«Εξ οικτράς ανάγκης»: Βραχείς περιορισμοί και τα αναπόφευκτα επινοήματα του κεφαλαίου Εκτύπωση
Τεύχος 133, περίοδος: Οκτώβριος - Δεκέμβριος 2015


«ΕΞ ΟΙΚΤΡΑΣ ΑΝΑΓΚΗΣ»:

ΒΡΑΧΕΙΣ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ

ΚΑΙ ΤΑ ΑΝΑΠΟΦΕΥΚΤΑ ΕΠΙΝΟΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ


του Βασίλη Δρουκόπουλου



«Εξοχώτατε,

Επειδή η θεία πρόνοια ηυδοκίμησε να κυβερνηθή η Ελλάς από τοιούτον σοφόν και ενάρετον Κυβερνήτην, εις τον οποίον τας προσπαθείας και τους μεγάλους κόπους χρεωστείται η πολύτιμος ανεξαρτησία της, και επειδή οι κατοικούντες εις αυτήν Έλληνες ηυτύχησαν ν’ απολαμβάνουν όλα τ’ αγαθά της ευνομίας και ησυχίας υπό την αιγίδα της υ[μετέρας] Ε[ξοχώτητος], ο υποσημειούμενος γέρων Έλλην, επιθυμών να ζήσω τας τελευταίας στιγμάς της ζωής μου εις τους κόλπους της πατρίδας υπό τοιαύτην Κυβέρνησιν, έφθασα εσχάτως ενταύθα φέρων μεθ’ εμαυτού τα λείψανα της περιουσίας μου [...] συνισταμένην εις φοίνικας 12.540 επιθυμών να καταθέσω εις την Εθνικήν Τράπεζαν».

Εν Ναυπλίω τη 1η Αυγούστου 1830.

Υπογραφή: Γρηγόριος Δημ. Σφουγγαράς


Εικάζεται ότι ο κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας μεσολάβησε στο να κατατεθεί το προαναφερόμενο ποσό από τον πολίτη Σφουγγαρά στην πρώτη τράπεζα (1828) του νεώτερου ελληνικού κράτους, την Ελληνική Χρηματιστική Τράπεζα (η γνωστή μεγάλη φίλη μας Εθνική ιδρύθηκε το 1841). Παραμένει ωστόσο γεγονός αβέβαιο το πότε έκλεισε ο λογαριασμός ή αν επιστράφηκε στον καταθέτη ή στους κληρονόμους του το πιστωτικό υπόλοιπο των λειψάνων της περιουσίας του με την παύση των εργασιών της τράπεζας τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1834. Αλλά ας υπενθυμιστεί ότι από το 1832/3, με την αρχή της βασιλείας του Όθωνα, ο φοίνικας αντικαθίσταται από νέα νομισματική μονάδα, τη δραχμή. Μπορεί λοιπόν, το υπόλοιπο του λογαριασμού να δραχμοποιήθηκε και η εξόφλησή του να μετατράπηκε τελικά στις νέες δραχμές.1

