Βιβλιοκρισία: Μιχάλης Μπαρτσίδης (επιμ.), Διατομικότητα. Κείμενα για μια οντολογία της σχέσης Εκτύπωση
Τεύχος 138, περίοδος: Ιανουάριος - Μάρτιος 2017


ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ

Μιχάλης Μπαρτσίδης (επιμ.), Διατομικότητα.

Κείμενα για μια οντολογία της σχέσης

(Εκδ. Νήσος, 2014)


του Ανδρέα Καρίτζη



1. Ζούμε σε μια περίοδο διακινδύνευσης. Οι ελάχιστες κοινωνίες με κάποιου είδους δημοκρατική συγκρότηση – οι κληρονόμοι θα λέγαμε της θετικής πλευράς της νεωτερικότητας, δηλαδή της ορμητικής συμμετοχής των λαϊκών τάξεων στη διαμόρφωσή τους – βρίσκονται μπροστά σε δύο μεγάλους κινδύνους.


1.1. Από τη μια δέχονται σήμερα μια αναβαθμισμένη επίθεση από τις ελίτ. Τις ελίτ που σταδιακά αποδεσμεύονται από τις κοινωνίες μας, διαμορφώνουν τους δικούς τους υπερτοπικούς βιόκοσμους και αναπτύσσουν μια κυνική και αρπακτική νοοτροπία απέναντι στις κοινωνίες μας. Όταν αυτοί που κρατούν στα χέρια τους τα μέσα διαβίωσης και αναπαραγωγής μιας κοινωνίας αποκόπτονται από αυτή, τότε οι πληθυσμοί βρίσκονται αντιμέτωποι με πρωτόγνωρες απειλές. Όταν η βασική μέριμνα των ελίτ δεν είναι η εύρυθμη λειτουργία προς όφελός τους των βασικών λειτουργιών μιας κοινωνίας, αλλά η υφαρπαγή του πλούτου και η περίφραξη και ο έλεγχος των πόρων (γη, ενέργεια, υποδομές, νερό, γνώση πληροφορία κλπ.) τότε οι κοινωνίες βρίσκονται μπροστά στον κίνδυνο βαθιάς αποσύνθεσης. Οι βασικές λειτουργίες της κοινωνίας καταρρέουν, η πλειοψηφία των πληθυσμών αποκλείεται πολλαπλώς, η έννοια του πολίτη σταδιακά υποχωρεί και η αξιοπρεπής διαβίωση και πρόσβαση σε βασικά αγαθά γίνεται αντικείμενο αγώνων.

Δεν είναι δυστυχώς μακριά η στιγμή που τα κινήματα από μορφή λαϊκής συμμετοχής στο πλαίσιο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατικής οργάνωσης του συνόλου της κοινωνίας θα αποτελούν μέρος των πολύμορφων και διάσπαρτων αγώνων διεκδίκησης του δικαιώματος πρόσβασης σε πόρους και διαφύλαξης της αυτονομίας περιοχών και κοινοτήτων από την αρπακτική διάθεση μεγάλων ομίλων και μεταλλαγμένων κρατικών δομών. Οι συμφωνίες τύπου TTIP και η «μηχανική» των μνημονίων σηματοδοτούν με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο την αναβαθμισμένη επίθεση των ελίτ και τον υπαρξιακό κίνδυνο που διατρέχουν οι κοινωνίες μας.


1.2. Υπάρχει όμως και άλλος ένας κίνδυνος, βαθύτερος, υπόκωφος. Οι κοινωνίες μας εμφανίζουν σημάδια βαθύτερης παρακμής. Η υποτίμηση του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού, η κονιορτοποίηση της παραγωγικής διαδικασίας και η παρείσφρηση της λογικής του κέρδους και του ανταγωνισμού σε κάθε μικρο-στάδιό της, η σαγήνη που προκαλεί η εκτίναξη των αναπαραστατικών μεθόδων της πραγματικότητας (μαθηματικά, ποσοτικοποίηση, διακριτοποίηση, big data και νέες μέθοδοι αλλά και δυνατότητες αυτο-παρατήρησης) και η ροπή στην ανάπτυξη δεξιοτήτων χειρισμού των αναπαραστάσεων προς ίδιον όφελος (με αποτέλεσμα αντί να βελτιώνεται η εικόνα μας για το τι πραγματικά κάνουμε, να καταλήγουμε σε πλήρη τύφλωση απέναντι στα αποτελέσματα των δραστηριοτήτων μας) οδηγούν την ανθρωπότητα μπροστά σε καινοφανή αδιέξοδα: εξάντληση πόρων, περιβαλλοντική αστάθεια, διατροφική κρίση, εξοικείωση με τη βαρβαρότητα, γεωπολιτικές ανισορροπίες και πολεμικές αναφλέξεις κ.ο.κ. Από παντού (τον χώρο των δημόσιων και κοινωνικών δομών, τον χώρο των επιχειρήσεων που αποτελούν τις παραγωγικές μας μονάδες, την κυρίαρχη όψη της καθημερινής ζωής κ.ο.κ.) φτάνει ένα αίσθημα αδιεξόδου και ασφυξίας.


