Είναι ο καπιταλισμός, ηλίθιε! Εκτύπωση
Τεύχος 148, περίοδος: Ιούλιος - Σεπτέμβριος 2019


ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ, ΗΛΙΘΙΕ!

(Εικόνες από τη Γερμανία και την Ευρώπη: εργασία, πολιτική, σκάνδαλα, ρατσισμός κ.ά.)


του Γιώργου Μεταξά


Εισαγωγή


Πολλοί άνθρωποι στην Ελλάδα πιστεύουν ότι τα μέτρα της τελευταίας δεκαετίας συνιστούν κάτι ανάμεσα σε απαραίτητα μέτρα προς αντιμετώπιση της κρίσης, κακία της ΕΕ προς τον «περήφανο» ελληνικό λαό, τιμωρία για προηγούμενες αμαρτίες, εκδικητικότητα από μεριάς των άλλων Ευρωπαίων, αποτέλεσμα ζήλιας, και άλλα παρόμοια και συνήθως εθνικιστικά. Αντί για απάντηση ακολουθεί ένα εμπειρικό κείμενο εντυπώσεων, αποτέλεσμα της μακρόχρονης παραμονής μου στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Αυτά που ακολουθούν, θέλουν να λειτουργήσουν αποδομητικά ως προς τα παραπάνω ιδεολογήματα αλλά και να αμφισβητήσουν τον μύθο ότι εις τας Ευρώπας είναι όλα καλύτερα ή τουλάχιστον διαφορετικά.

Σίγουρα ο τρόπος με τον οποίο δομούνται οι σχέσεις παραγωγής και αναπαραγωγής διαφέρουν μεταξύ ΗΠΑ, Αραβικών Εμιράτων, Σουηδίας και Ταϊλάνδης. Υπάρχουν διαφοροποιήσεις, ως αποτέλεσμα τόσο της κοινωνικής - ταξικής αντιπαράθεσης αλλά και της τοπικής προσαρμογής του καπιταλισμού σε ήδη υφιστάμενες παραδόσεις, κοινωνικές σχέσεις, συνήθειες, με παράλληλες συστηματικές διεθνείς προσπάθειες υιοθέτησης περισσότερο ομοιογενών σχέσεων και δομών σε τομείς που κρίνονται κρίσιμοι είτε για τον διεθνή ανταγωνισμό του κεφαλαίου, είτε για τη σταθερότητα του συστήματος.

Οι χώρες της ΕΕ δεν είναι κάποιος επίγειος παράδεισος, παρά την εικόνα ότι όλοι/ες σαν πρόσφυγες ή μετανάστες θέλουν να καταλήξουν σε αυτές. Παρατηρώντας τον περιορισμό των κοινωνικών παροχών και βιώνοντας τον περιορισμό των εργασιακών δικαιωμάτων αναρωτήθηκα αν ο μόνος ανταγωνισμός που λειτούργησε πραγματικά μεταπολεμικά υπήρξε μεταξύ ανατολικού και δυτικού μπλοκ μέχρι το 1989. Η κατάρρευση του πρώτου αφαίρεσε κάθε πολιτικό λόγο ύπαρξης εργατικών δικαιωμάτων (πρέπει να είμαστε καλύτεροι από τον εχθρό) και στο πλαίσιο της καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης, που ήδη είχε ξεκινήσει από το 1973 με τη βαθμιαία επιστροφή και επικράτηση της νεοκλασικής οικονομικής θεωρίας και των νεοφιλελεύθερων οικονομικών πολιτικών, επιτάχυνε την αναδιανομή του πλούτου προς τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, περιορίζοντας παράλληλα την κοινωνική κινητικότητα. Όπως ισχυρίζομαι και παρακάτω, έχω διαπιστώσει ότι στην εποχή της σημερινής διαδικτύωσης και των φτηνών αεροπορικών εισιτηρίων επικρατεί μια άγνοια αν όχι μια σειρά παρεξηγήσεων για το τι συμβαίνει δίπλα μας. Δύσκολο να καταλάβετε μια κοινωνία που γνωρίσατε σαν τουρίστες/τριες. Και εγώ μετά από 20 χρόνια απουσίας από την ελληνική καθημερινότητα απλά σοκάρομαι με τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα αλλά και τις συμπεριφορές, ακόμα και το λεξιλόγιο των ανθρώπων με τους οποίους ακόμα συναναστρέφομαι από τη χώρα αυτή.



1. Εργασία


«Επίσημα έχουμε δικαιώματα και ζούμε σε μια δημοκρατία. Άλλοι, άτυχοι, που δε ζουν ελεύθεροι σαν εμάς, πρέπει να ζουν σε αστυνομικά κράτη. Αυτά τα θύματα υπακούν σε διαταγές ή κάτι άλλο, άσχετο το πόσο αυθαίρετο. Οι αρχές τους έχουν υπό συνεχή παρακολούθηση. Οι γραφειοκράτες ελέγχουν την παραμικρή λεπτομέρεια της καθημερινότητας. Οι υπεύθυνοι που προωθούν τον έλεγχο, είναι υπόλογοι μόνο προς ανώτερους δημόσιους ή ιδιωτικούς υπαλλήλους. Από κάθε άποψη, η διαφωνία και η ανυπακοή τιμωρούνται. Πληροφοριοδότες κάνουν τακτικές αναφορές στις αρχές. Όλα αυτά θεωρούνται κάτι πολύ κακό.

Είναι πράγματι, αν και δεν είναι τίποτα άλλο από μια περιγραφή του σύγχρονου χώρου εργασίας».1


Στις διεθνείς συζητήσεις τίθεται συχνά το ερώτημα για το ποια κοινωνία παίρνει ως βάση ο Μαρξ στο Κεφάλαιο, τον μέσο όρο των δυτικοευρωπαϊκών χωρών της εποχής του, την τότε ακόμα Μεγάλη Βρετανία και το αν αργότερα μετακινείται προς το υπόδειγμα των ΗΠΑ. Για μένα προσωπικά η απάντηση βρίσκεται στο σχόλιο του ίδιου του Μαρξ σε κύριο άρθρο επώνυμου δημοσιογράφου γαλλικής εφημερίδας:


«Αυτοί οι ρεπουμπλικάνοι εθνικιστές οργίζονται μόνο επειδή η πραγματική έκφραση του ειδώλου τους – ο ψεύτης Λουδοβίκος Βοναπάρτης και τα μαγειρέματα του χρηματιστηρίου – δεν ανταποκρίνονται στις ιδιόμορφες επιθυμίες τους. Οι Γάλλοι χρειάζονται μαστίγιο. Εάν νικήσουν οι Πρώσοι, θα ακολουθήσει η συγκεντροποίηση της κρατικής εξουσίας, που θα είναι χρήσιμη και για τη συγκεντροποίηση της γερμανικής εργατικής τάξης. Η γερμανική υπεροχή θα οδηγήσει στην παραπέρα μετατόπιση του κέντρου βάρους του δυτικοευρωπαϊκού εργατικού κινήματος από τη Γαλλία στη Γερμανία και αρκεί να συγκρίνει κανείς το κίνημα στις δυο χώρες από το 1866 μέχρι σήμερα (1870 ΣτΜ) για να δει ότι η γερμανική εργατική τάξη υπερτερεί θεωρητικά και οργανωτικά της γαλλικής. Αυτή η υπεροχή της στο παγκόσμιο θέατρο πάνω στη γαλλική θα ήταν ταυτόχρονα και η υπεροχή της θεωρίας μας πάνω σε αυτή του Proudhon κλπ.».2


Η απάντηση στο πιο πάνω ερώτημα: τη Γερμανία των εργατών και τη μεγάλη Βρετανία του κεφαλαίου! Το θέμα της επιστολής στην περίπτωσή μας είναι αυτό το θεωρητικά και οργανωτικά.

Θρυλείται ότι η Γερμανία είναι η χώρα τάξης, κάτι που όμως αποτελεί απλώς μύθο. Ας ξεκινήσω εδώ με ένα παράδειγμα: Μια γνωστή μου, όταν έφτασε στη Γερμανία, προκειμένου να πάρει άδεια παραμονής – τότε χρειαζόταν ακόμα – ερωτήθηκε στο κέντρο αλλοδαπών για τους λόγους της έλευσής της στη χώρα.

- Ήρθα να μάθω τάξη και πειθαρχία, και οι μπάτσοι έσκασαν στα γέλια.

Η ανεπαρκέστατη οργανωτικότητα, εφάμιλλη δήμου ελληνικής επαρχιακής κωμόπολης, κρύβεται πίσω από το γράμμα των κανονισμών, την τυπικότητα, την ιεραρχία, τη γραφειοκρατία, και κατά συνέπεια μια ανούσια και χαοτική εργασία. Η ιεραρχία είναι αυστηρή και χωρίς άλλο νόημα πέρα από αυτό της μετατόπισης ευθυνών προς όλες τις κατευθύνσεις και την απόδοση κύρους (γιατί άραγε;) στην όλη διαδικασία. Για παράδειγμα, σε μια οικοδομή μεσαίου μεγέθους υπάρχουν κατά σειρά αρχιεργοδηγός, εργοδηγοί, γραμματέας, αρχιμάστορες, μάστορες, τεχνίτες, μαθητευόμενοι – κάποιοι από όλους αυτούς, μετά από σύντομη μαθητεία – υπεύθυνος ασφαλείας και υπεύθυνος πρώτων βοηθειών. Ανάλογες, στρατιωτικού τύπου δομές, συναντώνται σε νοσοκομεία, υπουργεία, βιομηχανίες, δημόσιες υπηρεσίες, επιχειρήσεις του χρηματοπιστωτικού τομέα και επιχειρήσεις λογισμικού. Σε αρκετές αν όχι σε όλες από αυτές τις περιπτώσεις, ειδικότερα η ανώτερη ιεραρχία δεν έχει ουσιαστικό αντικείμενο απασχόλησης, καθιστώντας υπερφίαλο το επιχείρημα ότι η οικονομία της αγοράς περιορίζει την εργασιακή δύναμη στο μέγιστο εφικτό ποσοστό. Αυτό φαίνεται να ισχύει μόνο για την κατώτερη, κακοπληρωμένη κλίμακα της ιεραρχίας.

Δεύτερο παράδειγμα: Η εργασία μου ως σχεδιαστή αντιμετωπίζεται σαν σχολικό τετράδιο της δεκαετίας του 1970 στην Ελλάδα: Διορθώσεις με κόκκινο και σχετικά σχόλια στο πλάι! Σε σχολείο του Βερολίνου, σήμερα, δεν θα τολμούσαν οι διδάσκοντες κάτι τέτοιο. Θεωρείται προσβολή, που θα οδηγούσε σε κινητοποιήσεις μαθητών/τριών και διαμαρτυρίες των γονιών τους. Όσον αφορά του τρεις διορθωτές/τριες, ο ένας είναι οικονομολόγος που δεν ξέρει να σχεδιάζει, ο δεύτερος είναι μηχανικός που δεν γνωρίζει το πρόγραμμα και η τρίτη μόλις αποφοίτησε από σχολή σχεδιαστών. Οι διορθώσεις εξετάζουν εάν όλα τα επιμέρους στοιχεία περιλαμβάνονται στο σχέδιο και όχι αν οι πόρτες και τα παράθυρα είναι σωστά. Οι προδιαγραφές αποκλίνουν καθοριστικά από τους γερμανικούς και διεθνείς κανονισμούς και θα απορρίπτονταν από όλες τις πολεοδομίες του κόσμου και με ένα τέτοιο σχέδιο θα με έκοβαν στις εισαγωγικές για το ΕΜΠ. Πρέπει να ειπωθεί εδώ ότι ο πελάτης – το μεγάλο αφεντικό – είναι διεθνής εταιρεία χαρτοφυλακίου με έδρες στη Στοκχόλμη και τη Νέα Υόρκη και κεφάλαια 22 δις $. Αγοράζει ακίνητα φτηνά, και μετά από επιφανειακές επισκευές φαινομενικής πολυτέλειας και κακής ποιότητας, νοικιάζει και πουλάει ακριβά ανεβάζοντας τις τιμές των ενοικίων και τις τιμές της κατοικίας. Με τα ενοίκια μισού μήνα αποσβένει τα έξοδα της εργασίας που προσφέρει το γραφείο όπου εργάζομαι. Η τεράστια «οργάνωση» της εργασίας οδηγεί σε αδιανόητες για τα ελληνικά δεδομένα καθυστερήσεις. Η χρονική σχέση σχεδιασμού προς τις διορθώσεις είναι 1 προς 4 και κάθε πρόταση βελτίωσης οδηγεί σε χειροτέρευση της σχέσης αυτής, αύξηση του εκνευρισμού των εργαζομένων καθώς και της αδιαφορίας τους για το τελικό αποτέλεσμα. (Έτσι και αλλιώς πρέπει να τα κάνω όλα από την αρχή).