Στο ξετύλιγμα της πορείας του «ανεξάρτητου» ελληνικού κράτους πολλές άλλες τράπεζες διέκοψαν, προσωρινά ή οριστικά, τη λειτουργία τους ενώ βέβαια άλλες νέες ιδρύθηκαν. Όμως, το γενικευμένο κλείσιμο των τραπεζών όπως αυτό αποφασίστηκε με την Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου [ΠΝΠ] («Τραπεζική Αργία Βραχείας Διαρκείας» αποκλήθηκε) της 28ης Ιουνίου 2015 αποτελεί σχεδόν μοναδικό φαινόμενο. Μια ιστορική αναδίφηση αποκαλύπτει ότι στην Ελλάδα με την επίσημη εγκατάλειψη του «κανόνα του χρυσού» τη Μεγάλη Παρασκευή 27 Απριλίου 1932, λόγω και της Μεγάλης Εβδομάδας, «[...] οι περισσότερες τράπεζες έμειναν κλειστές επί ένα επταήμερο. Όταν άνοιξαν ξανά, επικράτησε στις συναλλαγές κλίμα ηρεμίας και δεν σημειώθηκε πανικός».2 Η δεύτερη περίπτωση καταγράφεται στην ταραγμένη περίοδο που ακολούθησε τη λήξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Όπως περιγράφεται από τον Βόγλη, μια αναφορά από την Αθήνα προς τον Υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ με ημερομηνία 20 Ιανουαρίου 1945 (National Archives andRecordsAdministration, OfficeofStrategicServices, USA, 868, 00/1-2045) σημειώνει: «[...] όσο η εξουσία στη Θεσσαλονίκη βρισκόταν στα χέρια του ΕΑΜ, δεν μπορούσε να ελπίζει σε καμιά βοήθεια ούτε από την κυβέρνηση ούτε από τους Βρετανούς, αν και χρειαζόταν επιτακτικά χρήματα για να πληρώσει τους μισθούς των δημόσιων και των δημοτικών υπαλλήλων. Η ΔΕΜ [Διοικητική Επιτροπή Μακεδονίας] ζήτησε από τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο (Military Liaison/ML) 300.000 λίρες, αλλά οι Βρετανοί αρνήθηκαν, ενώ προσπάθησε να κατασχέσει τις 10.000-12.000 λίρες που φυλάσσονταν στην Τράπεζα της Ελλάδας. Η έλλειψη ρευστού ανάγκασε τις τράπεζες της πόλης να κλείσουν».3 Αυτά τα συμβάντα φαίνεται να προκύπτουν από αποφάσεις των ίδιων των τραπεζών και δεν οφείλονταν σε κυβερνητικό νομοθέτημα.

Είναι ενδιαφέρον επίσης να σημειωθεί ότι όσον αφορά σε επεισόδια κλεισίματος τραπεζών στη διάρκεια τραπεζικών κρίσεων της σχετικά πρόσφατης περιόδου (1970-2007) είχαν καταγραφεί στο εξεταζόμενο δείγμα μόνον πέντε περιπτώσεις (όλες σε νοτιοαμερικανικές χώρες) σ’ ένα σύνολο σαράντα δύο κρίσεων και που διάρκεσαν 4-5 μέρες η κάθε μία.4 Εκείνη η περίπτωση που έχει απασχολήσει περισσότερο, μακράν όλων των υπολοίπων, τους ερευνητές της τραπεζικής ιστορίας αποτελεί το κλείσιμο των τραπεζών στις ΗΠΑ το 1933 και του οποίου χαρακτηριστικά γνωρίσματα ακολουθούν χωρίς την επιδίωξη «να κατασκευάζουμε συνέχειες και να αναζητούμε τομές».5 Παρ’ όλα αυτά, «η παρανόηση του παρόντος είναι η αναπόφευκτη συνέπεια της άγνοιας του παρελθόντος».6 Μορφές αλλά και οι ιδιαιτερότητες της τραπεζικής αργίας του 1933 σχετίζονται με την πρόσφατη ελληνική εμπειρία.


«Προσπάθησε να διαβάσει ένα εγχειρίδιο στοιχειώδους οικονομίας αλλά έπληξε και το παράτησε στη μέση· ήταν σαν να άκουγε την ατέλειωτη αφήγηση ενός ηλίθιου όνειρου. Δεν τον ενδιέφερε να μάθει πώς λειτουργούσε το τραπεζικό σύστημα. Θεωρούσε τις λειτουργίες του καπιταλισμού στερημένες νοήματος, του φαίνονταν σαν τελετουργίες πρωτόγονων θρησκειών, εξίσου βάρβαρες, πολύπλοκες, άχρηστες. Στις ανθρωποθυσίες στους θεούς μπορούσε τουλάχιστον να διακρίνει κανείς μια ομορφιά, τρομερή και ακατανόητη. Στις τελετουργίες των χρηματιστηρίων όπου η απληστία, η τεμπελιά και ο φθόνος υποκινούσαν την ανθρώπινη συμπεριφορά, ακόμα και το τρομερό γινόταν μπανάλ και κοινότοπο» UrsulaK. LeGuin, Ο Αναρχικός των Δύο Κόσμων, Μτφρ. Χρήστος Γεωργίου, Parsec, Αθήνα, 1994: 127, 8. (Το πρωτότυπο κυκλοφόρησε το 1974 με τίτλο The Dispossessed).