2. Ταυτόχρονα όμως ζούμε σε μια περίοδο που ποτέ άλλοτε οι πληθυσμοί δεν είχαν τέτοια πρόσβαση στην πληροφορία και τη γνώση, ποτέ άλλοτε δεν ήταν τόσο κατανεμημένη η δυνατότητα επιτέλεσης των βασικών και όχι μόνο κοινωνικών λειτουργιών, ποτέ άλλοτε δεν είχαμε ταυτόχρονη πρόσβαση σε τόσα διαφορετικά πολιτισμικά και αξιακά αποθέματα, ποτέ άλλοτε η ανθρωπότητα δεν είχε σε τέτοιο βαθμό το αίσθημα της κοινής μοίρας όσο έχει σήμερα. Ποτέ άλλοτε η ανθρώπινη διανοητική και πρακτική παραγωγή δεν ήταν τόσο πολύμορφη και δυναμική.

Σε μια εποχή διακινδύνευσης και τεράστιων δυνατοτήτων – σε μια περίοδο που η νεωτερική παράδοση φαίνεται να γεννάει τον πιο σκληρό και αδυσώπητο ολοκληρωτισμό, έναν μαθηματικοποιημένο, τεχνοκρατικό, χρηματοπιστωτικό κυνισμό, μια παγωμένη και απόκοσμη γραφειοκρατική βιοπολιτική μηχανή ισοπέδωσης των ανθρώπινων υπάρξεων, της έννοιας της αξιοπρέπειας και των πολλαπλών σεβασμών – όσοι και όσες πασχίζουν να αναμετρηθούν με τις πραγματικές προκλήσεις, ψάχνουν μέσα στις αποσκευές της νεωτερικότητας, μέσα στη διανοητική και πνευματική μας παράδοση, ξεχασμένα κοιτάσματα εννοιών, απαρατήρητες διανοητικές νόρμες και παραστάσεις. Ψάχνουν να βρουν εργαλεία και πνευματικά υλικά για να αναμετρηθούν με τα υπαρξιακού χαρακτήρα αδιέξοδα.

Οι αφελείς, πρόχειρες και αυτάρεσκες αυτοκατανοήσεις των υποκειμένων των δυτικών κοινωνιών που παρακμάζουν και βυθίζονται στον ολοκληρωτισμό δεν είναι καθόλου πειστικές, αν δεν είναι πια προσβλητικές για την πλειοψηφία των ανθρώπων, η οποία αποκλείεται πολλαπλώς με βάρβαρο τρόπο. Τα κλισέ της αφελούς και αέναης προόδου της εποχής της «ανάπτυξης» – της εποχής της ανάλωσης των δημοκρατικών αποθεμάτων που απόκτησαν κάποιες λίγες δυτικές κοινωνίες από τον φόρο αίματος της παγκόσμιας λαϊκής αυτοθυσίας στον εικοστό αιώνα – ηχούν πλέον εξοργιστικά χυδαία σε όσους και όσες συνειδητοποιούν την απειλή που γεννά η πολυδιάστατη παρακμή της νεωτερικής δύσης που αποκαλείται νεοφιλελευθερισμός.


