«Οι λέξεις είναι πέτρες, ο σοσιαλισμός δεν είναι καπιταλισμός». Πιέτρο Ινγκράο, αντίο Εκτύπωση
Τεύχος 134, περίοδος: Ιανουάριος - Μάρτιος 2016


«ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΙΝΑΙ ΠΕΤΡΕΣ,

Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ».

ΠΙΕΤΡΟ ΙΝΓΚΡΑΟ, ΑΝΤΙΟ


του Βασίλη Κων/νου Φούσκα



Ρώμη, καλοκαίρι 1995. Ήμουν εκεί για μια, κατά κάποιο τρόπο, «ιερή αποστολή»: σε τρεις μήνες έπρεπε να ολοκληρώσω τη διδακτορική μου έρευνα στα αρχεία του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος (ΙΚΚ) και της Ιταλικής Βουλής, και να πάρω επίσης μια σειρά από συνεντεύξεις ηγετών της Ιταλικής Αριστεράς που δεν είχα προλάβει να ολοκληρώσω το προηγούμενο καλοκαίρι. Τελείωνα τότε τη διατριβή μου στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου για τα αίτια του μετασχηματισμού του ΙΚΚ και τα χρονικά περιθώρια ήταν στενά. Για τρεις μήνες ήμουν φιλοξενούμενος της οικογένειας Giallombardo. Ο Arturo Giallombardo ήταν ένας από τους δικηγόρους του Palmiro Togliatti στα εργασιακά θέματα. Ο συνδετικός κρίκος ήταν ο γιος του, Renato, τον οποίο είχα γνωρίσει στο Λονδίνο και είχαμε γίνει πολύ στενοί φίλοι.

Την προηγούμενη μέρα είχα πάρει συνέντευξη από τον Lucio Magri. Τώρα ήταν η σειρά του Ingrao. Ήμουν πολύ καλά προετοιμασμένος. Είχα μελετήσει όλη του τη δουλειά, τις ομιλίες του στην Ιταλική Βουλή, ακόμα και τα ποιήματά του. Στο δρόμο μέσα στο λεωφορείο, σκεφτόμουνα ότι θα τον έβρισκα σε ένα μεγάλο σπίτι, ίσως και με υπηρέτες, με χιλιάδες βιβλία, αρχεία και ακριβούς πίνακες ζωγραφικής. Λίγο-πολύ δηλαδή, περίμενα να συναντήσω μια κατάσταση αριστοκρατική, κάτι που δεν σπάνιζε στην πρώην ηγεσία του ΙΚΚ, και υποπτεύομαι δεν θα σπανίζει και τώρα στους ηγέτες του Δημοκρατικού Κόμματος του Renzi. Ο Ingrao ήταν ένα απ’ τα ηγετικά στελέχη του ΙΚΚ, πολύ στενός συνεργάτης του Togliatti και δέσποσε στην ιταλική πολιτική σκηνή για τουλάχιστον 60 χρόνια. Υπήρξε διευθυντής της L’ Unitá (1947-57), Πρόεδρος της Ιταλικής Βουλής την περίοδο του «ιστορικού συμβιβασμού» (1976-79) και της απαγωγής του Aldo Moro, και συνέβαλε στη θεωρητική και πολιτική εμπέδωση ενός ιστορικού ρεύματος μέσα στο ΙΚΚ και στην Ευρωπαϊκή Αριστερά, αυτό του «αριστερού ευρω-κομμουνισμού», με τον «δεξιό ευρω-κομμουνισμό» να αντιπροσωπεύεται από προσωπικότητες όπως ο Giorgio Amendola και, αργότερα, ο Giorgio Napolitano. Η ίδια η πολιτική τοποθέτηση του Νίκου Πουλαντζά στο τελευταίο του βιβλίο, Το Κράτος, η Εξουσία, ο Σοσιαλισμός, αλλά και σε συνεντεύξεις του της εποχής, είναι επηρεασμένη από τη σκέψη του Ingrao έτσι όπως αυτή διατυπώνεται στο Masse e Potere (Μάζες και Εξουσία).