Στις 1 το πρωί της Δευτέρας 6 Μαρτίου 1933, ο 32ος πρόεδρος των ΗΠΑ Ρούζβελτ, μόλις 36 ώρες μετά την ορκωμοσία του, εντέλλεται την άμεση αναστολή όλων των τραπεζικών εργασιών σε όλη την επικράτεια.7 Αρχικά ήταν για τέσσερις μέρες αλλά στη συνέχεια η περίοδος παρατάθηκε για άλλες τρεις. Οι όροι της απαγόρευσης πρόβλεπαν:


«Κανένα τραπεζικό ίδρυμα ή υποκατάστημα δεν θα πληρώσει, εξάγει, δρομολογήσει ή θα επιτρέψει την ανάληψη ή μεταφορά με οποιοδήποτε τρόπο ή με οποιοδήποτε μέσο, νομίσματα σε χρυσό ή άργυρο ή εθνικό νόμισμα [...] ούτε κανένα τραπεζικό ίδρυμα ή υποκατάστημα θα εκταμιεύει καταθέσεις, θα χορηγεί δάνεια..., θα προβαίνει σε πράξεις ξένου συναλλάγματος, θα μεταφέρει πιστώσεις από τις ΗΠΑ οπουδήποτε στο εξωτερικό ή θα διεκπεραιώνει οποιαδήποτε τραπεζική εργασία».


Τα προηγούμενα τρία χρόνια της Μεγάλης Οικονομικής Κρίσης, και ιδιαίτερα τον τελευταίο μήνα, είχαν «βάλει λουκέτο» μερικές χιλιάδες τράπεζες (εθνικές και πολιτειακές, μέλη των δώδεκα Ομοσπονδιακών Τραπεζών ή μη) καθώς και είχε υπάρξει αναστολή, μερική ή ολική και για διάφορες διάρκειες, των τραπεζικών εργασιών σε 37 (οι εκτιμήσεις διίστανται) από τις 48 (τότε) πολιτείες και την DistrictofColumbia. Αρχικά, η τραπεζική κρίση ξέσπασε σε αγροτικές περιοχές αλλά σταδιακά μεταφέρθηκε και στις πόλεις. Αναφέρεται ότι οι ανήσυχοι καταθέτες όχι μόνον απέσυραν τα χρήματά τους, αλλά και ζητούσαν την ισόποση αξία σε χρυσό ή πιστοποιητικά χρυσού αντί για τραπεζογραμμάτια. Μια καταλυτική εξέλιξη αποτέλεσε και η διαπίστωση ότι το απόθεμα χρυσού της Ομοσπονδιακής Τράπεζας της Νέας Υόρκης είχε μειωθεί κάτω από το νόμιμο όριο της κάλυψης των τραπεζογραμματίων που παρέμεναν σε κυκλοφορία και είχαν εκδοθεί από κάθε Ομοσπονδιακή Τράπεζα και που τότε ανερχόταν στο 40%. Ο πρόεδρός της χρησιμοποίησε τον όρο-ευφημισμό «εθνική τραπεζική αργία» (nationalbankholiday), όρο που υιοθέτησε και ο πρόεδρος Ρούζβελτ όπως βέβαια και η ελληνική ΠΝΠ (κάτι σαν την άδεια άνευ αποδοχών!).