Το να μην ενδιαφέρεται κάποιος/α για το αν το αποτέλεσμα της εργασίας του/της (ανταποκρίνεται απλώς σε κάποιες ουσιαστικές απαιτήσεις, εφόσον αρκεί να καλύπτει τις τυπικές προδιαγραφές) δεν είναι κακό για την εργατική τάξη αλλά ακατανόητο από μεριάς εργοδοσίας, αν περιοριστούμε στην κλίμακα του ξεχωριστού καπιταλιστή. Ο ατομικός καπιταλιστής ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις της συμφωνίας του με τους άλλους καπιταλιστές – και να υπενθυμίσω ότι δεν ενδιαφέρεται για την παραγωγή αξιών χρήσης, πόσο μάλλον όταν η αγορά των εμπορευμάτων του είναι εξασφαλισμένη, αλλά για την ιδιοποίηση της υπεραξίας. Στο πλαίσιο αυτό είναι κατανοητή και η απασχόληση ανώτερων διευθυντικών στελεχών σε επιχειρήσεις και δημόσιες υπηρεσίες με φαινομενικά περιττά καθήκοντα. Αν αυτός ο κύκλος ολοκληρωθεί καταλήγουμε στον τελικό αποδέκτη, το κράτος και τους εργαζόμενους/ες, όπου οι τελευταίοι/ες πληρώνουν άμεσα ως καταναλωτές και έμμεσα ως φορολογούμενοι/ες τον λογαριασμό. Για αυτούς ειδικά, όλο και συχνότερα, η σχέση προς την εργασία μετατρέπεται σε μια συνθήκη μισητού καταναγκασμού που καταγράφεται ακόμα και γλωσσικά:

- Πρέπει να δουλέψω μέχρι τις 4.30, ή

- Πρέπει να δουλεύω μέχρι τα 67, ή

- Το ξέρω ότι είναι λάθος αλλά έτσι το θέλουν.

Δεν είναι σπάνιο οι ίδιοι οι εργαζόμενοι/ες να γελάνε με το αποτέλεσμα της εργασίας τους.

Η χρήση των υπολογιστών έχει στοιχεία πανάκειας, πέρα από εκείνα της εξάρτησης. Συχνά προκαλεί τεράστιες καθυστερήσεις τόσο στο σύστημα υγείας όσο και στις συναλλαγές με το κράτος. Οι νοσοκόμοι/ες ασχολούνται με τη μεταφορά στοιχείων των ασθενών και της θεραπείας τους περιορίζοντας τον χρόνο ενασχόλησης με αυτούς/ές. Οι φορολογικές δηλώσεις που ακόμα και στην Ελλάδα μπορούσαν να γίνουν από τον Ιανουάριο, καθυστερούν μέχρι να ανέβει το σύστημα στο διαδίκτυο. Έχει βελτιώσει τις δυνατότητες εξυπηρέτησης των ηλικιωμένων ανθρώπων στις συναλλαγές τους αλλά το κύριο χαρακτηριστικό της είναι η εξασφάλιση όλο και πληρέστερου ελέγχου της καθημερινότητας.

Σε αυτά τα πλαίσια τι συμβαίνει με τις εργατικές διεκδικήσεις και κινητοποιήσεις; Κατά κανόνα η αύξηση του μισθού ή η βελτίωση των συνθηκών εργασίας συνδυάζεται με την αλλαγή αφεντικού. Οι συλλογικές συμβάσεις εργασίας ισχύουν υποχρεωτικά για εργαζόμενους/ες στο δημόσιο και στις μεγάλες επιχειρήσεις. Στις άλλες περιπτώσεις μόνο για εργαζόμενους/ες και εργοδότες/τριες που είναι μέλη των συνδικάτων και αντιστοίχως των εργοδοτικών συλλόγων. Ο κατώτατος μισθός3 είναι υποχρεωτικός για όλους και όλες με εξαίρεση μαθητευόμενους/ες και μακρόχρονα (πάνω από ένα χρόνο) άνεργους/ες. Για το 2019 είναι 9, 19 €/ώρα. Με κατά μέσον όρο 173, 3 ώρες εργασίας τον μήνα δίνει μεικτά 1.590 τον μήνα και κατά περίπτωση 1100 με 1300 καθαρά. Φυσικά και αυτό καταπατείται ανερυθρίαστα:

- Παίρνεις τουλάχιστον τον βασικό;

- Ή τον βασικό, ή δουλειά.

Τα μέτρα ενάντια στην εργατική τάξη και τις άλλες εργαζόμενες τάξεις φαίνεται αυτή τη στιγμή να αποτελούν την κανονικότητα του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Στις νεότερες γενιές έχει επικρατήσει το αίτημα του να μην αλλάξει τίποτα στον χώρο εργασίας, περισσότερα χρήματα δεν θα έβλαπταν, αλλά η ζωή βρίσκεται αλλού. Οι τεράστιες κινητοποιήσεις για το περιβάλλον, φέτος κάθε Παρασκευή, ενάντια στο νόμο της ΕΕ για τα πνευματικά δικαιώματα, κάθε Σάββατο, και για τη δήμευση της ιδιοκτησίας των μεγάλων επιχειρήσεων κατοικίας, κάθε Κυριακή, δεν αφορούν άμεσα τις συνθήκες στην παραγωγή. Η αδιαφορία των υπευθύνων – όλοι τους πουλημένοι και διεφθαρμένοι – που χαρακτηρίζουν όλα αυτά σαν λαϊκισμό, και η αδιαφορία προς τα συνδικάτα για τους ίδιους ακριβώς λόγους, καθορίζουν συμπεριφορές και στάσεις. Στον χώρο της εργασίας υπάρχει η γενική παραδοχή ότι όλα αλλάζουν προς το χειρότερο, καθόσον το βάθος της μνήμης είναι δυο γενιές. Υπάρχει πλέον και επίσημα η παραδοχή ότι η σημερινή γενιά που σηκώνει το βάρος της παραγωγής είναι η πρώτη γενιά στην ιστορία του καπιταλισμού που ζει χειρότερα από τους γονείς της, όχι μόνο στις αναπτυσσόμενες αλλά και στις αναπτυγμένες καπιταλιστικά χώρες. Από την ελαστικοποίηση των ωραρίων μέχρι τα πλαστικά στις θάλασσες όλα είναι χειρότερα.

Δεν πρόκειται για τυχαιότητητες ή διαστροφές συντηρητισμού, λαϊκισμού, ανηθικότητες ή άρνηση του αστικού εκσυγχρονισμού από μεριάς των σημερινών εργαζομένων, όπως ισχυρίζονται ανώτερα οικονομικά και πολιτικά στελέχη, αλλά για μια μορφή αντίστασης που διατυπώνεται με μορφές σύγχρονου λουδιτισμού και αδιαφορίας για το περιεχόμενο της αλλοτριωτικής εργασίας μιας αλλοτριωμένης εργασιακής δύναμης σε συνδυασμό με την αγωνία για την επιβίωση.

Ο εργοδοτικός αυταρχισμός – η αλαζονεία των διευθυντικών στελεχών – δημιουργούν κλίμα σιωπής και φόβου για την απόλυση και την ανεργία. Τα συνδικάτα κάνουν κινητοποιήσεις ενταγμένες στο πλαίσιο του παιχνιδιού. Ένας συνάδελφος από τη Γαλλία μου έλεγε ότι «αυτό που εσείς στη Γερμανία αποκαλείτε στάση εργασίας εμείς το λέμε μεσημεριανό διάλειμμα». Είναι κλιμακούμενες. Απεργεί ένας παιδικός σταθμός σε κάθε κρατίδιο και σιγά-σιγά ο αριθμός αυξάνεται. Για μια γενική κλαδική απεργία οργανώνονται ψηφοφορίες στους χώρους εργασίας όπου ψηφίζουν όλοι/ες και είναι δεσμευτικές. Γενικά τέτοιες κινητοποιήσεις αποφεύγονται γιατί υπάρχει γενική συμμετοχή που ξεφεύγει από τον έλεγχο των συνδικάτων και εκτρέπεται σε «απρέπειες» και «βίαιες αντικοινωνικές συμπεριφορές» – πορείες μίσους (βασικά προς τα αφεντικά και την κυβέρνηση), όπως γράφουν και λένε τα ΜΜΕ! Είναι ενδιαφέρουσα η πολιτική των ΜΜΕ όσον αφορά τέτοιες κινητοποιήσεις. Σε μια απεργία όλων των μέσων συγκοινωνίας του Βερολίνου τον Μάρτιο του 2019 με αίτημα το 40ωρο, αυξήσεις 6% και τουλάχιστον 200 € για τους χαμηλόμισθους/ες, τα κρατικά μέσα την πρώτη μέρα παρουσίαζαν πολίτες γεμάτους κατανόηση και συμπαράσταση για την κινητοποίηση ενώ την επόμενη έξαλλους και έξαλλες με την ταλαιπωρία. Αυτά που άλλαξαν δεν ήταν τα λεγόμενα των πολιτών, έλλειψη προσωπικού, καθυστερήσεις, χαλασμένα λεωφορεία και μετρό, τραίνα με δυο ώρες καθυστέρηση, βρώμα και άλλα σχετικά που ήταν προβλήματα που τόνιζαν και οι απεργοί, αλλά η μετάθεση των ευθυνών στους εργαζόμενους της εταιρείας, λες και αυτοί/ές υπήρξαν υπεύθυνοι για τις απολύσεις, που οδήγησαν ακριβώς σε αυτά τα προβλήματα.

Τα μέτρα που πάρθηκαν στην Ελλάδα με πρόφαση την κρίση εισάχθηκαν στη Γερμανία από τη σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση το 1999. Ο Γάλλος πρωθυπουργός Macron προσπαθεί να επιβάλλει σε όλη την ΕΕ, ό, τι ακόμα δεν έχει επιβληθεί. Η κατώτατη σύνταξη στη Γερμανία είναι 250 €!

Η Γερμανία ποζάρει στην Ευρώπη σαν η χώρα με τη σχεδόν μηδενική ανεργία και την έλλειψη ειδικευμένου εργατικού προσωπικού με αντίστοιχες ακάλυπτες θέσεις εργασίας. Οι επίσημες στατιστικές σε αυτό τον τομέα είναι εξίσου επίσημα παραποιημένες:

Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή στατιστική υπηρεσία στη Γερμανία προβλέπονται για το 2019 1.385.000 άνεργοι/ες.4 Σύμφωνα με το γερμανικό γραφείο ανεργίας είναι 2.301.000. Αν σε αυτούς/ες προστεθούν 544.000 που βρίσκονται σε προγράμματα επιμόρφωσης, 387.000 σε προγράμματα μαθητείας του γραφείου ανεργίας και 22.000 που προσπαθούν να γίνουν αυτοαπασχολούμενοι (!) φτάνουμε στα 3.254.000 άτομα.5 Σε αυτά πρέπει να προστεθούν 4.001.000 άτομα που εισπράττουν κοινωνικό βοήθημα ως άνεργοι/ες χωρίς προοπτική απασχόλησης, ως συμπληρωματικό του μισθού τους που βγαίνει χαμηλότερος από το όριο επιβίωσης, συνταξιούχοι με συντάξεις πείνας των 250 €.6 Εκτός όλων αυτών καμιά 200.000 άρρωστοι αλλά όχι τόσο ώστε να δικαιούνται σύνταξης και 4.400.000 παιδιά της χώρας που δεν είναι σε θέση οι γονείς τους να τα μεγαλώσουν.7 Στη Γερμανία θεωρείται μια οικογένεια εύπορη όταν μπορεί να μεγαλώσει δυο παιδιά χωρίς τη βοήθεια του κράτους. Με τα πιο πάνω νούμερα φτάνουμε σε ένα ποσοστό ανεργίας γύρω στα 17%! Σε αυτά δεν περιλαμβάνονται το πόσοι/ες κάνουν ανούσιες και χωρίς νόημα δουλειές.

Εδώ χρειάζεται να έχουμε υπόψη μας μερικά βασικά θέματα. Η φτώχεια και η ανεργία δεν οδηγεί τη χώρα σε καταστάσεις κεντροαφρικανικής δημοκρατίας, παρότι υπάρχουν άνθρωποι που κοιμούνται στον δρόμο και επανεμφανίζονται αρρώστιες σχετικές με το βιοτικό επίπεδο του πληθυσμού, εξαφανισμένες εδώ και χρόνια, σαν την ιλαρά και τη φυματίωση.



