergence of Peer-to-Peer Infrastructures” που πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο Hybrid City: Subtle rEvolutions Proceedings (2013) και μια νέα εκδοχή του αναμένεται να δημοσιευτεί στο επικείμενο Araya, D. (Ed.). Technopolis: Smart cities as Learning Ecologies. New York: Palgrave Macmillan, καθώς και στα ελληνικά, στο Κωστάκης Β., Παπανικολάου Γ., & Γιωτίτσας Χ. Τα Κοινά. Ιωάννινα: Βορειοδυτικές Εκδόσεις.

 
< Προηγ.   Επόμ. >
Θέσεις, τριμηνιαία επιθεώρηση, 36ο έτος (1982-2018), εκδόσεις Νήσος, (Σαρρή 14, 10553, Αθήνα, τηλ-fax: 210-3250058)
Το περιεχόμενο του ιστοχώρου διατίθεται ελεύθερα για μη εμπορικούς σκοπούς, υπό τον όρο της παραπομπής στην αρχική του πηγή