Η παρέμβαση στις 6/3/1933 του Ρούζβελτ για το κλείσιμο των τραπεζών βασίστηκε στο TradingwiththeEnemyAct (1917) της εποχής του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου, που χορηγούσε έκτακτες εξουσίες στον πρόεδρο των ΗΠΑ για την προστασία της εθνικής ασφάλειας. Για να μην υπάρχει όμως η παραμικρή αμφισβήτηση, η προεδρική αυτή απόφαση καλύφτηκε με το EmergencyBankingAct της 9ης Μαρτίου. Η Βουλή των Αντιπροσώπων το ψήφισε ομόφωνα ενώ η Γερουσία με ψήφους 73 έναντι 7. Στις 15 Μαρτίου τα ιδρύματα που έλεγχαν το 90% των τραπεζικών πόρων είχαν ξανανοίξει ενώ πλέον οι νέες καταθέσεις ξεπερνούσαν τις αναλήψεις. Ως το τέλος του μήνα, τα 2/3 των ποσών που είχαν αποσυρθεί πριν από τη διαταγή του κλεισίματος είχαν επανακατατεθεί. Το πιστωτικό σύστημα θα άρχιζε πάλι την κινητοποίηση των αδρανών καταχωνιασμένων αποθεμάτων ρευστού. Η κρίση ως αποτέλεσμα της προηγούμενης αποτυχίας κινητοποίησης των αποθεμάτων θα άρχιζε να ξεπερνιέται. Το άνοιγμα των τραπεζών έγινε σταδιακά εκκινώντας από εκείνες που θεωρήθηκαν απόλυτα αξιόχρεες. Συνολικά κρίθηκε ότι 4.000 τράπεζες δεν θα έπρεπε να επαναλειτουργήσουν. Όπως είχε επισημάνει, προφανώς επιδοκιμαστικά, ένας βοηθός του Ρούζβελτ: «Σε ελάχιστες μέρες ο καπιταλισμός είχε σωθεί».8 Η αιματομετάγγιση της παροχής ρευστότητας είχε αποτρέψει, προς στιγμήν, το οικονομικό κώμα. Συμπτωματικά (;) ο Μάρτης του 1933 σήμανε και την αρχή του ξηλώματος της ποτοαπαγόρευσης που είχε θεσπιστεί το 1920. Στις 22 Μαρτίου ο Ρούζβελτ νομιμοποιεί την μπύρα και το κρασί με χαμηλή περιεκτικότητα οινοπνεύματος. Αργότερα, τον Δεκέμβρη της ίδιας χρονιάς, αίρονται και οι υπόλοιπες βασικές απαγορεύσεις. Επίσης, ας σημειωθεί ότι πριν από το 1920 το 14% των εισπράξεων από ομοσπονδιακούς, πολιτειακούς και τοπικούς φόρους προέρχονταν από την εμπορία οινοπνευματωδών ποτών. Στην περίοδο της Μεγάλης Οικονομικής Κρίσης οι συνολικές φορολογικές εισπράξεις είχαν κατακρημνιστεί. Με μια δόση υπερβολής, κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι δεν ήταν μόνον η ομαλοποίηση των τραπεζικών συναλλαγών που είχε σώσει τον καπιταλισμό αλλά σ’ αυτό είχε συντελέσει και η άρση της ποτοαπαγόρευσης! Από το οικονομικό κώμα, πιθανόν στο αλκοολικό.

Ο πιο πάνω συσχετισμός φέρνει στη μνήμη το ακόλουθο συναφές απόσπασμα από την Άννα Καρένινα του Τολστόι:


«“Το να κερδίζεις με άτιμα μέσα, με κατεργαριά” άρχισε να λέει ο Λέβιν, νιώθοντας ότι δεν μπορούσε να χαράξει μια ευδιάκριτη γραμμή ανάμεσα στην τιμιότητα και στην ατιμία“όπως είναι τα κέρδη των τραπεζών” συνέχισε “είναι άτιμο.Το νασυσσωρεύονται τεράστιες περιουσίες χωρίς μόχθο είναι κακό όπως ήταν και μ’ αυτούς που μονοπωλούσαν τα οινοπνευματώδη. Ημορφή έχει αλλάξει, αυτό είναι όλο.Le roi est mort , vive le roi ! Μόλις καταργήθηκαν τα μονοπώλια οινοπνευματωδών, παρουσιάστηκαν οι σιδηρόδρομοι κι οι τράπεζες: δηλαδή άλλα μέσα άκοπου πλουτίσματος”».9


Ας προστεθούν μερικά ευτράπελα και αξιοπερίεργα όπως έχουν καταγραφεί:


“Οι πάστορες στο Milwaukee συμφώνησαν να σταματήσουν την περιφορά του δίσκου έως ότου λήξει η κρίση και η Πρώτη Εκκλησία των Βαπτιστών στο ElPaso του Τέξας κανόνισε να δέχεται υποσχετικά πληρωμής (IOUs) [...] Μια διαφήμιση από την PebecoToothPaste δήλωνε: “Για να υποστηρίξουμε το τρέχον έκτακτο πρόγραμμα είμαστε διατεθειμένοι να διατηρήσουμε τις αμερικανικές οικογένειες εφοδιασμένες με οδοντόπαστα [...] Αγοράστε τρία σωληνάρια. Πληρώστε σε τρεις μήνες”. Ο κυβερνήτης της Καλιφόρνιας ανέστειλε την εκτέλεση της ποινής ενός εγκληματία λόγω της αμφισβητούμενης νομιμότητας απαγχονισμού σε ημέρα αργίας. Δεν υπήρξε όμως αναστολή σε όσους χρώσταγαν ομοσπονδιακό φόρο εισοδήματος. Η Εφορία ήταν απόλυτα πρόθυμη να δέχεται επιταγές».10


«[...] διστάζω να βάλω χρήματα σε μια τράπεζα. Φοβάμαι ότι ποτέ δεν θα τολμήσω να τα αποσύρω. Όταν πάτε για εξομολόγηση και αφήνετε παρακαταθήκη τις αμαρτίες σας στη συνείδηση του εξομολογητή, έρχεστε ποτέ να τις πάρετε πίσω; Η ατμόσφαιρα εξ άλλου είναι εκείνη της εξομολόγησης (δεν υπάρχει πιο καφκική κατάσταση από την τράπεζα): ομολογήστε ότι έχετε χρήματα, ομολογήστε ότι κάτι δεν πάει καλά. Και όντως έτσι είναι: το να έχει κανείς χρήματα είναι μια ψεύτικη κατάσταση, από την οποία σας απολυτρώνει η τράπεζα: “Τα χρήματά σας με ενδιαφέρουν” – σας εκβιάζει, η αδηφαγία της δεν έχει όρια. Το αδιάντροπο βλέμμα της σας αποκαλύπτει τις αισχρές πλευρές σας και είστε υποχρεωμένος να παραδώσετε τον εαυτό σας για να ικανοποιήσετε την επιθυμία της. Θέλησα μια μέρα να αδειάσω το λογαριασμό μου και να πάρω ό, τι είχε σε μετρητά. Ο τραπεζίτης αρνήθηκε να με αφήσει να φύγω μ’ ένα τέτοιο ποσό: ήταν άσεμνο, επικίνδυνο, ανήθικο. Μήπως ήθελα τουλάχιστον τράβελερς; Όχι, όλα σε μετρητά. Ήμουν τρελός. Στην Αμερική, είστε τρελός για δέσιμο αν αντί να πιστεύετε στο χρήμα και στην υπέροχη ρευστότητά του, έχετε την αξίωση να το έχετε πάνω σας σε μετρητά. Το χρήμα είναι βρώμικο, είναι αλήθεια. Μετά βίας αρκούν για την προστασία μας οι ναοί από μπετόν και μέταλλο» JeanBaudrillard, Αμέρικα, Απόδοση Νικόλας Χρηστάκης, Futura, Αθήνα, 2000: 93, 4.

Το κρίσιμο ερώτημα που τίθεται είναι: πώς «ομαλοποιήθηκε» σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα η ανώμαλη κατάσταση και «σώθηκε ο καπιταλισμός»; Η δεινή επικοινωνιακή ρητορική του Ρούζβελτ, ήρεμη, άμεση και πειστική, αποτελεί τον πρώτο λόγο.11 Όταν απευθύνθηκε από το ραδιόφωνο για ένα τέταρτο της ώρας στην πρώτη του εκπομπή «Κουβέντα γύρω από το τζάκι» (“Firesidechat”) το βράδυ της Κυριακής 12 Μαρτίου δηλαδή της παραμονής της επαναλειτουργίας των αξιόχρεων τραπεζών, τόνισε: «Σας διαβεβαιώ ότι είναι πιο ασφαλές να κρατήστε τα λεφτά σας σε τράπεζα που έχει ανοίξει παρά κάτω από το στρώμα». Και συμπλήρωσε ότι μόνον οι υγιείς τράπεζες θα άνοιγαν. Όμως, ο ουσιαστικός λόγος πρέπει να αποδοθεί στη σύζευξη δύο παραγόντων: της ρευστότητας και της εγγύησης των καταθέσεων. Όπως επιχειρηματολογεί ο Silber, η ρευστότητα εξασφαλίστηκε με τη δυνατότητα έκδοσης από τις δώδεκα Ομοσπονδιακές Τράπεζες των FederalReserveBankNotes (Ομοσπονδιακών Τραπεζογραμματίων χωρίς την κάλυψη χρυσού) που θα αντικρίζονταν από στοιχεία ενεργητικού των εμπορικών τραπεζών (Άρθρο IV του EmergencyBankingAct).12