2. Πολιτική


Όλα εκείνα που σε κάποια κράτη περιλαμβάνει ο όρος διαφθορά, σε κάποια άλλα αποκαλείται σεμνά lobbying. Πρόσφατα διάβασα δυο βιβλία αρκετά διαφωτιστικά ως προς αυτό το ζήτημα: ένα αστυνομικό του WolfgangSchorlau, Το μεγάλο σχέδιο, σχετικό με την πρόσφατη ελληνική οικονομική κρίση, 8 και ένα άλλο του ThiloBade, Η δικτατορία των μεγάλων επιχειρήσεων.9 Γνώριζα για παράδειγμα ότι ο Μάριο Πρόντι, πρώην πρωθυπουργός της Ιταλίας υπήρξε διευθυντικό στέλεχος της GoldmanSachs, η οποία οργάνωσε την είσοδο και αποδοχή της Ελλάδας στο ευρώ, και η οποία έγινε ευρύτερα γνωστή κατά τη διεθνή χρηματοπιστωτική κρίση 2007 - 2008. Εντυπωσιάστηκα από τον αριθμό των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (και όχι μόνον) που υπήρξαν στελέχη επιχειρήσεων πριν και μετά την πολιτική τους σταδιοδρομία, σε μια υποτιθέμενη αγαστή σύγκρουση συμφερόντων πολιτικής εκπροσώπησης και ιδιωτικής οικονομίας. Με άλλα λόγια, όχι μόνο αντικειμενικά αλλά και υποκειμενικά εκπρόσωποι του κεφαλαίου.

Τα τελευταία επιτεύγματα της γερμανικής πολιτικής είναι η προαιρετική εφαρμογή νόμων προστασίας του περιβάλλοντος για τις επιχειρήσεις, αύξηση των επιτρεπτών ορίων των ρύπων και προαιρετική αποδοχή από μεριάς του κράτους, τοπικών κυβερνήσεων και δήμων, των δημοψηφισμάτων. Είναι νόμοι της ΕΕ που αγνοούνται συνειδητά και συστηματικά. Οι δικαιολογίες είναι τετριμμένες, όπως νομικά κωλύματα (εφαρμογής νόμων και λαϊκής ετυμηγορίας) και ότι οι λαϊκές τάξεις δεν είναι σε θέση να αποφασίζουν διότι αποφασίζουν με βάση τα στενά συμφέροντά τους, αγνοούν την πολυπλοκότητα των προβλημάτων καθώς και το κοινωνικό συμφέρον που είναι φυσικά το συμφέρον του κεφαλαίου. Η σύγκρουση εμφανίζεται σαν σύγκρουση μεταξύ του μεγάλου κεφαλαίου, που προστατεύει τις θέσεις εργασίας και τα αριστερά - οικολογικά κόμματα και ομάδες των απαγορεύσεων και εχθρών των εργατών και της ελευθερίας. Η μη φορολόγηση των βιομηχανιών που μολύνουν το περιβάλλον πέρα από τις προφάσεις περί οικονομικής πολιτικής και θέσεων εργασίας συμπληρώνεται από το επιχείρημα μιας ευρωπαϊκής λύσης, που κατά κανόνα επανειλημμένα μπλοκαρίστηκε από τη Γερμανία, το ότι ούτε τα άλλα μέλη εφαρμόζουν τα μέτρα, πράγμα μερικά σωστό και τέλος ανατίθεται σε μια επιτροπή, στη συγκεκριμένη περίπτωση υπουργών, να ασχοληθεί με το πρόβλημα. Στο πλαίσιο αυτό ακούγονται και τα γνωστά επιχειρήματα για Βόρεια Κορέα και άλλες γραφικότητες.

-Κάνετε κοπάνα;

-Όχι. Απεργούμε.

Οι παγκόσμιες μαθητικές κινητοποιήσεις για την κλιματική αλλαγή (FridaysforFuture), αν και η GretaThunberg(που υποτιμητικά αποκαλείται από τα κρατικά ΜΜΕ εφευρέτρια της «κοπάνας») τιμήθηκε στο Βερολίνο στις 30.03.2019 με το βραβείο θεάματος (!), αντιμετωπίζονται σαν κοπάνες. Σύμμαχοι και θετικές χειρονομίες δεν λείπουν: Γονείς και γιατροί που γράφουν δικαιολογητικά απουσίας, δάσκαλοι και δασκάλες που δεν σημειώνουν τις απουσίες και ο αρχιεπίσκοπος Βερολίνου που συνέκρινε τις μαθητικές κινητοποιήσεις με την Κυριακή των Βαΐων και την είσοδο του Ιησού ως σωτήρα στην Ιερουσαλήμ! Οι μαθητές/τριες που συμμετέχουν κατηγορούνται από την άλλη για τη χρήση ενεργοβόρων iPhones, και σε μια περίπτωση, εξευτελίστηκε διαδηλώτρια που κουβαλούσε καφέ σε ποτηράκι αμερικάνικης πολυεθνικής καφέδων. Οι κινητοποιήσεις ενάντια στο νόμο της ΕΕ για τα πνευματικά δικαιώματα παρουσιάζονται σαν εχθρότητα προς την πνευματική ιδιοκτησία. Αρκεί να εξηγηθεί ότι το άρθρο που διαβάζετε αυτή τη στιγμή δεν θα μπορεί να ανεβεί στο διαδίκτυο, γιατί τα φίλτρα που θα ελέγχουν την πνευματική ιδιοκτησία θα βρουν κείμενα άλλων, συγκεκριμένα αυτά των παραπομπών. Θα πρέπει να συνοδεύεται από απόδειξη καταβολής δικαιωμάτων σε αντίστοιχους εκδοτικούς οίκους μουσικογραφικές και κινηματογραφικές εταιρείες, ανάλογα προς το είδος της παραπομπής. Δεν θα μπορώ να ανεβάσω ένα ταινιάκι που θα ειρωνεύεται κάποια δήλωση επαναλαμβάνοντας τη δήλωση. Μια διδακτορική διατριβή στο διαδίκτυο θα πρέπει να είναι ισοδύναμη προς στυγερό έγκλημα κατά της ιδιοκτησίας.

Στις ειδήσεις εμφανίζονται συνεντεύξεις στον δρόμο από ηλικιωμένους ανθρώπους που εκφράζουν ένα χωρίς όρια μίσος για τη νεότερη γενιά, ενώ από τα αναρμόδια χείλη, πέρα από το επιχείρημα της αναρμοδιότητας των μη ειδικών, τονίζεται ότι καλό είναι που η νεολαία ασχολείται με την πολιτική αλλά όχι και σε ώρες μαθημάτων. Σαν να λέμε στους εργαζόμενους/ες να μην απεργούν σε ώρες εργασίας.

Τα περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων σταματούν στα ανατολικά και τα νότια σύνορα της ΕΕ. Πρακτικές κατακριτέες σε αραβικές ή αφρικανικές χώρες είναι απόλυτα αποδεκτές εδώ στην ΕΕ γιατί εδώ έχουμε δημοκρατία, για την ακρίβεια κοινωνική οικονομία της αγοράς, και όποιος βάζει τα εργατικά δικαιώματα σε πρώτη θέση δεν έχει καταλάβει τίποτα, όπως μας εξήγησε ο προηγούμενος σοσιαλδημοκράτης υπουργός οικονομικών.

Έχω βαρεθεί να υπογράφω υπεύθυνες δηλώσεις σε γιατρούς, υπηρεσίες και καταστήματα ότι τους απαλλάσσω από την υποχρέωση προστασίας των δεδομένων μου, προκειμένου να κάνω μια εξέταση αίματος, να ζητήσω μια βεβαίωση κοινωνικής ασφάλισης ή προκειμένου να αγοράσω ένα παντελόνι. Ψιλά γράμματα θα ισχυριστείτε, όταν υπάρχουν στη διάθεσή μας μηχανισμοί κατάδοσης και αυτοκατάδοσης σαν το facebook, instagram και twitter.

Σε ερώτηση σε τηλεοπτική εκπομπή προς πρώην αστυνομικό της κρατικής ασφάλειας της Ανατολικής Γερμανίας για τα παραπάνω μέσα διαδικτύωσης η απάντηση ήταν:

-Τότε δεν είχαμε στη διάθεσή μας τέτοια εργαλεία. Έπρεπε να κάνουμε όλοι τη δουλειά μόνοι μας.

Η πολιτική διάσταση των τωρινών κινητοποιήσεων φαίνεται στα μάτια μιας παραδοσιακής Αριστεράς ακατανόητη, ειδικά μάλιστα όταν αυτοί και αυτές που συμμετέχουν θεωρούν το σύνολο της Αριστεράς σαν μέρος του προβλήματος. Έχουν έναν άναρχο ή στην καλύτερη περίπτωση αναρχικό χαρακτήρα στα μάτια της. Η εμπειρίες παλαιότερων από απεργίες και εξεγέρσεις είναι παραμορφωμένες από μια διάθλαση εξιδανικευμένου παρελθόντος.

Τα κίτρινα γιλέκα στη Γαλλία (μέρος της εργατικής ενδυμασίας για λόγους ασφαλείας), αντιμετωπίζονται, όπως και οι μαθητές/τριες, με τις αντίστοιχες επιφυλάξεις. Κατά κανόνα αγνοείται η κύρια εργατική ταξική σύνθεση των κινητοποιήσεων, που βέβαια δεν παίζει πλέον ουσιαστικό ρόλο, αλλά που θα έπρεπε να συγκινεί αριστερούς/ές.

Οι αντιφατικές συμπεριφορές των κινητοποιήσεων επικαθορίζονται από τρέχοντα ιδεολογήματα: στοιχεία αναρχίας, φασιστοειδείς συμπεριφορές, γυναικείες ομάδες, κύρια εργατικά και λιγότερο μεσαία ή μικροαστικά στρώματα, συνθήματα ενάντια στο ιντερνέτ, προτροπές για κατάληψη του προεδρικού μεγάρου και ανατροπή του πολιτεύματος μαζί με αιτήματα για φτηνότερη βενζίνη και φορολογία των πλουσίων! Αυτόνομοι/ες αλλά και παρασημοφορημένοι – το μετάλλιο της λεγεώνας της τιμής καρφιτσωμένο πάνω στο κίτρινο γιλέκο και στο κεφάλι καπέλο των ειδικών δυνάμεων – των πρόσφατων πολεμικών συρράξεων του γαλλικού ιμπεριαλισμού. Μίσος για την ΕΕ, όλο το πολιτικό φάσμα, συμπεριλαμβανομένης στη Γαλλία και της άκρας Δεξιάς – εμείς δεν θέλουμε να έχουμε σχέση με την πολιτική. Όπως η εξουσία αυτοπαρουσιάζεται και είναι ως ένα βαθμό αντικειμενική για να προασπίσει τα συμφέροντά της, έτσι και η εργατική τάξη δηλώνει εχθρός της πολιτικής για να προωθήσει τα δικά της συμφέροντα. Στον κόσμο του θεάματος, σαν ανώτατης έκφρασης της αξιακής σχέσης, δεν θα έπρεπε να μας ξενίζει κάτι τέτοιο. Αυτό που εμένα προσωπικά ξενίζει, είναι μια εξίσου εξιδανίκευση των κεϋνσιανών οικονομικών πολιτικών της περιόδου 1950 - 1973 που αποσπώνται τόσο από το καπιταλιστικό τους πλαίσιο όσο και από τον αυταρχισμό της περιόδου εκείνης. Οι επιλογές του διεθνούς κεφαλαίου του τέλους του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου και του τέλους της αποικιοκρατίας, τα Βιετνάμ των παππούδων και γιαγιάδων στηρίζουν το Brexit και τα όνειρα παρεξηγημένης ευμάρειας.

Ακόμα και οι φασιστικές κινητοποιήσεις στην ανατολική Γερμανία περιέχουν ίσως διεστραμμένα ταξικά στοιχεία, σύμφωνα με την παλιότερη ρήση, ότι ο φασισμός είναι ο σοσιαλισμός των ηλιθίων. Το «άστε τους να πνιγούν» (στη Μεσόγειο) και οι επιθέσεις ενάντια στην αστυνομία, συνοδεύονται από αιτήματα για βελτίωση των συνθηκών εργασίας, της δημόσιας υγείας και της εκπαίδευσης.