3. Σε μια εποχή που ο κάθενας από εμάς αναζητά νέους πιο σχετικούς με την περίοδο που διανύουμε διανοητικούς δρόμους, γνωσιακούς χάρτες και αφετηρίες για μια μεγάλη επιχείρηση αναπροσδιορισμού και αναπροσανατολισμού στις νέες συνθήκες, ο συλλογικός τόμος που επιμελήθηκε ο Μιχάλης Μπαρτζίδης έρχεται να τονώσει τη θεωρητική και διανοητική αυτοπεποίθηση: δεν παρακμάζουμε νομοτελειακά γιατί εξαντλήθηκε το διανοητικό μας απόθεμα. Υπάρχει πλούτος, ύλη και κατευθύνσεις. Ο Μπαρτζίδης συμμετέχοντας σε ένα παγκόσμιο ρεύμα δυναμικής και καινοτόμας επανεπεξεργασίας της θεωρητικής μας κληρονομιάς καταφέρνει σε αυτό τον τόμο να πιάσει τη φιλοσοφική και θεωρητική μας παραγωγή από μια έννοια, μια λέξη – παραγνωρισμένη, υποβοηθητική, παρούσα αλλά θεωρούμενη ως τρέχουσα και τετριμμένη, ως μη έχουσα ιδιαίτερη αξία – και να την αναποδογυρίσει αναδεικνύοντας εντελώς ανάπαντεχα νοήματα και γόνιμες ιδέες.

Η επινόηση (με τη θετική έννοια) της νεωτερικής παράδοσης της διατομικότητας επανεξετάζει βαθιά χαραγμένες διχοτομίες και ανανεώνει τον τρόπο που σκεφτόμαστε τον εαυτό μας, τη σχέση μεταξύ μας, τη σχέση με αυτά που κάνουμε, τη σχέση με το «έξω» από εμάς. Όταν ένας πολιτισμός φτάνει σε υπαρξιακά όρια, τέτοια διανοητικά εγχειρήματα αποτελούν αντισώματα, προσπάθειες ανακάλυψης νέων δρόμων, νέων τρόπων σχετισμού και ύπαρξης, ικανών να αναμετρηθούν με αυτά τα όρια.

Ο χαρακτήρας και ο ρόλος της πολιτικής, της ηθικής, της πράξης, των προταγμάτων της νεωτερικής χειραφέτησης, ο αποκλεισμός και η υπακοή στον νόμο, μια σειρά από θεμελιώδη ερωτήματα που δομούν το πλαίσιο κατανόησης και εμπειρίας της σύγχρονης υποκειμενικότητας, επανεξετάζονται, ανανοηματοδούνται και εντάσσονται σε ένα νέο σύμπαν εννοιών και εκφράσεων που διευρύνουν τα γλωσσικά μας όρια, οξύνοντας γόνιμα την ικανότητα πρόσληψης, ανάλυσης, κατανόησης και παρέμβασης στον σύγχρονο τεχνοβιόκοσμο που ζούμε και κινούμαστε.

Σταχυολογώ κάποια παραδείγματα αυτής της γλωσσικής διεύρυνσης: ο σχεσιακός χαρακτήρας της ανθρώπινης πραγματικότητας, η προτεραιότητα της διαδικασίας συγκρότησης/δημιουργίας των υποκειμένων και της πολιτείας έναντι της ήδη συγκροτημένης και αυτοδύναμης φαινομενικά ατομικότητας και της συναθροιστικής αντίληψης της συλλογικότητας, η κατανόηση της ελευθερίας ως αναγκαίας επιλογής, η συγκρότηση σε πολιτεία ως στοιχείο ενδυνάμωσης της ατομικότητας, το βραχυκύκλωμα μεταξύ του ατομικού «μέσα» και του κοινωνικού «έξω», η ανάμιξη συναισθηματικής και έλλογης επικοινωνίας, η ατομικότητα ως διαρκής διαδικασία ατομίκευσης, η καινοτόμα επιστροφή της ηθικής ως κανόνες κοινής συμβίωσης και διατομικής ευθύνης, το άτομο όχι ως μεμονωμένο άτομο συγχρονισμένης συνείδησης στο εσωτερικό μιας σταθερής τάξης αλλά ως άτομο-θεσμός, ένα δίκτυο μη συγχρονικής συνείδησης που διασχίζει τα υποκείμενα και διαμορφώνει μια ανοικτή, ευρύτερη ενότητα ένταξης η οποία εν συνεχεία διαμορφώνει και επηρεάζει τις συμπεριφορές και τις ταυτότητες, το άτομο ως αποτέλεσμα διεργασίας και διεργασία, η μετασταθερή κατάσταση ως η νέα βάση κατανόησης και έδρασης των νοητικών μας κατασκευών και μοντέλων, η πληροφορία στη θέση της πανάρχαιας έννοιας της μορφής κ.ο.κ.