Με αυτόν τον τρόπο όχι μόνο δόθηκε η υπόσχεση για την προσφορά ρευστότητας, αν την είχαν ανάγκη, σε όποιες τράπεζες είχαν κριθεί αξιόχρεες, αλλά επίσης εξασφαλιζόταν η defacto κυβερνητική εγγύηση όλων των καταθέσεων χωρίς όριο.13 Αν δε ακόμα οι Ομοσπονδιακές Τράπεζες ζημιώνονταν από τη δανειοδότηση των εμπορικών τραπεζών, ο πρόεδρος Ρούζβελτ υποσχέθηκε ότι θα ζητούσε από το Κογκρέσο την έγκριση της υποχρέωσης της κυβέρνησης για την αποζημίωσή τους.14 Έτσι φάνηκε ότι και πιο επισφαλή ενέχυρα (που κάτω από κανονικές συνθήκες πιθανόν να μη γίνονταν αποδεκτά ή μόνον «κουρεμένα») τα οποία θα προσφέρονταν από τις εμπορικές τράπεζες στις Ομοσπονδιακές Τράπεζες, θα μπορούσαν να ενισχύσουν τη ρευστότητά τους.

Επίσης, είναι ενδιαφέρον να αναφερθεί ότι πριν αποφασιστεί η προηγούμενη μέθοδος εξασφάλισης ρευστότητας, σε κάποια χρονική στιγμή υπήρξε η σκέψη να κυκλοφορήσει από το Υπουργείο Οικονομικών ένα παράλληλο νόμισμα με τη μορφή πιστοποιητικών χρέους (governmentscrip). Μάλιστα, είχαν εκτυπωθεί και τα πρώτα 10 εκ. Δολάρια, αλλά το σχέδιο δεν ολοκληρώθηκε γιατί αμφισβητήθηκε κατά πόσο το παράλληλο νόμισμα θα γινόταν αποδεκτό στην ονομαστική του αξία.

Τέλος, παρενθετικά και συμπληρωματικά, αξίζει να υπενθυμιστεί η αποκοπή των ΗΠΑ από την εφαρμογή του «κανόνα του χρυσού» με διάφορες νομοθετικές ρυθμίσεις που θεσπίσθηκαν το 1933 και στις αρχές του 1934. Ο δεσμευτικός ζουρλομανδύας του κανόνα απέκλειε τις προσαρμογές στη συναλλαγματική ισοτιμία, τα επιτόκια και τη δημοσιονομική πολιτική, ενέργειες που θα μπορούσαν να βοηθήσουν την εγχώρια οικονομία κάθε χώρας. Η υιοθέτησή του βασιζόταν από τη μεριά του ιδιωτικού πλούτου στην υστερική φοβία ενός ενδεχόμενου πληθωρισμού και στην άρνηση να επιτραπεί στις κυβερνήσεις η διαχείριση των οικονομιών τους. Παράλληλα, οι ένθερμοι θιασώτες του κανόνα τον υποστήριζαν επειδή αυτός ευνοούσε τις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές και το διεθνές πιστωτικό και χρηματιστικό κεφάλαιο με τίμημα τον αποπληθωρισμό, την περικοπή των μισθών και των δημόσιων δαπανών.15 Όπως επισημαίνουν οι Eichengreen και Temin:


«Το επιχείρημά μας είναι ότι το σκεπτικό του κανόνα του χρυσού ήταν αδιαχώριστο από την ιδεολογία [...] εκείνων των τμημάτων της κοινωνίας που έλεγχαν τις οικονομικές πολιτικές [...] Η παγκόσμια οικονομία δεν άρχισε να αναλαμβάνει όταν αυτοί οι άνθρωποι άλλαξαν γνώμη, αλλά μάλλον, η ανάρρωση άρχισε όταν η μαζική πολιτική κινητοποίηση, σε διάφορες μορφές, τους απομάκρυνε από τα αξιώματά τους στην εξουσία».16


Πόσο επίκαιρα πράγματι αντηχούν όλα αυτά!