Η ανάληψη της πολιτικής διεύθυνσης από το κεφάλαιο προσωπικά, περιπτώσεις Trump, Poroschenko, Bolsonaro πρόσφατα, Kennedy, Rockefeller παλιότερα, ή η ανάθεση της διεκπεραίωσης των κρατικών υποθέσεων σε ηθοποιούς όπως ο Reagan και ο Schwarzenegger, ή ακόμα και γελωτοποιούς γενικής αποδοχής όπως ο PepeGrillo ή ο VolodymyrZelensky σε σχέση με ισχυρές συμμετοχές φασιστοειδών κομμάτων σε αυτήν, εκφράζουν μια προσωρινή απάντηση του κεφαλαίου στο αίτημα για απαλλαγή από το παλαιότερο διεφθαρμένο πολιτικό προσωπικό και αλλαγή νοοτροπίας της εξουσίας. Τα νέα πρόσωπα μοιάζουν πολύ γρήγορα με τα παλιότερα.

Είναι φαινόμενο της εποχής ότι τα σύγχρονα φασιστικά και ακροδεξιά κόμματα, με εξαίρεση ίσως του γαλλικού και του ιταλικού, ακολουθούν σκληρές νεοφιλελεύθερες οικονομικές επιλογές. Η οικονομολόγος της γερμανικής AfD, AliceWeidel, είναι οπαδός του Hayek και με αυτό τον τρόπο απαλλάσσεται από την τετριμμένη ερώτηση του «πού θα βρείτε τα λεφτά;» που διατρέχει κάθε πρόταση που ξεπερνάει τα προαποφασισμένα: «η αγορά θα τα ρυθμίσει αυτόματα!».10 Στην ΕΕ αυτά τα κόμματα και πολιτικοί σχηματισμοί καταγγέλλονται σαν λαϊκιστικά ή και φασιστικά περιλαμβανομένων και των κυβερνήσεων Ουγγαρίας και Πολωνίας αλλά όχι και της Αυστρίας. Ο αρχηγός του δεξιού χριστιανοκοινωνικού κόμματος της Βαυαρίας MarkusSöder κάλεσε τους πολίτες της χώρας να εγκαταλείψουν τους ναζί της AfD μόνους, ενώ σε συζήτηση στη γερμανική τηλεόραση (AnneWill) στις 11/03/2019 για τις ευρωεκλογές, μεταξύ των BeatrixvonStorch (AfD), ManfredWeber (CSU) ChristianLindner (FDP) και Γιάννη Βαρουφάκη (DIEM25) – ναι κατέβηκε υποψήφιος στη Γερμανία – ο προτελευταίος είπε στον τελευταίο της σειράς ότι βλέπει να συμφωνούν σε πολλά ευρωπαϊκά ζητήματα παρόλο που ο τελευταίος συμμετείχε στην Ελλάδα σε κυβέρνηση «συμμαχίας κομμουνιστών – φασιστών». Τα κυβερνητικά κόμματα στη Βραζιλία, την Τουρκία και την Ουκρανία καθώς και η αντιπολίτευση στη Βενεζουέλα απαλλάσσονται από τέτοιους χαρακτηρισμούς.

Ναι, υπάρχει μια άνοδος της άκρας Δεξιάς και του φασισμού που συνοδεύεται από μια μετατόπιση του συνολικού πολιτικού φάσματος. Μετά τα Άουσβιτς, τουλάχιστον στην Ευρώπη, έχει αλλάξει ο λόγος όλων αυτών. Στη Γερμανία η κοινωνική τους βάση βρίσκεται σε εργάτες/τριες και ανέργους/ες ξεκινώντας από την πρώην ανατολική Γερμανία, όπου υπήρχαν εθνικιστές/στριες και πριν το 1989. Ήδη στα συνδικάτα αναζητούνται τρόποι να διωχθούν ακροδεξιοί συνδικαλιστές/στριες.11



3. Οι υποδομές και τα σκάνδαλα που τις συνοδεύουν


Στη γειτονιά μου, σε κεντρική περιοχή του Βερολίνου, κατασκευάζεται εδώ και ενάμισι χρόνο ασανσέρ για την πρόσβαση στο μετρό, σε βάθος έξι μέτρων χωρίς να έχει ακόμα ξεκινήσει η τρύπα δύο μέτρων επί δύο. Ο μισός σταθμός δεν λειτουργεί και ο δρόμος από πάνω είναι γεμάτος από κοντέινερ και εμπόδια. Η μεταφορά φαναριών κυκλοφορίας κατά δέκα μέτρα και για άγνωστους προς τον ντόπιο πληθυσμό λόγους, στην ίδια περιοχή (δεν αλλάζει κάτι κυκλοφοριακά), ξεκίνησε πέρσι και δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί, και πάλι με τα σχετικά εμπόδια και ταυτόχρονη μεταφορά της στάσης του λεωφορείου σε σημείο που υπάρχουν κάγκελα στο πεζοδρόμιο. Στο ίδιο σημείο έχει κλείσει εδώ και πολύ καιρό το πεζοδρόμιο του σχολείου, όπως γίνεται με τις οικοδομές, χωρίς να συμβαίνει απολύτως τίποτα.

Και τώρα μερικά «χοντρότερα» συνοπτικά:

- Αεροδρόμιο του Βερολίνου:

Σχεδιασμένη ημερομηνία παράδοσης ήταν η 2 Ιουνίου 2012.

Προβλεπόμενη ημερομηνία παράδοσης τον Οκτώβριο του 2020.

Προϋπολογισμός 2 δις €, μέχρι τώρα 7 δις, προβλεπόμενα 10 δις.

Αιτίες: Κατασκευαστικές ελλείψεις, προβλήματα πυρασφάλειας, η ταράτσα δεν σηκώνει τα κλιματιστικά του εξαερισμού (υπεύθυνες εταιρείες: Hochtief, Bosch, Caverion).12

Το κατασκευαζόμενο αεροδρόμιο δεν επαρκεί για να καλύψει τις ανάγκες των επιβατών ούτε και σήμερα. Οι επιτροπές κατοίκων ενάντια στην κατασκευή του αεροδρομίου διαλύθηκαν, οι εταιρείες εγκατέλειψαν τους χώρους που είχαν νοικιάσει για γραφεία και καταστήματα. Το δημοψήφισμα ενάντια στο κλείσιμο του παλιού αεροδρομίου (56% κατά) αγνοήθηκε γιατί δεν ήταν ευνοϊκό για τις επιχειρήσεις και τις τοπικές κυβερνήσεις. Η δικαιολογία: έχει ψηφιστεί ο νόμος για το κλείσιμο του παλιού αεροδρομίου!

- Φιλαρμονική του Έλβα:

Σχεδιασμένη ημερομηνία παράδοσης ήταν κάπου στο 2011. Την προβλεπόμενη ημερομηνία ξεκίνησε το έργο. Σχεδόν αμέσως 2011-2013 διακοπή εργασιών για τεχνικούς λόγους. Ανάμεσα σε άλλα και η στατική ανεπάρκεια του έργου να σηκώσει τη στέγη! (υπεύθυνη εταιρεία: Hochtief).

Τα εγκαίνια έγιναν στις 12/01/2017.

Προϋπολογισμός 77 εκατομμύρια € και τελικό κόστος 866 εκατομμύρια.13

- «Στουτγάρδη 21» (νέος σιδηροδρομικός σταθμός της Στουτγάρδης):

Το έργο ξεκίνησε στις 02/02/2010 και η ημερομηνία παράδοσης από τον Δεκέμβριο του 2019 μετατέθηκε στο 2025.

Ο αρχικός προϋπολογισμός της πρότασης του 1995 ήταν 2, 46 δις €. Όταν ξεκίνησε το έργο το 2010 είχε ανέβει στα 4, 09 δις, τον Νοέμβριο του 2018 ήταν στα 8, 2 δις € από τα οποία έχουν ήδη ξοδευτεί 7, 7 ενώ το λογιστήριο του κράτους μιλάει για 10 δις €. Μαζί με τις αλλαγές στο σύστημα των σιδηροτροχιών της περιοχής φτάνουμε στα 15 δις €. (υπεύθυνη εταιρεία: DB, - γερμανικοί σιδηρόδρομοι).

Σε δημοψήφισμα το 2007 απορρίφθηκε η ιδέα του σιδηροδρομικού σταθμού, ενώ το 2011 σε νέο δημοψήφισμα που οργάνωσε η νεοκλεγμένη κυβέρνηση πρασίνων – χριστιανοδημοκρατών του κρατιδίου αποφασίστηκε το αντίθετο.

Ο σταθμός είναι απολύτως άχρηστος και η κατασκευή του κατέστρεψε το πάρκο της περιοχής και το μοντέρνο κτίριο του παλιού σταθμού. Οι εβδομαδιαίες κινητοποιήσεις και καθημερινές παρεμβάσεις κατοίκων που εμπόδιζαν τα σκαπτικά μηχανήματα δεμένοι με τα παιδιά τους στα δέντρα και σε βίαιες συγκρούσεις με την αστυνομία με βαριά τραυματισμένους δεν έφεραν σε αμηχανία την τοπική κυβέρνηση. Δεν ήταν στον δρόμο πλέον οι κουκουλοφόροι αλλά οι «εγωιστές αστοί» που φοβόντουσαν ότι θα μειωθεί η αξία του (νοικιασμένου) σπιτιού τους από το ξήλωμα του πάρκου! Δεν σκεφτόντουσαν το κοινό καλό!14

Αν αυτά είναι κάποια από τα μεγάλα «σκάνδαλα», υπάρχουν χιλιάδες μεσαία και μικρότερα που ωραιοποιούνται με τον όρο «συνωστισμός επενδύσεων» (που δεν γίνονται).

Η επέκταση και επισκευή του μετρό του Βερολίνου, μετά την προσάρτηση της ανατολικής Γερμανίας το 1989, στηρίχτηκε από Μεσογειακά Προγράμματα, όπως πληροφορούσαν πινακίδες των έργων. Κατά κάποιο τρόπο και η Βαλτική είναι Μεσόγειος θάλασσα μεταξύ σκανδιναβικών, βαλτικών, βορειοευρωπαϊκών χωρών και Ρωσίας. Επιπλέον, η ίδια γραμμή του μετρό επισκευάζεται σε ετήσια βάση με αντίστοιχες πολύμηνες διακοπές της κυκλοφορίας, χωρίς κάποιος εργολάβος να έχει κατηγορηθεί για κακοτεχνίες. Μετά το τέλος των εργασιών, οι επισκευές δεν διακρίνονται, ίσως εκτός από κανένα βαψιματάκι. Αν οι σιδηροτροχιές πρέπει να αλλάζουν κάθε 10 με 15 χρόνια, η φήμη για την ποιότητα του γερμανικού χάλυβα είναι μάλλον χωρίς βάση.

Πληροφορηθήκαμε όλοι μας για τις διακοπές ηλεκτρικού στο Καράκας της Βενεζουέλας αλλά όχι και για τα διήμερα που πέρασαν στο σκοτάδι πριν από μερικούς μήνες 300.000 Βερολινέζοι/ες. Το διαδίκτυο, δεν ξέρω αν ευτυχώς ή δυστυχώς, είναι αργόσυρτο σε βαθμό που προγράμματα υπολογιστών συνιστούν να μη χρησιμοποιούνται σε υπερτοπικά δίκτυα εντός Γερμανίας. Δεν υπάρχει πλήρης τηλεφωνική δικτύωση της χώρας (92% επίσημα) για να μη μιλήσουμε για τα κινητά και το ιντερνέτ σε γεωργικές περιοχές που πάνε στη διπλανή κωμόπολη για να κάνουν τηλέφωνο. Δεν συμφέρει στην ιδιωτικοποιημένη τηλεφωνία να βάλει γραμμή για δέκα νοματαίους και 5 αγροκτήματα.

Τα κρατικά αεροπλάνα, τα οποία υπάγονται στην πολεμική αεροπορία, υποχρεώνουν καγκελάριο και υπουργούς σε επαφή με τους κοινούς θνητούς, καθόσον υποκύπτουν σε τεχνικές βλάβες και οι επίσημοι «μεταφορτώνονται» σε αεροπλάνα της γραμμής. Η Μέρκελ έχασε την αρχή της G7, πρόλαβε όμως το πάρτι το βράδυ. Ο υπουργός εξωτερικών HeikoMaas έχασε την εναρκτήρια ομιλία στον ΟΗΕ στις 01.04.2019 που συνδεόταν με την ανάληψη της εξάμηνης προεδρίας από τη Γερμανία. Στις 16.04.2019 αεροπλάνο μεταφοράς επισήμων υποχρεώθηκε σε αναγκαστική προσγείωση μετά από μηχανική βλάβη. Τα αεροπλάνα δεν ήταν Boeing 737 max 8 με τις γνωστές πτωτικές τάσεις αλλά τα «καλά», της ευρωπαϊκής Airbus.

