Καλπάζων νεοφιλελευθερισμός και θεσμική αστάθεια. Η Βραζιλία το 2019 Εκτύπωση
Τεύχος 149, περίοδος: Οκτώβριος - Δεκέμβριος 2019



της Σοράγια Λουνάρντι και του Δημήτρη Δημούλη



«Η οργάνωση της οικονομίας βασίζεται στην αξία

της ανθρώπινης εργασίας και της ελεύθερης αγοράς

και έχει ως σκοπό να εξασφαλίσει σε όλους αξιοπρεπή διαβίωση,

σε αρμονία με τις επιταγές της κοινωνικής δικαιοσύνης»

Άρθρο 170 του Συντάγματος της Βραζιλίας



1. Η πολιτική κατάσταση στην αρχή της κυβέρνησης Μπολσονάρο (Ιανουάριος-Αύγουστος 2019)


Η δημοτικότητα της κυβέρνησης Μπολσονάρο γνώρισε σημαντική πτώση στους εννέα μήνες διακυβέρνησης, ούσα χαμηλότερη από εκείνη των Προέδρων των τελευταίων δεκαετιών με εξαίρεση τον Κόλορ που εξεδιώχθη το 1992 στο δεύτερο χρόνο της θητείας του μετά από λαϊκές διαμαρτυρίες.1 Τον Ιούλιο του 2019 θεωρούσαν την κυβέρνηση Μπολσονάρο «καλή» ή «εξαιρετική» μεταξύ 32% και 34%.2 Στα τέλη Αυγούστου 2019, το ποσοστό έπεσε στο 29%.3

Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι η απόρριψη εμφανίζει έντονες διακυμάνσεις ανάλογα με την κοινωνική ομάδα. Η μεγαλύτερη απόρριψη εκφράζεται από τις γυναίκες, τους μαύρους, τα φτωχότερα στρώματα, και τους κατοίκους των βορειοανατολικών επαρχιών της χώρας. Πρόκειται για εκείνες ακριβώς τις ομάδες που υπερψήφισαν στις εκλογές του 2018 τον Φερνάντο Αντάτζι, υποψήφιο του Κόμματος Εργαζομένων. Αυτό δείχνει ότι συνεχίζεται η πόλωση, με επίμονη στήριξη του Μπολσονάρο από τις ισχυρότερες κοινωνικές ομάδες (πλούσιοι, άνδρες, κάτοικοι του ανεπτυγμένου Νότου).4 Η μόνη σημαντική αλλαγή είναι ότι, στο δεύτερο εξάμηνο διακυβέρνησης, αυξάνεται σημαντικά η αποδοκιμασία στα πλουσιότερα στρώματα που στήριξαν ένθερμα την προεκλογική εκστρατεία του Μπολσονάρο.

Η στροφή της κοινής γνώμης οφείλεται στην καταστροφική εικόνα της διακυβέρνησης που μπορούμε να αποκαλέσουμε «ακυβέρνητο πλοίο». Ο σχηματισμός της κυβέρνησης Μπολσονάρο έδειξε από την αρχή ότι σε πολλούς τομείς δεν υπήρχε πρόγραμμα δράσης και αρκετές υπεύθυνες θέσεις δόθηκαν σε άτομα χωρίς εμπειρία και διοικητικές ικανότητες.

Στην επιλογή υπουργών επικράτησαν τέσσερις τάσεις. Πρώτον, η προτίμηση στρατιωτικών που δεν είχαν προηγουμένως ασχοληθεί με την πολιτική και που εμφανίζουν ως μόνα προσόντα τον πατριωτισμό και τις σπουδές σε στρατιωτικά σχολεία. Πολλά υπουργεία και θέσεις σε δημόσιους οργανισμούς στελεχώνονται από αξιωματικούς, συνήθως απόστρατους, ακόμη και σε τελείως αναπάντεχες θέσεις, όπως του διοικητή ταχυδρομείων.