«Ο εχθρός δεν είναι ο άπληστος τραπεζίτης, ο διεφθαρμένος πολιτικός ή ο αστόχαστος δημοσιογράφος αλλά η δομή της εξουσίας που βασίζεται στην εκμετάλλευση και την κυριαρχία» Costas Douzinas, “Labour must turn to the left”, The Guardian Weekly, 31/7/2009: 21.


Από την προηγούμενη αναδρομή στα βασικά γεγονότα της τραπεζικής αργίας στις ΗΠΑ το 1933, είδαμε να παρελαύνουν τραπεζικοί όροι και διαδικασίες που εισέβαλαν στο προσκήνιο της επικαιρότητας με την αφορμή της καλοκαιρινής ΠΝΠ (28/6/2015) περί τραπεζικής αργίας: Το παράλληλο νόμισμα, το αξιόχρεο των τραπεζών, η απόσυρση και η εγγύηση των καταθέσεων, η παροχή ρευστότητας, κ.ά. Τηρουμένων των αναλογιών και αναγνωρίζοντας τις συστημικές και θεσμικές εξελίξεις που μεσολάβησαν τα τελευταία 80 χρόνια, μπορεί κανείς να επισημάνει ότι τα βασικά προβλήματα που ανακύπτουν συχνά στον τραπεζικό/πιστωτικό τομέα, όπως και τα βασικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται και οι μεθοδεύσεις στις οποίες καταφεύγουν οι αρχές, δεν φαίνεται να διαφέρουν σημαντικά στην πορεία του χρόνου. Εξ άλλου,


«Το χρηματιστικό σύστημα είναι ένα ισχυρό όπλο που διαθέτει ο καπιταλισμός, αλλά όλα τα καπιταλιστικά σπαθιά είναι αμφίστομα. Όσο το χρηματιστικό σύστημα υποστηρίζει τη συσσώρευση, τόσο οι αντιθέσεις που δημιουργεί αυτή ενισχύονται και ξεσπάνε πάλι σε κρίση [...]».17


Το αυτο-υπονομευόμενο καπιταλιστικό σύστημα, με την πλαστικότητα που το χαρακτηρίζει και τις μεταλλάξεις στις οποίες έχει καταφύγει «εξ οικτράς ανάγκης», αποκτώντας με αυτό τον τρόπο τη δύναμη να απορροφά την αρνητικότητά του, έχει εξασφαλίσει αναλλοίωτα τα χαρακτηριστικά του κεντρικού του πυρήνα που διακρίνεται από την «εμπλουτιζόμενη δυνατότητα [...] να αντλεί υπεραξία».18

1 Μια περίεργη σύμπτωση. Το μυθικό πουλί «φοίνιξ» ενδημούσε, κατά μια εκδοχή, στη Φοινίκη απ’ όπου ο Δίας απήγαγε την πριγκίπισσα Ευρώπη. Στην πορεία που ακολουθήθηκε η δραχμή της νεώτερης Ελλάδας παρεμβλήθηκε μεταξύ φοίνικα και ευρώ.

2 MarkMazower, Η Ελλάδα και η Οικονομική Κρίση του Μεσοπολέμου, μτφρ. Σπύρος Μαρκέτος, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα, 2002: 232.

3 Πολυμέρης Βόγλης, Η Αδύνατη Επανάσταση: η κοινωνική δυναμική του εμφυλίου πολέμου, Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 2014: 76.

4 Luc Laeven and Fabian Valencia, “Systemic banking crises: a new database”, IMF, WP/08/224, November 2008.

5 Βόγλης, op.cit.: 375.