Μια και λέμε για στρατό, καθησυχάζω παρηγορητικά τους Έλληνες πατριώτες ότι δεν γέρνουν μόνο τα υποβρύχια που αγόρασε το ελληνικό κράτος στο Κίελο, αλλά όλα ανεξαιρέτως τα υποβρύχια του συγκεκριμένου ναυστάθμου. Στον ίδιο ναύσταθμο, η επισκευή ιστιοφόρου τιμής 20 εκατομμυρίων € έχει κοστίσει μέχρι στιγμής 100 εκατομμύρια €! Σημαντικό μέρος του γερμανικού στρατού έχει ιδιωτικοποιηθεί στη βάση συμβουλών της εταιρείας McKinsey η οποία ανέλαβε και τον γερμανικό ΟΑΕΔ και χαίρει της ιδιαίτερης συμπάθειας της καγκελαρίου, σύμφωνα με δηλώσεις της στη βουλή. Αυτό δεν είναι απλά ένας μισθοφορικός στρατός αλλά μια τεράστια ανάπτυξη γραφειοκρατίας, καθυστερήσεων και εκτίναξης δαπανών.

Η οργανωτική ικανότητα του γερμανικού κράτους και κεφαλαίου συνιστά ένα μύθο που κρύβεται πίσω από διαταγές και ιεραρχίες και καταρρέει μπροστά στην καθημερινότητα. Μας υπενθυμίζει με τον πλέον ευκρινή τρόπο ότι η παραγωγή δεν λαμβάνει χώρα προς ικανοποίηση αναγκών, αλλά, όπως είπαμε, για την οικειοποίηση της υπεραξίας. Ο κύκλος στη μικροκλίμακα φαίνεται αδιέξοδος, όπως συχνά αποφαίνεται η νεοκλασική οικονομία. Εάν συνειδητοποιήσουμε ότι ο τελικός καταναλωτής όλης της παραγωγής είναι το κράτος έμμεσα και οι πολίτες άμεσα, διακρίνεται ευκρινέστερα ποιοι και ποιες έμμεσα με τους φόρους και άμεσα με την κατανάλωση (αναπαραγωγή) πληρώνουν τον λογαριασμό, είτε σε εθνικό είτε σε διεθνές επίπεδο.

Εάν αποσιωπηθεί αυτό το δομικό χαρακτηριστικό του συστήματος, η λειτουργία του φαίνεται παράλογη και ενάντια στο καθοριστικό συμφέρον του κεφαλαίου, τουλάχιστον του ιδιωτικού, για μεγιστοποίηση των κερδών και αποδόσεών του. Σε μια εποχή τεράστιας διαδικτύωσης, δεν μπορεί και δεν χρειάζεται να οργανωθεί και να ελεγχθεί η διαδικασία παραγωγής; Η απάντηση είναι σύνθετη, πέρα από τα όσα ήδη αναφέρθηκαν περί γραφειοκρατίας, υστεροβουλίας, μετάθεσης ευθυνών και διανομής της υπεραξίας, περιλαμβάνοντας και τη διεθνή διασπορά της παραγωγής με όλες τις περιβαλλοντολογικές καταστροφές που τη συνοδεύουν.

Η διαδικασία της παραγωγής έχει χοντρικά την ακόλουθη σειρά: κάποιος οικονομικός σύμβουλος, ένα startup ή κάποιος διευθύνων σύμβουλος έχουν μια νέα ιδέα για ένα μηχάνημα, μια υπηρεσία, ένα χρηματοπιστωτικό προϊόν με δυνατότητες να τους αποφέρουν κέρδη. Η έρευνα εφαρμοσιμότητας ανατίθεται σε ένα μεγάλο δικηγορικό γραφείο, μια εταιρεία αξιολόγησης κινδύνου, κάποια ομάδα οικονομικών συμβούλων και στην καλύτερη περίπτωση σε μια επιτροπή οικολογικών επιπτώσεων. Όλοι αυτοί/ες μαζί καθορίζουν τα νομικά πλαίσια – οι απαραίτητες αλλαγές νομικού πλαισίου ανατίθενται σε λόμπυ διαμεσολαβητών. Οι αρχικές έρευνες και μελέτες ανατίθενται σε κάποιο ερευνητικό ίδρυμα, πανεπιστήμιο υπαγόμενο σε συγκεκριμένο όμιλο συμφερόντων, έτσι ώστε το συγκεκριμένο εμπόρευμα να μελετηθεί και να σχεδιαστεί με ελάχιστο κόστος. Επιτροπή ηθικής αναλαμβάνει τη διατύπωση όρων δημόσιας απόκρυψης κινδύνων, των οποίων η εκλαΐκευση ανατίθεται σε διαφημιστική εταιρεία. Οι ειδικοί, μηχανικοί, γιατροί, δημόσιοι λειτουργοί, μεταγράφουν τα παραπάνω σε προδιαγραφές και οδηγίες χρήσης για την παραγωγή. Κατώτεροι στην ιεραρχία συνάδελφοι αναλαμβάνουν το σχεδιασμό στη βάση οικονομίας σε πάγια και μεταβλητά κεφάλαια αδιαφορώντας κάπως για τα κινητά. Το εμπόρευμα πρέπει να έχει περιορισμένη διάρκεια ζωής, ανάλογα με το είδος του εμπορεύματος ή υπηρεσίας. Η αντίστοιχη εγγύηση που προσφέρεται στους καταναλωτές καθορίζεται νομικά (από νόμους που έγραψαν οι δικηγόροι των σχετιζόμενων εταιρειών), π.χ. για δυο ή πέντε χρόνια, αλλά και σύμφωνα με τις συνήθειες που έχουν επιβληθεί στην αγορά. Ένα πλυντήριο πρέπει να αντέξει πέντε χρόνια ένα iPhone αλλάζεται έτσι και αλλιώς μόλις κυκλοφορήσει το νέο και φυσικά ακριβότερο μοντέλο. Το αποτέλεσμα είναι μια συγγραφή νομικών και άλλων υποχρεώσεων με τις οποίες ανατίθεται η παραγωγή σε υπεργολάβους, κατά κανόνα πολλούς και σκορπισμένους σε διεθνή κλίμακα. Η σχέση μεταξύ των υπεργολάβων είναι αλληλοεξαρτώμενη και ανταγωνιστική. Επιλεκτικά, για τις κατώτερες κοινωνικά ομάδες, υπάρχουν χρονικές και ποινικές ρήτρες.

Μια παρατήρηση: οι τεράστιες οικονομίες σε εργασιακή δύναμη με την απασχόληση ανειδίκευτων, μεταναστών, μαθητευόμενων και πάγια κεφάλαια – βραχύχρονες αποσβέσεις – και σπατάλες σε κινητά κεφάλαια – απαραίτητα για την υψηλή ποιότητα ισχυρίζονται οι τεχνοκράτες – αφήνουν περιθώρια κερδοφορίας. Ο Μαρξ στον προβληματισμό του πάνω στα ποσοστά κέρδους στηρίζεται στον ανταγωνισμό των κεφαλαίων, πράγμα δυσδιάκριτο στο παραπάνω πρότυπο αλλά τονίζει ότι η αύξηση του μισθού (ή και η μείωσή του) δεν αλλάζει την αξία του εμπορεύματος, σε αντίθεση προς το σταθερό κεφάλαιο νεκρής εργασίας. Ακριβά δικηγορικά γραφεία με κακοπληρωμένους συνεργάτες/τριες. Τα γραφεία της πολυεθνικής KPMG, μιας από τις 4 μεγαλύτερες παγκοσμίως εταιρείες συμβούλων και οικονομικής αξιολόγησης, βρίσκεται ακριβώς απέναντι από τα κεντρικά γραφεία του χριστιανοδημοκρατικού κόμματος στο Βερολίνο.



4. Σεξισμός και ρατσισμός


Η υπόθεση της χειραφέτησης και της ισότητας των βιολογικών και κοινωνικών φύλων για το γερμανικό κράτος φαίνεται να περιορίζεται στην ισότιμη παρουσία των γυναικών στη βουλή, τις τοπικές κυβερνήσεις και τις διοικήσεις των επιχειρήσεων. Αποφεύγεται η ψήφιση σχετικού νόμου και όλα επαφίενται με περιορισμένα αποτελέσματα στα κόμματα και τις διοικήσεις των επιχειρήσεων. Αποφεύγεται κάθε αντιπαράθεση με το κεφάλαιο και την πολιτική του εκπροσώπηση. Σε μια χώρα όπου μέχρι το 1975 μια γυναίκα για να δουλέψει χρειαζόταν τη γραπτή άδεια του συζύγου ή του πατέρα – οι γυναίκες της ηλικίας μου το υπέστησαν και αυτό – εξακολουθούν οι μισθοί τους να είναι κατά 9% κατώτεροι από αυτούς των ανδρών στην ίδια θέση και με τα ίδια προσόντα, που τελικά καταλήγει στο 21% λόγω συχνότερων απουσιών, μερικής απασχόλησης – τα παιδιά βλέπετε.

Ίσως ξενίζουν οι πλαγιοκάθετες, [/] που χρησιμοποιώ σε επίθετα που αναφέρονται σε ανθρώπους. Τέτοια ή ανάλογα γραμματικά μέσα χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο ώστε να αποτελούν κοινό τόπο και για σημαντικό μέρος του καθημερινού τύπου και διαδικτύου στην Ευρώπη και τη βόρεια Αμερική. Ειδικά στις ΗΠΑ υπάρχει η τάση χρήσης του θηλυκού γένους για αόριστες εκφράσεις:

Έχει ακόμα κάποιες στον δρόμο.

Το αυτονόητο: η διευθύντρια είναι θηλυκού γένους χωρίς αυτό να επισημαίνεται. Τα ισχυρά κατάλοιπα ταξικής και επαγγελματικής ανισότητας διαπιστώνονται στη μισθολογική ανισοκατανομή, που σαν θέμα ήδη αναφέρθηκε. Η γλώσσα δεν είναι κοινωνικά ουδέτερη και μπορεί να ασκήσει βία ανάλογη προς τη σωματική διαμορφώνοντας την πραγματικότητα:

Η γλώσσα κόκαλα δεν έχει και κόκαλα τσακίζει.

Μέσα από την καθημερινή χρήση και τους συνεχείς νεολογισμούς επικαθορίζει τα αυτονόητα όπως την έννοια του φύλου. Η γλώσσα είναι ένα από τα ιδεολογικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται προκειμένου να παρουσιάσουμε και να αναπαράγουμε βιώματα και προσλήψεις της πραγματικότητας. Ο άξονας του κακού15 υπονοεί μια φαντασιακή συμφωνία μεταξύ βόρειας Κορέας, Ιράν και Ιράκ. Στην Αυστρία συζητείται η διαγραφή από τη νομοθεσία της διάκρισης του ποινικού νόμου μεταξύ τρομοκρατίας και αγώνα για την ελευθερία (§278c). Διαφέρει το εάν η εφημερίδα γράφει για το ίδιο γεγονός ότι 26χρονη δέχθηκε σεξουαλική επίθεση ή νέα γιατρός υπήρξε θύμα βιασμού, στο αν αναφέρονται ονόματα θυμάτων ή αριθμοί, αν ο λόγος είναι περί υπόπτων ή φερόμενων ως υπόπτων. Η γλώσσα είναι σημαντική γιατί κατασκευάζει σημασίες.16

Το σύνθημα να πνιγούν (στη Μεσόγειο) σε πορείες των φασιστών μαζί με επιθέσεις σε μετανάστες/τριες αντιμετωπίστηκε με κατανόηση από τον αρχηγό της Υπηρεσίας Προστασίας Πολιτεύματος που μετά από γενική κατακραυγή και παλινωδίες συνταξιοδοτήθηκε!17 Για τον εν λόγω αξιωματούχο, όποιος/α συμμετέχει σε ναζιστικές πορείες δεν είναι απαραίτητα εθνικιστής αλλά ανησυχεί για το μέλλον του/της. Πρέπει να είμαστε σε θέση, υποστηρίζεται συνεχώς, να διακρίνουμε ανάμεσα στην αγάπη για την πατρίδα και τον εθνικισμό, δηλαδή την αρρωστημένη αγάπη για την πατρίδα και τον λαϊκισμό που εναντιώνεται στην ΕΕ και πιστεύει στην αυτονόμηση της πολιτικής ηγεσίας από τα κοινωνικά συμφέροντα.