Εξεπλάγην. Βρήκα τον Ingrao σε ένα μικρό διαμέρισμα ενός υπνοδωματίου, σε μια πολύ ταπεινή συνοικία της Ρώμης. Μου άνοιξε τη πόρτα, του συστήθηκα ... «α ναι, ο Έλληνας ερευνητής απ’ το Λονδίνο», μου είπε και με οδήγησε στο μικρό του χώρο που χρησιμοποιούσε ως γραφείο. Συζητήσαμε για τον Togliatti και το 1956, για την εσωτερική διαμάχη με τον Amendola μέσα στο ΙΚΚ μετά το θάνατο του Togliatti τη δεκαετία του ’60, για το 1968, για τη θητεία του ως Πρόεδρος της Ιταλικής Βουλής και την εμπειρία του «ιστορικού συμβιβασμού» και, βέβαια, για τη στροφή του ΙΚΚ το 1988-89 να αλλάξει όνομα και να απαρνηθεί την ταυτότητά του. Ήταν πολύ παραστατικός γα το ζήτημα της μάχης που έδωσε μέσα στο ΙΚΚ για τη διεύρυνση της εσωκομματικής δημοκρατίας, διαφωνώντας επίσημα και με τον Γραμματέα του Κόμματος και διάδοχο του Togliatti, Luigi Longo. Στο 11ο Συνέδριο του Κόμματος τον Ιανουάριο του 1966, ο Ingrao είχε κάνει μια συγκινητική ομιλία, εμπνευσμένη απ’ το καθήκον της ενότητας του Κόμματος. Παρ’ όλα αυτά, στο ζήτημα της εσωκομματικής δημοκρατίας και της δημοσιοποίησης των διαφωνιών, διατύπωσε μια πρόταση, που έχει μείνει στην ιστορία:


«Ο σύντροφος Longo εξέφρασε την κριτική του και τις ανησυχίες του στο ζήτημα της δημοσιοποίησης των συζητήσεων και των διαφωνιών μέσα στο κόμμα μας. Non sarei sincero se dicessi a voi che mi sono rimasto persuaso (δεν θα ήμουν ειλικρινής αν σας έλεγα ότι έχω πειστεί)».1


Όταν τον συνάντησα ήταν 80 ετών. Η μνήμη του ήταν διαμάντι. Η σκέψη του πεντακάθαρη. Προσπαθούσε να καταλάβει καλά τα ερωτήματά μου και μου έδινε τις πιο ολοκληρωμένες και ειλικρινείς απαντήσεις. Η ευγένειά του ήταν απερίγραπτη. Ωστόσο, ως σκέψη, ένα πράγμα μ’ εντυπωσίασε περισσότερο.

Παρόλο που ήταν πολύ κινηματικός και υπέρ της άμεσης δημοκρατίας, ταυτόχρονα έδειχνε μια βαθιά πίστη στους θεσμούς της Ιταλικής Δημοκρατίας και στο απόλυτο αντι-φασιστικό πρόσημο του Ιταλικού Συντάγματος (να μη ξεχνάμε ότι είχε πάρει ενεργά μέρος στην ιταλική αντίσταση και, ακόμα, ότι το Ιταλικό Σύνταγμα ήταν και παραμένει ένα από τα πιο δημοκρατικά Συντάγματα στο κόσμο). Οι αρχές της πολιτικής του σκέψης θα μπορούσαν να συνοψιστούν ως εξής: Η αστική δημοκρατία μπορεί και πρέπει μόνο να βαθύνει κι όχι να καταργηθεί. Οι μάζες και τα κοινωνικά κινήματα πρέπει να παίξουν καθοριστικό ρόλο στη διεύρυνση της δημοκρατίας διότι ο «ορίζοντας του κομμουνισμού» (εδώ υιοθετεί, ουσιαστικά, την πολιτική φιλοσοφία του Cesare Luporini) είναι ορατός μόνο μέσα απ’ το βάθεμα και το πλάτεμα της (αστικής) δημοκρατίας. Η εντατικοποίηση της πίεσης του αστικού κράτους απ’ τα κάτω σ’ όλη τη Δυτική Ευρώπη θα μπορέσει να συνεισφέρει στην ανάταση όλου του ευρωπαϊκού εγχειρήματος σε μια σοσιαλιστική κατεύθυνση (ίσως, μ’ αυτή την έννοια, η σκέψη του είναι ακόμα επίκαιρη και σήμερα, την εποχή της λιτότητας στην Ευρώπη).