Δεύτερον, η επιλογή ακροδεξιών που έχουν δράση σε κύκλους ευαγγελικών. Πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Νταμάρις Άλβες, που εργαζόταν ως πάστορας και πολιτικός σύμβουλος και ανέλαβε το υπουργείο Δικαιωμάτων, Οικογένειας και Γυναικών. Έγινε γνωστή στο ιντερνέτ για αθέλητα κωμικά βίντεο (όπως η συνάντησή της με τον Χριστό σε ένα δέντρο ή η διαβεβαίωση ότι στην Ολλανδία οι βρεφοκόμοι αυνανίζουν τα μωρά), για τη δήλωση «τα αγόρια φοράνε μπλε, τα κορίτσια ροζ» και για τον ισχυρισμό ότι έχει μεταπτυχιακό στο συνταγματικό δίκαιο λόγω των βιβλικών μελετών της. Απορρίπτει μετά βδελυγμίας τις εκτρώσεις, έχει παραλύσει προγράμματα προστασίας γυναικών από τη βία5 και αποβλέπει στο «να κυβερνήσει η εκκλησία».6

Τρίτον, άτομα που αυτοαποκαλούνται διανοούμενοι και ασπάζονται θεωρίες της συνωμοσίας και έναν παραληρηματικό αντικομμουνισμό. Διαβλέπουν τον κίνδυνο διάβρωσης του δυτικού κόσμου από τον «πολιτιστικό μαρξισμό» που συνίσταται στην προπαγάνδα κρυπτοκομμουνιστών στα σχολεία.7 Σημαντική αναφορά της κυβέρνησης Μπολσονάρο είναι ο Ολάβο ντε Καρβάλιο, πρώην αστρολόγος χωρίς πανεπιστημιακές σπουδές που ζει στις ΗΠΑ και εμφανίζεται ως «γκουρού του μπολσοναρισμού».8 Με διαρκή παρουσία στο ίντερνετ όπου λέει στομφώδεις ανοησίες και βρίζει τους αντιπάλους του και με βιβλία που υπερασπίζονται τη «Δύση» και διαδίδουν θεωρίες συνωμοσίας, ο λεγόμενος «καθηγητής Ολάβο» έχει στρατιά οπαδών, ορισμένοι από τους οποίους βρίσκονται στο στενό περιβάλλον του Μπολσονάρο και άλλοι ανέλαβαν κυβερνητικές θέσεις.

Στο Υπουργείο Παιδείας έγιναν τα πιο περίεργα πράγματα. Αρχικά διορίσθηκε Υπουργός ο Ρικάρντο Βέλις, κολομβιανός θεολόγος 75 ετών που δεν είχε αναμιχθεί ποτέ στην πολιτική. Οπαδός του «καθηγητή Ολάβο», απέλυσε έμπειρα στελέχη του Υπουργείου, έλαβε μέτρα όπως η ανάκρουση του εθνικού Ύμνου στα σχολεία, μιλούσε για το θεό σε εγκυκλίους και εκδιώχθηκε σε τρεις μήνες λόγω διοικητικής ανικανότητας. Ο διάδοχός του, Αμπραάμ Βειντράουμπ, επίσης οπαδός του Ολάβο, σπούδασε λογιστικά, εργάσθηκε ως τραπεζικό στέλεχος και ειδικεύθηκε σε ασφαλιστικά ζητήματα. Διορίσθηκε Υπουργός Παιδείας με δύο δηλωμένους σκοπούς. Πρώτον, να εκδιώξει την «Αριστερά» από τα Πανεπιστήμια με μείωση επιχορηγήσεων στα προγράμματα που θεωρεί κομμουνιστικά, με κόψιμο υποτροφιών και με διορισμό δεξιάς διοίκησης στα ομοσπονδιακά Πανεπιστήμια. Δεύτερον, να περιορίσει δραστικά την κρατική χρηματοδότηση των δημόσιων Πανεπιστημίων. Το 2019 δεσμεύθηκαν σχεδόν δύο δισ. δολ. από τον προϋπολογισμό του υπουργείου Παιδείας που υπέστη συγκριτικά τις μεγαλύτερες περικοπές.9