4. Βρισκόμαστε μπροστά στη φιλόδοξη ανάπτυξη μιας γλώσσας που διευρύνει τον λογικό χώρο και τις συντεταγμένες της διανοητικής σύλληψης. Βρισκόμαστε μπροστά όχι σε μια κίνηση στο φιλοσοφικό πεδίο, αλλά στην αξίωση μιας νέας γλωσσικής και εκφραστικής παρουσίας να αναμετρηθεί εξ ολοκλήρου με τις προκείμενες της νεωτερικής σκέψης. Βρισκόμαστε μπροστά στην αξίωση εκτύλιξης μιας θεωρητικής αλλαγής παραδείγματος που σχετίζεται με μια ευρύτερη εξελικτική διαδικασία. Πρόκειται για ένα κάλεσμα σε ένα άλμα σε μια άλλη διανοητική διάσταση.

Μέσα σε ένα τόσο φιλόδοξο εγχείρημα, το αίτημα για χειραφέτηση και υπέρβαση καταπιεστικών νοοτροπιών βρίσκει τη θέση του ως μια ακόμη πτυχή αυτού του εξελικτικού βήματος. Απεκδύεται την ουτοπική και ανεφάρμοστη μορφή του και εμφανίζεται ως ενυπάρχουσα δυνατότητα, διαρκώς διευρυνόμενη και εντός εμβέλειας της συλλογικής μας δραστηριότητας. Τι άλλο θα μπορούσαμε να ζητήσουμε σε μια περίοδο όπως αυτή που περιέγραψα παραπάνω από νέα, κατάλληλα και πανίσχυρα διανοητικά και όχι μόνο εργαλεία σαν αυτά που είναι σε θέση να κατεργαστεί η έννοια της διατομικότητας;


5. Στον τόμο που συγκροτεί το επινοημένο ρεύμα της διατομικότητας θα συναντήσετε τους επιβλητικούς Σπινόζα, Χέγκελ, Μαρξ και Φρόυντ, τον διακριτικό Κόζεβ, τον κρυπτικό Λακάν, τον πολεμικό Γκολντμάν, και φυσικά τον απίστευτο Σιμοντόν που μου προκάλεσε «ίλιγγο» και όσο μαθαίνω το έργο του αισθάνομαι ότι ανοίγεται μπροστά μας μια δέσμη οπτικών σε μια εντελώς νέα διάσταση. Θα βρείτε επίσης ένα φάσμα προσεγγίσεων σε παραπλήσιες αλλά διακριτές συχνότητες, αλλά και πρόσφατες επεξεργασίες που δεν αποτελούν παρά τα πρώτα βήματα σε μια πολλά υποσχόμενη ανάπτυξη ενός γόνιμου οικοσυστήματος θεωρητικών σχημάτων, ερωτημάτων και προγραμμάτων προς ποικίλες κατευθύνσεις. Ενώ πρόκειται για φιλοσοφικά και θεωρητικά κείμενα θα ήταν λάθος να κατανοήσουμε αυτά που διαβάζουμε ως να αφορούν αποκλειστικά ένα μεγάλο επίπεδο αφαίρεσης. Οι συνέπειες και οι αναπτύξεις της εν λόγω προβληματικής σε πολλά πεδία της διανοητικής και πρακτικής μας δραστηριότητας πρέπει να θεωρείται ως η βασικότερη συνεισφορά της.