Εργάτες στη Λειψία έλεγαν σε συνάδελφό τους και φίλο μου ότι οι βαριά άρρωστοι/ες επιβαρύνουν το σύστημα υγείας και για τον λόγο αυτό είναι υποστηρικτές της ευθανασίας από τους γιατρούς, με την απαραίτητη προηγούμενη ψυχολογική προετοιμασία του θύματος βέβαια. Δεν έθιξαν το ζήτημα του ότι νέα φάρμακα που παράγονται με τη διαδικασία που ήδη αναφέρθηκε, και που οι νοσοκομειακοί γιατροί ισχυρίζονται ότι έρευνα και παραγωγή δεν ανέρχονται παρά σε ένα με δυο ευρώ το κομμάτι, διατίθενται στο ύψος της τιμής ενός αυτοκινήτου. Στην ίδια τιμή διατίθεται και ένα κρεβάτι χειρουργείου. Γιατί; Γιατί έτσι θέλει η φαρμακοβιομηχανία.

Τι σε νοιάζει εσένα; Το ταμείο πληρώνει.

Για τον τρόπο μείωσης των ασφαλιστικών εισφορών έγινε αναφορά στην αμέσως προηγούμενη παράγραφο.

Φυσικά και δεν είμαστε ρατσιστές! Οι ηλικιωμένοι/ες πρέπει να ζουν σε άνετα γηροκομεία, όποιος/α απολυθεί μετά τα πενήντα έχει μειωμένες ελπίδες να ξαναβρεί δουλειά. Όχι μόνο αρρωσταίνει συχνότερα αλλά επιπλέον απαιτεί σεβασμό του ό, τι έχει απομείνει από την εργατική νομοθεσία εκ μέρους του εργοδότη και τουλάχιστον την καταβολή του κατώτατου μισθού. Εισπράττω προσωπικά τον κατώτατο μισθό του κλάδου μου και σύμφωνα με στατιστικές του υπουργείου εργασίας εισπράττω 300 € πάνω από τον μέσο όρο. Στη δουλειά μου δεν υφίσταται ανάγκη υπερωριών και δεν πληρωνόμαστε για κάτι τέτοιο, αλλά μια νέα συνάδελφος μου είπε ότι εργάζεται πέραν του ωραρίου διότι βαριέται τα Σαββατοκύριακα στο σπίτι να παίζει όλη μέρα ηλεκτρονικά παιχνίδια. Βασικά, τα τρία άτομα άνω των 45 κρατάμε τις συνήθειες του Σαββατοκύριακου ή των νομικά κατοχυρωμένων αργιών.

Ένας από τους πολλούς λόγους εξασθένισης, πέρα από τα προγράμματα στήριξης των ελληνικών και όχι μόνο τραπεζών, του κυβερνητικού συνασπισμού χριστιανοδημοκρατών – σοσιαλδημοκρατών υπήρξε και η στάση, ειδικά της καγκελαρίου, στη μεταναστευτική κρίση του καλοκαιριού του 2015, σχετικής με την υποτιθέμενη πολιτική των ανοικτών συνόρων. Ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού της χώρας δέχτηκε με μεγάλη συμπαράσταση τους πρόσφυγες από τη Συρία, το Ιράκ και το Αφγανιστάν. Άνθρωποι υποδεχόντουσαν με χειροκροτήματα, δώρα και φιλιά σε σιδηροδρομικούς σταθμούς, και μεθοριακές γραμμές, άγνωστες οικογένειες φιλοξενούνταν σε αστικά σπίτια. Αυτή είναι η μισή αλήθεια και αφορά βασικά μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα.

Η άλλη μισή: Από τη δεκαετία του 1980, που μειώθηκαν οι ανάγκες του κεφαλαίου σε εργατικό δυναμικό, η συζήτηση κυριαρχείται από το ζήτημα της προσωρινής ή διαρκούς ανοχής, και όχι αποδοχής, των «ξένων». Η συζήτηση είναι επιλεκτική. Δεν είναι απαραίτητο οι πρόγονοι ποδοσφαιριστή να είχαν πολεμήσει το 9 μ.Χ. στο τευτονικό δάσος εναντίον των Ρωμαίων προκειμένου να συμμετάσχει στην εθνική ομάδα, ή μπορεί ωραιότατα ένας TarekAl-Wazir να είναι υπουργός οικονομικών του κρατιδίου της Έσσης ή μια GülerSabanci να βρίσκεται στο διοικητικό συμβούλιο της Siemens18 και μια KatarinaBarley να είναι υπουργός και υποψήφια ευρωβουλευτής. Ο ομοφυλόφιλος εργάτης πληροφορήθηκε ότι ο εργοδότης του είναι επίσης ομοφυλόφιλος.

Αφεντικό είμαι και εγώ ομοφυλόφιλος σαν εσάς.

Ομοφυλόφιλος είμαι εγώ. Εσύ είσαι ένας φτωχός πούστης.

Ο ρατσισμός δεν είναι χυδαίος, πέρα από τις περιπτώσεις τμημάτων της εργατικής τάξης που βλέπει σαν απειλή τον/τη συνάδελφο και όχι τα αφεντικά. Συχνά καλύπτεται πίσω από λεγόμενες πολιτισμικές διαφορές. Οι συμπεριφορές είναι αδιανόητα πολύπλοκες. Δεν είναι για όλους/ες πρόβλημα οι μαντίλες των γυναικών. Η μνήμη, αν και απωθημένη από το 1968, δεν έχει σβήσει: μητέρες και γιαγιάδες με κεφάλια σκεπασμένα από μαντήλια, ανεξάρτητα από το αν ήταν αγρότισσες που το χρειαζόντουσαν για λόγους εργασίας ή κυρίες του καλού κόσμου που τα ψώνιζαν στου Gautier. Συμβαίνει εξάλλου και στις μέρες μας με αντίστοιχες αναλογίες.



5. ΜΜΕ και Διαδίκτυο


Φαίνεται ότι κατά γενική παραδοχή οι δημοσιογράφοι και τα μέσα ψεύδονται αδίστακτα, συνειδητά και υπολογισμένα. Το πλέον πετυχημένο σύνθημα των φασιστών, αντίστοιχα ενοποιητικό του δικού μας μπάτσοι γουρούνια δολοφόνοι, είναι το σκασμός εφημερίδες ψεύτρες.19 Δημοσιογράφοι απειλούνται, γιουχάρονται, τους επιδεικνύονται μεσαία δάκτυλα, δέχονται επιθέσεις ανοικτά και δημόσια. Το διαδίκτυο που βρίθει ψεμάτων και ρατσιστικών θεωριών συνωμοσίας τυγχάνει, για φαινομενικά ανεξήγητους λόγους, περισσότερου σεβασμού. Εκτιμάται φαίνεται ιδιαίτερα η λειτουργία του ως μηχανισμού κατάδοσης και αυτοκατάδοσης, που προσφέρει απεριόριστες δυνατότητες εξύβρισης και προσωπικών ανώνυμων επιθέσεων με την προμετωπίδα της απεριόριστης και διεθνούς επικοινωνίας.

Δεν είναι ότι τα ΜΜΕ λένε ψέματα. Ο ρόλος και η λειτουργία τους είναι πολύ συνθετότερη από το σύνθημα των φασιστών.

Πριν από μερικά χρόνια σε συνέντευξη με δασκάλα στα πομακοχώρια της δυτικής Θράκης, η θέση της ότι αυτό υπήρξε συνειδητή απόφαση από μέρους μου να εργαστώ εκεί, μεταφράστηκε, σε ταυτόχρονη μετάφραση ελεύθερα σε πήγα εκεί πολύ καλά προετοιμασμένη. Εκδηλώσεις των 500 κατά της κυβέρνησηςΜαδούρο, όχι ότι δεν υπήρξαν και μεγάλες κινητοποιήσεις, παρουσιάζονται με συμφραζόμενα σαν εκδηλώσεις χιλιάδων, χωρίς να αναφέρονται νούμερα, αλλά με υπονοούμενα. Δεν λέγονται ψέματα αλλά επιλεγμένες αλήθειες. Το ίδιο ισχύει και για κινητοποιήσεις κατά του Brexit. Όλα τα πλάνα είναι κοντινά αλλά συχνά παρατηρείται μια απρόσκοπτη κυκλοφορία των λεωφορείων στο βάθος, που προδίδει τις προθέσεις των παρουσιαστών. Αντίθετα η πορεία στις 30.0420 για την επιτέλους εφαρμογή του Brexit παρουσιάστηκε από την τηλεόραση σαν πορεία σχετική με το θέμα! Οι δηλώσεις των διαδηλωτών διαστράφηκαν αδίστακτα, ενώ πανό σε πρώτο πλάνο με το σύνθημα «ψηφίσαμε για την έξοδο και μας κοροϊδεύουν» μεταφράστηκε με διφορούμενο τρόπο έτσι ώστε να δίνεται η ακριβώς αντίθετη εντύπωση. Αναρωτιέται κανείς τι γίνεται με τις μεταφράσεις από τα αφγανικά ή τα σουαχίλι όπου οι δυνατότητες ελέγχου όσων μεταφράζονται περιορίζονται σε πολύ μικρότερα τμήματα του πληθυσμού.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν, από κοινωνικοπολιτική άποψη, οι αστυνομικές σειρές. Απευθύνονται σε ευρύτερο κοινωνικά αν όχι και αριθμητικά κοινό και αποτελούν μέσο προώθησης ποικίλων εκδοχών της ιδεολογίας, συνιστώντας σχεδόν αυτόνομους ιδεολογικούς μηχανισμούς. Τα εγκλήματα συμβαίνουν σε διάφορα σημεία της χώρας, κάθε μεγάλη πόλη έχει δική της τηλεοπτική εγκληματολογική υπηρεσία, αλλά προβάλλονται και σειρές από σκανδιναβικές χώρες. Επίσης γυρίζονται σειρές στη Γαλλία, Πορτογαλία, Τουρκία, Κροατία, Ισραήλ, με Γερμανούς/ίδες ηθοποιούς που συχνά έχουν καταγωγή από τις χώρες αυτές. Ακούμε συχνότατα αγγλικά, γαλλικά, ρωσικά, τσέχικα, πολωνικά, τουρκικά, αραβικά, σερβοκροάτικα, αλβανικά, βιετναμέζικα, συνοδευόμενα από γερμανικούς υπότιτλους σε τέτοιες σειρές. Συνηθίζουμε στην Ευρώπη των εγκληματιών αλλά διαπαιδαγωγούμαστε και στην ευρωπαϊκή ιδέα βλέποντας «απλούς» Ευρωπαίους πολίτες μέσα από την τηλεόραση.

Οι παλαιότεροι άντρες αστυνομικοί κεντρικοί ήρωες υποκαθίστανται από αστυνομικίνες, ενώ το ίδιο συμβαίνει με εισαγγελείς αλλά και εγκληματίες σε βαθμό αυτονόητου. Δεν έχει ο κλάδος απαλλαγεί από όλα τα στερεότυπα. Ενώ τα πτώματα στα νεκροτομία, ανεξαρτήτως φύλου, εμφανίζονται γυμνά, όχι στις σκανδιναβικές ταινίες, στο χώρο του εγκλήματος τα γυναικεία είναι ημίγυμνα κοιτάζοντας τον/τη θεατή ενώ τα αντρικά είναι κουστουμάτα! Από την άλλη το σεξ του είδους οργασμός σε δευτερόλεπτα, δίνει και παίρνει μεταξύ όλων αυτών ανεξάρτητα από ιεραρχίες, ενώ τα συναισθηματικά δράματα συνδέονται με σύγκρουση καθηκόντων.