Απώτερος σκοπός είναι να αναζητήσουν τα Πανεπιστήμια πόρους στον ιδιωτικό τομέα, με βάση ένα πρόγραμμα που ακούει στο περίεργο όνομα «Μελλοντοποιήσου» (Future-se). Το πρόγραμμα αποβλέπει στη ριζική μείωση των δαπανών για προσωπικό και υποδομές, στην πώληση πανεπιστημιακής περιουσίας και στις διαρκείς «αξιολογήσεις» με κριτήρια αγοράς.10 Από τις εν γένει προβλεπόμενες περικοπές του προϋπολογισμού για το 2020, το ένα τρίτο αφαιρείται από το υπουργείο Παιδείας. Όλα αυτά στο όνομα της αυτονομίας των Πανεπιστημίων που δεν θα «εξαρτώνται» πλέον από κρατική χρηματοδότηση...11

Το Υπουργείο Εξωτερικών ανατέθηκε στον Ερνέστο Αραούζο, διπλωμάτη με ακροδεξιές απόψεις και επίσης οπαδό του «καθηγητή Ολάβο». Βασική του επιλογή είναι η ευθυγράμμιση με τις ΗΠΑ, βλέποντας με καχυποψία ή και εχθρότητα πολλές χώρες, ιδίως την Κίνα και έχοντας προτείνει στρατιωτική επέμβαση της Βραζιλίας στη Βενεζουέλα για να διωχτεί ο «κομμουνισμός». Έχει δημοσιεύσει λάβρα άρθρα κατά του «παγκοσμιοποιητισμού» (globalismo) ως μαρξιστικού σχεδίου άλωσης του χριστιανικού κόσμου. Στο προσωπικό του site δηλώνει ότι «η πίστη στον Χριστό σημαίνει, στις μέρες μας, αγώνα ενάντια στον παγκοσμιοποιητισμό, θεμελιώδης σκοπός του οποίου είναι να διαλύσει το σύνδεσμο του Θεού με τον άνθρωπο».12

Τέταρτο, οικονομικοί παράγοντες, ιδίως τραπεζικά στελέχη, με ακραία νεοφιλελεύθερες θέσεις, που επιδιώκουν την ελαχιστοποίηση του κράτους, σε σημείο που αρκετοί παρατηρητές να τους αποκαλούν αναρχοκαπιταλιστές.13

Μια ειδική περίπτωση της κυβέρνησης είναι ο πρώην δικαστής Σέρζιο Μόρο που έθεσε στόχο ζωής του να στείλει τον Λούλα στη φυλακή, μέσα από μια σειρά παρατυπιών συγκέντρωσε στα χέρια του πολλές δίκες εναντίον του Λούλα, με τη στήριξη μιας task force εισαγγελέων και αστυνομικών. Ο Μόρο, αφού πέτυχε το στόχο του, κλείνοντας φυλακή τον μόνο υποψήφιο που θα μπορούσε να νικήσει τον Μπολσονάρο, παραιτήθηκε από δικαστής και ανέλαβε Υπουργός Δικαιοσύνης. Η επιλογή του να παραμείνει σχετικά ανεξάρτητος από τον Μπολσονάρο και να συνεχίσει τον αγώνα κατά της διαφθοράς (που απειλεί πλέον φιλοκυβερνητικά στελέχη και έναν γιο του Μπολσονάρο) τον έκαναν να πέσει σε δυσμένεια, καίτοι παραμένει Υπουργός, δεδομένης της μεγάλης δημοτικότητάς του ως ο άνθρωπος που κατάφερε να αποτρέψει την εκλογή Λούλα.