6 MarcBloch, «Η ιστορία, οι άνθρωποι και ο χρόνος», Κείμενα Ευρωπαϊκής Ιστορίας, Παπαζήσης, Αθήνα, 1985: 28.

7 «Το μόνο πράγμα που πρέπει να φοβόμαστε είναι ο ίδιος ο φόβος – ο ανώνυμος, παράλογος, αδικαιολόγητος τρόμος που παραλύει τις ενέργειες που απαιτούνται για να μετατραπεί η υποχώρηση σε προέλαση» είναι μια φράση από το λόγο που εκφώνησε ο Ρούζβελτ στην ορκωμοσία του και που έχει χρησιμοποιήσει επανειλημμένα, έστω ελλειπτικά, ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας.

8 Τότε, ακριβώς πριν μισό αιώνα, στις 14 Μαρτίου 1883 είχε σβήσει ένα μεγάλο πνεύμα, ο Κάρολος Μαρξ.

9 Λέων Τολστόι, Άννα Καρένινα, Μέρος VI, Κεφάλαιο XI, Δεύτερος Τόμος, Μτφρ. ΦώνταΚονδύλη, ΕκδόσειςΠατάκη, 4ηεκτύπωση, Αθήνα, 2014: 220.

10 Robert Jabaily, “Bank Holiday of 1933”, Federal Reserve Bank of Boston, November 22, 2013.

11 Εδώ θυμάται κανείς την ειλικρινή και αποκαλυπτική ρήση του HenryFord: «Πάλι καλά που ο κόσμος δεν καταλαβαίνει πώς λειτουργεί το τραπεζικό και νομισματικό μας σύστημα, γιατί αν το καταλάβαινε, πιστεύω ότι θα ξέσπαγε μια επανάσταση πριν από αύριο το πρωί».

12 William L. Silber, “Why did FDR’s bank holiday succeed?”, Federal Reserve Bank of New YorkEconomic Policy Review, July 2009: 24-26.

13 Η dejure εγγύηση θα ισχύσει από την 1/1/1934.

14 Ας προστεθούν δύο ευφυολογήματα περί τραπεζικού δανεισμού: «Τράπεζα είναι ένας θεσμός ο οποίος θα σου δανείσει χρήματα αν μπορέσεις να αποδείξεις ότι δεν τα χρειάζεσαι» (BobHope) και «Τραπεζίτης είναι ένα άτομο που θα σου δανείσει την ομπρέλα του όταν έχει λιακάδα και θα στην πάρει πίσω αμέσως μόλις αρχίσει να βρέχει» (Αποδίδεται σε διαφόρους).

15 Ann Pettifor, “Why the euro is the gold standard writ large-and like the gold standard, will fail”, Prime, 30 July 2015 (http://www.primeeconomics.org/articles/why-th e-euro-is-the-gold-standard-write-large ).

16 Barry Eichengreen and Peter Temin, “ The Gold Standard and the Great Depression”, Contemporary European History, Vol. 9, No. 2, July 2000: 185 (αναφέρεταιστο Holger Wolf and Tarik M. Yousef, “Breaking the fetters: why did countries exit the interwar Gold Standard?”, Edmund A. Walsh School of Foreign Service, Georgetown University, October 2005, υποσ. 16: 14 (http://web.cenet.org.cn/upfile/98181.pdf ).

17 Nick Potts, “Surplus capital: the ultimate cause of the crisis?”, Critique, No. 1, 2010: 4.

18 Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, «Εμπλεκόμενες εξουσίες: κράτος και έθνος, οικογένειες και μαφίες», Ανα-γνώσεις ενός κόσμου που θα μπορούσε να είναι άλλος, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2002: 44.

 
< Προηγ.   Επόμ. >
Θέσεις, τριμηνιαία επιθεώρηση, 37ο έτος (1982-2019), εκδόσεις Νήσος, (Σαρρή 14, 10553, Αθήνα, τηλ-fax: 210-3250058)
Το περιεχόμενο διατίθεται ελεύθερα για μη εμπορικούς σκοπούς, υπό τον όρο της παραπομπής στην αρχική του πηγή