6. Η τολμηρή διερεύνηση νέων κατευθύνσεων αποτελεί μια τάση που πλέον εμφανίζεται σε πολλά πεδία της ανθρώπινης δραστηριότητας. Η ανθρώπινη διανοητικότητα επιχειρεί να χωνέψει την έλευση μιας νέας εποχής, αναμετριέται με τα διανοητικά και όχι μόνο όριά μας όπως και η αγωνιζόμενη ανθρωπότητα αναμετριέται με τα καινοφανή και υπαρξιακά αδιέξοδά της όταν το παλιό σπέρνει καταστροφή, παρακμή και βαρβαρότητα και το καινούριο δεν έχει ακόμη γεννηθεί. Μιας εποχής τεράστιων κινδύνων, αλλά και ενδεχόμενο κατώφλι μιας νέας διάστασης στην ανθρώπινη κλίμακα. Μπορούμε να ξαναμιλήσουμε για μια εποχή όπου η ανάπτυξη των ανθρώπινων δυνατοτήτων συμβαδίζει όχι με τον «σύντομο» μεταπολεμικό «δημοκρατικό» καπιταλισμό, αλλά με το αίτημα για κοινωνική χειραφέτηση, ελευθερία και πολλαπλό σεβασμό.


7. Αυτή η «βουτιά» στα έγκατα της νεωτερικής σκέψης και η ανάσυρση παραγνωρισμένων διανοητικών κοιτασμάτων συνιστά μια νηφάλια και σοβαρή προσπάθεια αναμέτρησης των κληρονόμων της με τα αδιέξοδα και τον ολοκληρωτισμό που παράγει αυτή τη φορά με απύθμενη σφοδρότητα. Η ιστορική, η βιωμένη νεωτερικότητα δεν ήταν τελικά ένα στιβαρό, αλλά ένα ασταθές βήμα μιας ανθρωπότητας που αλλάζει ασύγχρονα, ένα σύνολο αυτοπαγιδεύσεων με τεράστιο κόστος, μια όχι και πολύ επιτυχημένη πολιτισμική και οργανωσιακή ενθυλάκωση των νέων δυνατοτήτων και προοπτικών. Η επιστροφή στη διανοητική ενδοχώρα της νεωτερικότητας είναι επιβεβλημένη.

Το ενδιαφέρον είναι ότι πολλά από τα καινοτόμα στοιχεία που αναδεικνύει η εξόρυξη της παράδοσης της διατομικότητας, σχετίζονται με στοιχεία που παράγονται από μια άλλη, όχι ενδοσκοπική, αλλά εξωστρεφή διανοητική δραστηριότητα. Αυτή της αλληλεπίδρασης και εξέτασης συναρθρώσεων και δημιουργικών συναρμογών πτυχών της νεωτερικής σκέψης με πολιτισμικά, διανοητικά και αξιακά κοιτάσματα πέραν της νεωτερικότητας. Η ενδιαφέρουσα συνομιλία ιθαγενικών κοσμοθεωρήσεων με νεωτερικές προσεγγίσεις δίνει ήδη θεωρητικούς καρπούς στη Λατινική Αμερική. Μια αντίστοιχη διεργασία βρίσκεται σε εξέλιξη με τη δυναμική ανάδυση του κινεζικού πολιτισμού. Θεωρώ ελπιδοφόρο και γόνιμο το γεγονός ότι η παράδοση της διατομικότητας φαίνεται να είναι συμβατή με τις εξωστρεφείς διανοητικές αναζητήσεις, ενισχύοντας την πεποίθηση ότι είναι δυνατή η εγκαινίαση ενός προγράμματος φιλοσοφικής και διανοητικής ανάπτυξης που θα επιχειρήσει για πρώτη φορά στην εξελικτική μας ιστορία να επεξεργαστεί ολοκληρωμένα την πολυσχιδή ανθρώπινη διανοητική και όχι μόνο δραστηριότητα.


8. Το βιβλίο του Μιχάλη Μπαρτζίδη αποτελεί σε κάθε περίπτωση μια εισαγωγή σε ένα διανοητικό εγχείρημα που αναδύεται με δυναμισμό και φρεσκάδα. Τα αποτελέσματά του εξαρτώνται όπως πάντα και σε όλα τα πράγματα από τη συλλογική μας δραστηριότητα. Πρόκειται αν μη τι άλλο για μια συναρπαστική πρόσκληση.


 
< Προηγ.
Θέσεις, τριμηνιαία επιθεώρηση, 37ο έτος (1982-2019), εκδόσεις Νήσος, (Σαρρή 14, 10553, Αθήνα, τηλ-fax: 210-3250058)
Το περιεχόμενο διατίθεται ελεύθερα για μη εμπορικούς σκοπούς, υπό τον όρο της παραπομπής στην αρχική του πηγή