Αυτοί/ες που αρνούνται να ανοίξουν την πόρτα του σπιτιού τους σε αστυνομικούς χωρίς εντολή εισαγγελέα (συνταγματικό δικαίωμα) θεωρούνται ως, και είναι συχνά οι εγκληματίες, ενώ άλλοι/ες με τις ίδιες επιφυλάξεις μόλις ακούσουν τη λέξη «αστυνομία» ανοίγουν την πόρτα διάπλατα αν και καμιά φορά και οι δολοφόνοι λένε ότι είναι αστυνομικοί, προσθέτοντας ένα στοιχείο πολυπλοκότητας! Τα σχήματα που μηχανεύονται οι σκηνοθέτες είναι ευφάνταστα, δίνοντας την εντύπωση ότι προέρχονται από την πραγματική ζωή. Στο πλαίσιο αυτό η ρουφιανιά δίνει και παίρνει, ενώ υποψήφιοι καταδότες απειλούνται με κατηγορίες για συγκάλυψη εγκληματιών εάν δεν μιλήσουν αμέσως. Η λύση του προβλήματος προκύπτει μέσα από την παράνομη παρακολούθηση τηλεφωνικών συνδιαλέξεων και το σπάσιμο κλειδάριθμων υπολογιστών, λέγεται μάλιστα ότι πρόκειται μεν για παράνομη πρακτική, αλλά αυτό παρακάμπτεται με την πρόφαση της γραφειοκρατίας, όπως και η εξίσου παράνομη λήψη του DNA των υπόπτων (ερώτηση του είδους μπορώ να πάω στην τουαλέτα ακολουθούμενη από κλοπή τσατσάρας) και αξιοποίηση κάποιας κάμερας παρακολούθησης κυκλοφορίας ή ασφαλείας. Στο τέλος, όχι σπάνια, οι ύποπτοι/ες καταρρέουν σε κλάματα και ομολογούν. Μια φίλη μου λέει πως αν όλα γινόντουσαν σύμφωνα με το νόμο τα περισσότερα επεισόδια δεν θα είχαν λύση ή θα έπρεπε να κρατάνε γύρω στο δεκάωρο.

Στη μάχη της τηλεθέασης οι ήρωες/ίδες αστυνομικοί είναι διεφθαρμένοι, ξεπερνώντας ακόμα και Αμερικανούς τηλεοπτικούς συναδέλφους τους, οι έμποροι ναρκωτικών αλκοολικοί, ναρκομανείς και όλο και συχνότερα οι εγκληματίες εκτελούνται εν ψυχρώ κατά τη διάρκεια του έργου. Ακολουθούν μερικές εκπομπές ψυχανάλυσης του/της αστυνομικού για να ξεπεράσει το σοκ, που φυσικά και δεν του/της χρειάζονται αλλά που τις χρησιμοποιεί για να συζητήσει με τον/την ψυχολόγο την επόμενη υπόθεση με ή δίχως την ταυτόχρονη δημιουργία ερωτικής σχέσης. Ειδικά σε περιπτώσεις που αθώοι/ες ομολογούν εγκλήματα που δεν έκαναν για να προστατέψουν συγγενικά ή φιλικά τους πρόσωπα.

Για πρακτικούς λόγους (δύσκολο να γυριστούν σκηνές στο κέντρο των πόλεων σε εβδομαδιαία βάση), τα εγκλήματα γίνονται στο πάρκο, στο δάσος, στις βίλες πλουσίων από πλούσιους/ες δυσφημίζοντας την αστική τάξη της χώρας. Υπάρχουν σειρές με υποθέσεις με ανάμειξη πολιτικών οι οποίες συγκαλύπτονται, δεν ανακαλύπτεται ο/η δολοφόνος, διεθνούς ενδιαφέροντος, ενώ επίσης συγκαλύπτονται εγκλήματα για να μην βλαφτούν επιχειρήσεις ή τα εθνικά συμφέροντα (μέχρι απαγωγή γυναίκας πρωθυπουργού των ΗΠΑ είδαμε). Η εργατική τάξη ξεδίνει. Μια φορά ψηφίσαμε για το τέλος του έργου μέσω τηλεφώνου και κατά πλειοψηφία αφήσαμε την εγκληματία του τύπου «αμάρτησα για το παιδί μου» να φύγει.

Μερικά ουσιαστικά ακόμα:

Όλα αυτά συνοδεύονται από προπαγάνδα υπέρ της οικογένειας, ακόμα και η καγκελάριος στο συνέδριο της νεολαίας του κόμματος είπε ότι αν θέλετε συντάξεις κάντε και κανά παιδί, για μένα είναι αργά πλέον. Πανευτυχείς μπατσίνες που με την πρώτη σεξουαλική επαφή μένουν έγκυοι, με όλες τις πιθανές αντιδράσεις όλων των συντρόφων στο γεγονός. Συνεπείς σκηνοθέτες τις αφήνουν με φουσκωμένη κοιλιά να τρέχουν πάνω κάτω το επόμενο εννιάμηνο. Η προβλεπόμενη άδεια εγκυμοσύνης θα είχε επιπτώσεις στη θεαματικότητα της σειράς.

Προπαγάνδα της αυτοθυσίας προς όφελος του αφεντικού. Τα παιδιά φορτώνονται σε παππούδες και γιαγιάδες, φίλους/ες σε μόνιμη βάση. Για τον ίδιο λόγο αναβάλλονται διακοπές την τελευταία στιγμή, πετάγονται από το κρεβάτι στις τρεις το πρωί για να δούνε ένα πτώμα, λες και στις οκτώ δεν θα είναι εκεί, και εγκαταλείπονται πρόωρα τα νοσοκομεία. Παράλληλα στα έργα προβάλλονται άμεσα από πρωταγωνιστές αιτήματα των αστυνομικών για περισσότερο προσωπικό, καλύτερο εξοπλισμό και περικοπές δικαιωμάτων: αν είμασταν στην Αμερική ή την Ολλανδία θα είχαμε λύσει την υπόθεση.

Στα έργα προσέχεται οι εγκληματίες να μην είναι ξένοι. Εξαίρεση αποτελούν μαφίες από βαλκανικές και βαλτικές χώρες και τον Λίβανο. Γίνεται επίσης μια συνεπής προσπάθεια καταπολέμησης του φασισμού δείχνοντας έργα με αποτρόπαιες ναζιστικές δραστηριότητες. Στην περιοχή της Λειψίας, με ισχυρή ναζιστική παρουσία στους τίτλους της σχετικής αστυνομικής σειράς, εμφανίζεται πανό που γράφει ενωμένοι ενάντια στη βία και για την ειρήνη. Συμπάθεια για τους άστεγους/ες και τις καταλήψεις σπιτιών από φτωχούς ανθρώπους, κατανόηση για μικροκλοπές και χασικλήδες μέχρι του να καπνίζουν μέσα στην εκπομπή, μάχες κατά των εμπόρων και των προαγωγών της πορνείας, υποστήριξη μεταναστών ενάντια στους μεταφορείς τους και άλλα σχετικά. Ειδικά στο ζήτημα του ναζισμού γυρίζονται ακριβές σειρές σχετικές με την άνοδο, τη διάρκεια και τη επαύριο του ναζισμού, με πρωταγωνιστές τους καλύτερους Γερμανούς ηθοποιούς. Βλέπουμε τους διωγμούς Εβραίων, Τσιγγάνων κομμουνιστών, ομοφυλοφίλων, την επιβίωση των εγκληματιών μετά τον πόλεμο, τον ρόλο των γιατρών στην ίδια εποχή, τις διακρίσεις και τον ρατσισμό ενάντια στα 7.000.000 πρόσφυγες από την ανατολική Πρωσία με φανερές αναλογίες προς τις σημερινές. Προβάλλονται οι ελάχιστοι/ες που αντιστάθηκαν και όλα αυτά στους χώρους που συνέβησαν. Σε μια χώρα με εθνικιστικό παρελθόν είναι σωστό το ότι όποιες/οι εμφανιστούν στο γήπεδο με σημαία της χώρας να θεωρούνται φασίστες. Είναι πολύ δύσκολο έτσι για τα γερμανικά ΜΜΕ, να εξηγηθεί ότι η πλειοψηφία των Ελλήνων δεν είναι ναζί όταν συρρέουν σημαιόπληκτοι/ες σε συγκεντρώσεις ενάντια στη γειτονική Μακεδονία.

Επιστρέφοντας στην αρχή. Τα μέσα ενημέρωσης δεν ψεύδονται απαραίτητα, παρά τα πολλά παραδείγματα που πείθουν για το αντίθετο. Αφηγούνται την αλήθεια του καπιταλισμού. Η συνειδητή επιλογή της δασκάλας μπορεί να είναι μόνο αποτέλεσμα καλής προετοιμασίας. Το συνειδητό, νεολογισμός της μεταπολίτευσης του 1974, στη Γερμανία συνάδει από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 με ένα ενσυνείδητο τρόπο υγιεινής διαβίωσης και διατροφής, σωματικής άσκησης, αγοράς εμπορευμάτων και υπηρεσιών νόμιμης εργασίας, της αποφυγής δημιουργίας σκουπιδιών. Στο πλαίσιο της αστικής κυριαρχίας τα δυτικοευρωπαϊκά ΜΜΕ έχουν καταλάβει ότι όχι μόνο πρέπει αλλά και συμφέρει να είναι έστω και περίπου «αντικειμενικά». Το ταξικό στοιχείο ταυτίζεται με την προάσπιση των εργατικών συμφερόντων. Και αυτό είναι το παράξενο. Η αναλυτική παρουσίαση των αστυνομικών σειρών δημιουργεί την εντύπωση μιας ψευδοεικιότητας που προβάλλεται κατ’ επέκταση σαν εντύπωση σε άλλες εκπομπές, ειδησεογραφικές και ενημερωτικές.



6. Παιδεία


Κατά τη διάρκεια των σπουδών μου στο ΕΜΠ καθηγητές/τριες επαινούσαν συνεχώς τα γερμανικά ΑΕΙ, τονίζοντας την ανεπάρκειά μας, ως φοιτητές τους, να ανταποκριθούμε στις ευρωπαϊκές προδιαγραφές. Ούτε εγώ ούτε άλλοι/ες που καταφθάνουν ακόμα και τώρα στο Βερολίνο έχουμε δυσκολία να αντεπεξέλθουμε σε σπουδαστικές ή κατοπινές εργασιακές απαιτήσεις. Τα προβλήματα που προκύπτουν είναι προβλήματα γραφειοκρατικού είδους, ιδιαίτερα σε τομείς υψηλά ειδικευμένου εργατικού προσωπικού όπου κατά κανόνα κρύβεται η ουσία πίσω από τυπικότητες. Ειδικά στους τομείς των θετικών επιστημών συνάδελφοι/ισσες με σπουδές, μαθητεία και σχολική εκπαίδευση εκτός κεντρικής Ευρώπης υπερτερούν προφανέστατα.

Η πλέον δύσκολη ερώτηση των εισαγωγικών εξετάσεων των τεχνικών σχολών στα μαθηματικά το 2018 ήταν το αν μπορεί να κατασκευαστεί τρίγωνο από τρεις πλευρές! Το πρόβλημα ήταν ότι στο αριθμητικό παράδειγμα οι διαστάσεις των τριών πλευρών δίνονταν σε χιλιοστά, εκατοστά και μέτρα αντίστοιχα. Ζητήθηκε ακύρωση των εξετάσεων, να μη μετρήσει η ερώτηση και τα γνωστά. Η απάντηση του υπουργείου ήταν ότι είναι δύσκολο να φτιαχτούν νέα διαγωνίσματα γιατί δεν υπάρχει το κατάλληλο προσωπικό! Τα παιδιά τελειώνοντας τη τετάρτη δημοτικού απαιτείται να είναι σε θέση να γράφουν, να διαβάζουν και να κάνουν πρόσθεση μέχρι και διψήφιων αριθμών.

Δεν είναι αποκλειστικά ένα ζήτημα προτεραιοτήτων και ιεραρχήσεων του γερμανικού κοινωνικού σχηματισμού. Πράγματι, τα μηδενικά ελλείμματα, η μείωση του δημόσιου και ιδιωτικού χρέους οδηγούν σε τεχνικής φύσης προβλήματα: τα σχολεία έχουν τρομακτική έλλειψη διδακτικού προσωπικού (περίσσεια διοικητικού), ενώ στα πανεπιστήμια υπάρχουν άμισθοι καθηγητές/τριες και βοηθοί των 600 € το εξάμηνο σε πλήρη απασχόληση, πάντα με βάρος στα γραφειοκρατικά καθήκοντα και όχι στην έρευνα, τη διδασκαλία ή τη μελέτη. Σχολεία απειλήθηκαν με κλείσιμο όχι γιατί δεν γινόταν μάθημα αλλά επειδή υπήρχε αμέλεια στη συμπλήρωση στατιστικών εντύπων τα οποία δεν διαβάζονται ποτέ και δεν χρησιμοποιούνται σε τίποτα.21

Το γερμανικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι ολοκληρωτικά ταξικό, ιεραρχικό και ανελαστικό. Υπάρχουν πολλά είδη δευτεροβάθμιας: στο γυμνάσιο πάνε τα παιδιά που κρίνονται από τους δασκάλους/ες ικανά να σπουδάσουν, ενώ στο γενικό σχολείο αυτά που δεν εκτιμώνται ικανά, σαν τα παιδιά ακόμα και τρίτης γενιάς μεταναστών – εργατών/τριών. Η ανώτατη εκπαίδευση είναι προνόμιο των ανώτερων κοινωνικών τάξεων. Ο περιορισμός της κοινωνικής κινητικότητας, αντίστοιχος της αμερικανικής κοινωνίας, εκφράζεται και με το ότι η ιδιότητα φοιτητής/τρια σημαίνει εγγύηση πληρωμής λογαριασμού για παράδειγμα του ενοικίου. Στα δημόσια σχολεία των πλούσιων συνοικιών μαθητές και μαθήτριες διδάσκονται περισσότερες ξένες γλώσσες, υπάρχει δουλειά για το σπίτι, μεγαλύτερη αυστηρότητα και περισσότερο βάρος στις θετικές επιστήμες.