Μέσα απ’ τη συζήτηση μαζί του γι’ αυτά τα ζητήματα, συμπέρανα, αν και ποτέ δεν μου το είπε ρητά, ότι αυτό που εκείνος πίστευε για το ρόλο της Αριστεράς ήταν ότι δεν έπρεπε να είναι στην εξουσία, δεν έπρεπε να γίνει εξουσία, εκτός κι αν συνέτρεχαν πολύ ειδικές συνθήκες και σοβαροί λόγοι, όπως για παράδειγμα η αντιμετώπιση του φασισμού. Ταυτόχρονα, δεν ήταν υπέρ των «γκρουπούσκουλων» και των διασπάσεων (αυτή ήταν και η λογική του που, παρόλο που ουσιαστικά υποστήριξε και ήταν πνευματικός πατέρας, δεν άφησε το ΙΚΚ στη δεκαετία του ’60 για να προσχωρήσει στην ομάδα του Il Manifesto με τους Lucio Magri, Rossana Rossanda, Valentino Parlato, Luigi Pintor, Aldo Natoli, Luciana Castellina κ.ά.). Πίστευε στα μεγάλα κόμματα, διότι «εκεί βράζει το πράμα», όπως μου είπε χαρακτηριστικά. Πιστεύω ότι ο Ingrao ήθελε την Αριστερά να παραμείνει μια μεγάλη μαζική δύναμη μέσα κι έξω απ’ το κοινοβούλιο, μια συνεπή και συνεχή κριτική στην άσκηση της καπιταλιστικής εξουσίας και στα αποτελέσματά της, παρά μια κυβερνητική δύναμη που θα αναγκάζεται, τελικά, απούσης μιας εναλλακτικής λύσης στον καπιταλισμό, να προσαρμόζεται και να απορροφάται από το σύστημα όταν η ίδια γίνει κυβερνητική εξουσία. Σ’ αυτό, ίσως, να τον οδήγησε η εμπειρία του «ιστορικού συμβιβασμού» στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’70. Αν και όχι στην κυβέρνηση, το ΙΚΚ στήριξε την κυβέρνηση του Χριστιανοδημοκράτη Aldo Moro και αναγκάστηκε να κάνει μια σειρά από υποχωρήσεις, καταλήγοντας στο να γίνει, εν τέλει, μια δύναμη υποτελής στο κράτος της Χριστιανικής Δημοκρατίας (ΧΔ) του Giulio Andreotti. (Ο Ingrao πάντα επιδίωκε μια συμμαχία με τα προοδευτικά στοιχεία της ΧΔ, όπως τον De Mitta, παρά με τους σοσιαλιστές του Bettino Craxi).2 Έτσι, το χτίσιμο του σοσιαλισμού και του κομμουνισμού προκύπτει από τα κάτω, ενυπάρχει ήδη στα σπλάχνα της καπιταλιστικής κοινωνίας, είναι μια «σκιά» του καπιταλισμού, αλλά αυτό δεν μπορείς να το μετατρέψεις σε κυβέρνηση, μπορείς μόνο να το διευρύνεις μέσω μιας διαρκούς και πετυχυμένης ριζοσπαστικής κριτικής, διότι καπιταλισμός και σοσιαλισμός δεν μπορούν να συνυπάρξουν, ή όπως το έθεσε σε ένα βιβλίο-συνέντευξη στον Nicola Tranfaglia το 1990, Le Cose Impossibili (Τα Αδύνατα Πράγματα): «Οι λέξεις είναι πέτρες. Ο σοσιαλισμός δεν είναι καπιταλισμός».3 Έτσι, το πρόβλημα έγκειται στο ότι η Αριστερά δεν διαθέτει ρεαλιστικό σχέδιο αλλαγής των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής προς μια σοσιαλιστική κατεύθυνση, επομένως η λύση για την (πραγματικά κομμουνιστική και πραγματικά σοσιαλιστική) Αριστερά έγκειται στο να παραμείνει ως μια διαρκής, μαζική και αποτελεσματική δύναμη κριτικής της αστικής πολιτικής και της αστικής πολιτικής οικονομίας μέσα κι έξω απ’ το κοινοβούλιο.