Αποτέλεσμα των αυτοσχεδιασμών και παλινωδιών είναι η αστάθεια. Σε ένα οκτάμηνο εξεδιώχθησαν 34 κυβερνητικά στελέχη, μεταξύ των οποίων και υπουργοί, όπως ο προαναφερθείς Βέλις και ο Γκουστάβο Μπεμπιάνο, ένας από τους επικεφαλής της εκστρατείας Μπολσονάρο.14 Στους εκδιωχθέντες ανήκει και ο διευθυντής κρατικού ινστιτούτου που δημοσίευε «ενοχλητικά» για την κυβέρνηση στοιχεία για την αποψίλωση του Αμαζονίου, φαινόμενο που δεκαπλασιάσθηκε μεταξύ Απριλίου και Ιουλίου 2019 με την έμμεση ενθάρρυνση της κυβέρνησης.15 Γίνονται δημόσιες αντιπαραθέσεις μεταξύ στελεχών, βουλευτές φεύγουν από το κόμμα Μπολσονάρο καταγγέλλοντας την ανικανότητα ή τις σχέσεις με τοπικές μαφίες. Ο δε Μπολσονάρο, με σοβαρό πρόβλημα υγείας λόγω της επίθεσης με μαχαίρι τον Σεπτέμβριο του 2018, προσπαθεί να διατηρήσει τον έλεγχο χωρίς να ξέρει τι ακριβώς επιδιώκει και ιδίως ποιες πρέπει να είναι οι σχέσεις του με το Κοινοβούλιο που ελέγχεται από τις καιροσκοπικές δυνάμεις του λεγόμενου Μεγάλου Κέντρου (Centrão).

Η εικόνα ναυαγίου εξηγεί την πτώση της δημοτικότητας μαζί με ορισμένα από τα ακόλουθα μέτρα που προκάλεσαν δυσαρέσκεια σε τμήμα εκλογέων, καίτοι ταυτόχρονα ικανοποίησαν τους φανατικούς ακροδεξιούς μπολσοναρικούς.

- Διευκόλυνση της οπλοκατοχής και οπλοφορίας (σκοτώστε ελεύθερα).Η κυβέρνηση Λούλα προσπάθησε να δυσχεράνει την οπολοκατοχή σε μια χώρα που έχει υψηλότατο δείκτη ένοπλης βίας. Διαπράττονται ετησίως 30 ανθρωποκτονίες ανά 100 χιλιάδες κατοίκων (στην Ελλάδα ο δείκτης είναι 0, 8 και παγκοσμίως 6 ανά 100 χιλιάδες).16 Υπολογίζεται ότι από το 1980 ως σήμερα οι δολοφονημένοι στη Βραζιλία φτάνουν στο ένα εκατομμύριο.17 Δημοψήφισμα του 2005 δεν επέτρεψε την ευρύτατη απαγόρευση που επιδίωκε η κυβέρνηση Λούλα, αλλά πάντως ο νόμος περί αφοπλισμού του 2003 επέβαλε σημαντικούς περιορισμούς. Η κυβέρνηση Μπολσονάρο, υποστηριζόμενη από ακροδεξιούς κύκλους, κυνηγούς και οπλοβιομηχάνους προσπάθησε να διευκολύνει την οπλοκατοχή με διάφορα μέτρα και ιδίως με το Διάταγμα 9.785 του 2019. Υπολογίζεται ότι το διάταγμα έδινε δικαίωμα αίτησης για οπλοκατοχή σε 19 εκατομμύρια ατόμων, 18 καίτοι 64% του πληθυσμού δήλωνε ότι είναι ενάντιο στην οπλοκατοχή από ιδιώτες.19

Ενδεικτικό της έλλειψης πολιτικού σχεδιασμού και σοβαρότητας είναι ότι η Γερουσία ακύρωσε το διάταγμα, επαναφέροντας την πρότερη κατάσταση.20 Ο Μπολσονάρο επέμενε και εξέδωσε νέα διατάγματα (αρ. 9.846, 9.847, 9.891) που νομιμοποιούν την οπλοκατοχή σε μικρότερο βαθμό και βρίσκονται επίσης υπό νομοθετική και δικαστική αμφισβήτηση της νομιμότητάς τους.

- Μείωση του φόρου για τσιγάρα (καπνίστε ελεύθερα). Το Υπουργείο Δικαιοσύνης προσπάθησε για μήνες να επιβάλει τη μείωση του φόρου κατανάλωσης προϊόντων καπνού που παράγονται στη Βραζιλία. Το σκεπτικό ήταν ότι η πτώση της τιμής θα καταστήσει ασύμφορο το λαθρεμπόριο τσιγάρων (θέμα αρμοδιότητας του Υπουργείου Δικαιοσύνης) και έτσι θα επαναφέρει τη νομιμότητα στον κλάδο και θα προστατεύσει την υγεία του καταναλωτή που δεν θα καπνίζει πλέον τσιγάρα αμφίβολης προέλευσης. Ο συλλογισμός είναι παιδαριώδης, αλλά έγινε δεκτός με ενθουσιασμό από τις καπνοβιομηχανίες και υποστηρίχθηκε από πολλούς «ειδικούς». Ωστόσο μετά από έκθεση ομάδας εργασίας, η ιδέα εγκαταλείφθηκε, δείχνοντας τον ερασιτεχνισμό στην εξαγγελία μέτρων για τα οποία ούτε οι ίδιοι οι αρμόδιοι έχουν σχηματίσει γνώμη.21