Η εκπαίδευση μαστίζεται από την αποστήθιση. Σε περιόδους εξετάσεων μαθητές/τριες των τελευταίων τάξεων και φοιτητές/τριες κυκλοφορούν με μια στοίβα από χαρτάκια στα χέρια τους. Από τη μια πλευρά υπάρχει μια ερώτηση και από την άλλη η απάντηση. Οι στοίβες αυτές εκδίδονται εδώ και χρόνια από εκδοτικούς οίκους ειδικευμένους στην έκδοση εκπαιδευτικών βιβλίων και συγγραμμάτων.

Η περίφημη σύνδεση με την παραγωγή συνίσταται στην υποταγή του εκπαιδευτικού ιδρύματος σε κάποια επιχείρηση: στο πανεπιστήμιο της Βρέμης σούπερ μάρκετ (ALDI), 22 στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου βιβλιοθήκη από αυτοκινητοβιομηχανία αυτοκινήτων (Volkswagen), χημική βιομηχανία στο πανεπιστήμιο της Κολωνίας (Bayer-Monsanto).23 Η παρέμβαση αυτή δεν περιορίζεται στα φορολογικά κίνητρα και τη σχετιζόμενη κοινωνική αναγνώριση. Δεν κατασκευάζουν μόνο αμφιθέατρα με το όνομά τους αλλά δημιουργούν και πληρώνουν έδρες, συνήθως για πέντε χρόνια, σχετικές με το αντικείμενο των επιχειρήσεων και με στόχο την παραγωγή θετικών εκτιμήσεων για την επιχείρηση ή τα εμπορεύματα και τις υπηρεσίες της. Αυτό ισχύει ακόμα και σε περιπτώσειςπου, για παράδειγμα, ένα εμπόρευμα χαρακτηρίζεται επικίνδυνο για την υγεία. Στη συζήτηση σε τηλεοπτική εκπομπή για τα όρια των εκπομπών ρύπων από τα πετρελαιοκίνητα αυτοκίνητα και συγκεκριμένα διοξειδίου και μονοξειδίου του αζώτου, ο καθηγητής πνευμονολόγος DieterKöhlerτου Πανεπιστημίου του Μονάχου (BMW)24 ισχυρίστηκε για την απαγόρευση κυκλοφορίας, ότι τα όρια που έχει θέσει η ΕΕ είναι πολύ υψηλά25 για να συμπληρωθεί από τον υπουργό συγκοινωνιών ότι πρέπει να σταματήσει ο μαζοχισμός με τα όρια ταχύτητας. Ελεύθερη οδήγηση για ελεύθερους πολίτες! Ακολούθησαν υπογραφές και άλλων επιστημόνων σχετικών αλλά και άσχετων προς το ζήτημα. Η υποστήριξη της θέσης αυτής, αντίθετης προς τη θέση της πλειοψηφίας, στηρίζεται και από επιχειρήματα του ότι οι στατιστικές είναι ενδείξεις και όχι αποδείξεις, ενώ αποσιωπώνται οι χημικές ιδιότητες των συγκεκριμένων οξειδίων, προσβάσιμες σε κάθε σχολικό βιβλίο χημείας και στο διαδίκτυο. Το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι ένα ψέμα των Κινέζων θα συμπλήρωνε ο Πρόεδρος των ΗΠΑ ή είναι θεϊκή θέληση και όχι αποτέλεσμα σχεδόν αποκλειστικά ανθρώπινης δραστηριότητας. Σε παραλλαγή: αν δεν υπήρχε θα είμαστε πάνω στη γη γύρω στα δέκα εκατομμύρια άνθρωποι και το βασικό μας πρόβλημα θα ήταν τα μαμούθ στην περιοχή μας. (Προσωπικά δεν το βρίσκω και πολύ άσχημο).

Επαγγελματίες και καπιταλιστές διαμαρτύρονται για την άγνοια της χρήσης ηλεκτρονικών υπολογιστών από τους νέους/ες εργαζόμενους/ες. Στη δουλειά μου αναζητούνται τυποποιημένες διατομές χάλυβα στην καλύτερη περίπτωση στο Facebook και συνήθως απλά γράφεται ένα νούμερο στο περίπου. Οι υπόλοιποι/ες, εκτός από κάποιον που έμαθε τη δουλειά στη Δαμασκό της Συρίας, μετά από δυο και τρία χρόνια σχετικής εκπαίδευσης δεν καταλαβαίνουν τι σχεδιάζουν. Με βάση απαράδεκτες μετρήσεις σχεδιάζονται αποτυπώσεις σπιτιών με στραβούς τοίχους, χωρίς ύψη, λάθος παράθυρα και πόρτες, αλλά με καλοριφέρ μετρημένα με ακρίβεια χιλιοστού. Η ζωή είναι αλλού, αλλά αυτά δυστυχώς δεν είναι αποτελέσματα εργατικής αντίστασης αλλά άγνοιας.



7. Επιμύθιο


Όταν ήρθα το 1981 για πρώτη φορά στην Ομοσπονδιακή Γερμανία, πίστευα ότι στη χώρα αυτή θα ξεκινήσει η κοινωνική επανάσταση.

Καλά όλοι δικοί μας είναι δω;

Όχι δεν ήταν ούτε είναι όλοι/ες δικοί μας. Οι συμπεριφορές τους διαφέρουν από εκείνες της Νότιας Βαλκανικής και της Μέσης Ανατολής. Τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα ίσως είναι το ίδιο αντιδραστικά αλλά στην Ευρώπη το κρύβουν συνήθως σχολιάζοντας ειρωνικά ή καταφεύγοντας στον εθνικισμό. Το AfD δεν είναι Χρυσή Αυγή αλλά ένα μείγμα από Νέα Δημοκρατία και Ανεξάρτητους Έλληνες και ο λόγος του, λόγος σαν αυτόν κάποιων σχολιαστών της Καθημερινής. Ναι, νοιώθω καλύτερα σε αυτή τη περιοχή του πλανήτη. Το σύστημα υγείας, παρά την αποδόμησή του, που ξεκίνησε από την κυβέρνηση πρασίνων - σοσιαλδημοκρατών, λειτουργεί ακόμα. Ίσως είχα την τύχη να συναντηθώ με ανθρώπους που μου εκδήλωσαν φιλία, αγάπη και αλληλεγγύη σε δύσκολες στιγμές αλλά και στιγμές χαράς και ευφορίας. Στην ουσία πρόκειται για ένα σύστημα αξιολογήσεων και ιεραρχήσεων που οδήγησαν στην απόφαση της μόνιμης εγκατάστασης στη χώρα αυτή. Ίσως και θέμα τύχης, αλλά βασικά με την προϋπόθεση της προσαρμογής και του συμβιβασμού. Μια μακρόχρονη παραμονή αναιρεί τις στιγμιαίες πρώτες εντυπώσεις και η τριβή με την εργασία, την καθημερινότητα και το δημόσιο, εξίσου μακροπρόθεσμα, αναιρεί τις αρχικές εντυπώσεις. Η αστική δημοκρατία δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι λειτουργεί.

Να φύγουμε, να φύγουμε από δω!

Και να πάμε πού;

1 Bob Black, Η κατάργηση της εργασίας, στο Graeber (2018), Bullshit Jobs , Penguin.

2 MEW τ. 33 (1976), Dietz Verlag, Berlin: 5. [Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς, Αλληλογραφία, Ιούλιος 1870 – Δεκέμβριος 1874. Μαρξ προς Ένγκελς 20 Ιουλίου 1870. Η έμφαση προστέθηκε].

3 https://www.bedeutungonline.de/mindestlohn-2019-brutto-und-netto-gehalt-bedeutung/

4 Ameco, European commission, economic and financial affairs, http://ec.europa.eu/economy_finance/ameco

5 https://statistik.arbeitsagentur.de/

6 https://de.statista.com

7 https://www.spiegel.de/wirtschaft/soziales/kinderarmut-deutlich-mehr-kinder-betroffen-als-offiziell-bekannt-a-1224339.html

8 Schorlau Wolfgang (2018), Der große Plan, KiWi, Κολωνία.

9 Bade Thilo (2018), Die Diktatur der Konzerne , 2η έκδοση, Fischer, Φρανκφούρτη στον Μάιν με υπότιτλο πώς οι μεγάλες επιχειρήσεις μας βλάπτουν και καταστρέφουν τη δημοκρατία.

10 Με αλλαγή στο άρθρο 109 του γερμανικού συντάγματος επιβάλλονται συνταγματικά ισοσκελισμένοι προϋπολογισμοί με εξαίρεση περιόδους οικονομικών κρίσεων και οικολογικών καταστροφών.

11 Der Spiegel Nr. 17 (20.04.2019).

12 Der Tagespiegel 03.03.2019

13 Management Circle 25.11.2016

14 www.kopfbahnhof-21.de (ιστοσελίδα της συνεργασίας δράσης ενάντια στη «Στουτγάρδη 21»).

15 Εισάχθηκε για πρώτη φορά σε ομιλία του George Bush 29.01.2010, σχετικά με την κατάσταση του έθνους.

16 Από το κείμενο της KarinWetschanow Χειραγωγημένες αηδίες, ποιον ρόλο παίζει η γλώσσα στο Maja Zade (2019), πρόγραμμα της θεατρικής παράστασης Status Quo, Schaubühne του Βερολίνου, πρεμιέρα 18.01.19: 30 - 31.

17 Ιδιαίτερα δημοφιλής στις ανατολικές περιοχές της χώρας, προσκαλείται στις προεκλογικές εκδηλώσεις του χριστιανοδημοκρατικού κόμματος σαν ομιλητής.

18 Frankfurter Rundschau 23.01.13.

19 Δύσκολα μεταφράσιμο στα ελληνικά. Σταγερμανικά: Halt die Fresse, Lügen Presse!

21 Η προσπάθεια να προσελκυστούν εκπαιδευτικοί από άλλους τομείς είναι υποκριτική. Γνωστή μου φιλόσοφος δίδασκε ιστορία και φιλοσοφία σε σχέση μερικής απασχόλησης. Της προτάθηκε να σπουδάσει βιολογία διότι υπάρχει έλλειψη στον τομέα αυτό – οι θετικές επιστήμες που λέγαμε. Σε κατάσταση καθημερινής εναλλαγής μεταξύ καθηγήτριας και φοιτήτριας, ρατσιστικών επιθέσεων και συνεχών προσβολών από συναδέλφους/ισσες στη διάρκεια της πρακτικής, λίγο πριν από την ολοκλήρωση των σπουδών, της προτάθηκε να γίνει δασκάλα του δημοτικού, γιατί εκεί υπάρχει ανάγκη και σίγουρη θέση εργασίας (όπως πριν από μερικά χρόνια στη βιολογία). Το μεγαλύτερο μέρος όσων τολμούν να αποπειραθούν κάτι τέτοιο εγκαταλείπει την προσπάθεια.

22 http://www.taz.de/!5499370/

23 https://www.cbgnetwork.de/2730.html

24 https://www.bmwgroup.com/de/unternehmen/hochschulkooperationen.html

25 https://www.zeit.de/2019/07/stickoxid-grenzwerte-niederlage-wissenschaft-erkenntnisse-schadstoffe-gesundheithttps://www.zeit.de/2019/07/stickoxid-grenzwerte-niederlage-wissenschaft-erkenntnisse-schadstoffe-gesundheit

 
< Προηγ.   Επόμ. >
Θέσεις, τριμηνιαία επιθεώρηση, 39ο έτος (1982-2021), εκδόσεις Νήσος, (Σαρρή 14, 10553, Αθήνα, τηλ-fax: 210-3250058)
Το περιεχόμενο διατίθεται ελεύθερα για μη εμπορικούς σκοπούς, υπό τον όρο της παραπομπής στην αρχική του πηγή