Ο Ingrao αντιτάχθηκε στη στροφή της Bologna το 1988-89, όταν ο νέος Γραμματέας του ΚΚΙ, Acchile Ochetto μαζί με τη λεγόμενη «ομάδα των 40άχρονων» (Massimo D’ Alema, Piero Fassino, Walter Veltroni κ.ά), αμέσως μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, ανακοίνωσε συνέδριο το οποίο θα συζητούσε την αλλαγή του ονόματος και της ταυτότητας του ΙΚΚ. Η άμεση απάντηση του Ingrao στη στροφή του Occhetto (ας σημειωθεί ότι ο ίδιος ο Occhetto ήταν οπαδός του Ingrao και ήταν ο Ingrao που τον υποστήριξε να ηγηθεί της νεολαίας του ΙΚΚ), ήταν ότι «τα σταλινικά καθεστώτα δεν ήταν ποτέ κομμουνιστικά», και ότι ο ιταλικός κομμουνισμός ποτέ δεν είχε και ούτε έχει σχέση μ’ αυτά τα καθεστώτα. Άρα, η κατάρρευσή τους δεν αφορά το ΙΚΚ. Χαρακτήρισε, μάλιστα, την πρόταση του Occhetto ως μια πρόταση παθητικής αντίστασης στη νεο-φιλελεύθερη λαίλαπα, ως μια πρόταση που διαλύει το ΙΚΚ χωρίς να προσφέρει τίποτε το ουσιαστικά νέο.

Η συζήτησή μας διήρκεσε περίπου τρεις ώρες. Τον ρώτησα αν είχε κουραστεί. «Ακριβώς το αντίθετο», μου είπε, «με έκανες να θυμηθώ σημαντικά γεγονότα της ιταλικής και διεθνούς ιστορίας του κομμουνιστικού κινήματος». Και συμπλήρωσε: «Χαίρομαι που ιστορικοί σαν και σένα ερευνούν την εμπειρία μας και τη διαδίδουν παγκόσμια. Πόσο χρονών είσαι;» Με ρώτησε. «Τριάντα δύο», του απάντησα. «Είσαι πολύ νέος», μου είπε. «Σου εύχομαι ότι καλύτερο για το μέλλον σου».

Pietro Ingrao, addio!


Ο Pietro Ingrao γεννήθηκε στη Lenola στις 30 Μαρτίου 1915 και απεβίωσε στη Ρώμη στις 27 Σεπτεμβρίου 2015. Η ιστορία του μετασχηματισμού του ΙΚΚ σε συνάρτηση με την ιστορία και την κρίση της Α΄ Ιταλικής Δημοκρατίας (1945-1992) αναλύεται διεξοδικά στη μελέτη του Βασίλη Κ. Φούσκα, Italy, Europe, the Left. The Transformation of Italian Communism and the European Imperative (Ashgate, 1998)

1 P. Ingrao, “Intervento all XI Congresso del PCI”, στοXI Congresso del PCI. Atti e Risoluzioni.Roma: Riuniti, 1966: 265.

2 Δες, Vassilis K. Fouskas, Italy, Europe, the Left. The Transformation of Italian Communism and the European Imperative.Aldrershot: Ashgate, 1998:18-54, 152-183, passim.

3 P. Ingrao, Le Cose Impossibili.Roma: Riuniti, 1990: 210.

 
< Προηγ.   Επόμ. >
Θέσεις, τριμηνιαία επιθεώρηση, 37ο έτος (1982-2019), εκδόσεις Νήσος, (Σαρρή 14, 10553, Αθήνα, τηλ-fax: 210-3250058)
Το περιεχόμενο διατίθεται ελεύθερα για μη εμπορικούς σκοπούς, υπό τον όρο της παραπομπής στην αρχική του πηγή