- Κατάργηση οδικών απαγορεύσεων (σκοτωθείτε ελεύθερα). Μια από τις προσωπικές εμμονές του Μπολσονάρο είναι η κατάργηση περιορισμών στην κυκλοφορία. Ένα σχέδιο νόμου προβλέπει την κατάργηση της υποχρέωσης ειδικού καθίσματος για παιδιά, την αύξηση του ορίου βαθμών στο point system, τη μεγαλύτερη διάρκεια ισχύος της άδειας οδήγησης, την κατάργηση των ραντάρ και άλλα διάφορα. Δίνοντας το στίγμα, ο Μπολσονάρο έκανε βόλτα με μοτοσικλέτα παρουσία δημοσιογράφων διαπράττοντας σειρά παραβάσεων.22 Το σχέδιο νόμου συζητείται στη Βουλή και είναι ενδεικτικό της προσπάθειας να ικανοποιηθούν επιθετικά ένστικτα ψηφοφόρων που βλέπουν το κράτος ως εχθρό, αδιαφορώντας για το πολλαπλό κόστος της χαλάρωσης των μέτρων επιτήρησης («συνταγή για την τραγωδία»).

- Σειρά άλλων νομοθετικών μέτρων βρίσκονται υπό συζήτηση με σκοπό να ικανοποιήσουν τους ευαγγελικούς και τους εν γένει συντηρητικούς οπαδούς, όπως η πλήρης απαγόρευση της έκτρωσης («κώδικας οικογένειας»), η απαγόρευση πολιτικών αναφορών στα σχολεία («ακομμάτιστο σχολείο»), η μείωση της ποινικής ανηλικότητας, η απαγόρευση του γάμου ομοφυλοφίλων και άλλα ανάλογα. Πρόκειται για τη λεγόμενη ατζέντα ηθών που κάνει την κυβέρνηση Μπολσονάρο να εντάσσεται στον ακροδεξιό άξονα Τραμπ, Ορμπάν, Σαλβίνι και αναλόγων.


2. Η πολιτική του νεοφιλελευθερισμού

Ο οικονομικός σχεδιασμός αποβλέπει στην έντονη και άμεση μείωση των κοινωνικών δαπανών του κράτους, παράλληλα με τις ιδιωτικοποιήσεις που θεωρείται ότι θα χρηματοδοτήσουν το δημόσιο έλλειμμα, απορρίπτοντας τις – ωστόσο διαρκώς επανερχόμενες – προτάσεις αύξησης φόρων και σιωπώντας για τη φοροδιαφυγή και τις φοροαπαλλαγές επιχειρήσεων.

Η κυβέρνηση Τέμερ (2016-2018) προετοίμασε το έδαφος με σημαντική μείωση της προστασίας των εργαζομένων καθώς και με τη συνταγματική απαγόρευση ελλειμματικού προϋπολογισμού («χρυσός κανόνας»), δίνοντας τη νομική βάση για την περικοπή κοινωνικών δαπανών. Η κυβέρνηση Μπολσονάρο συνεχίζει το νεοφιλελεύθερο έργο με μεγαλύτερη ένταση και ταχύτητα.

- Εκπαίδευση.Αναφέραμε ότι η εκπαίδευση γνώρισε τις συγκριτικά μεγαλύτερες περικοπές, ιδίως στα Πανεπιστήμια. Η διακοπή υποτροφιών και ο περιορισμός των δαπανών οδήγησαν ήδη σε κλείσιμο εργαστηρίων και διακοπή εργασιών συντήρησης.23 Ακόμη δεν έχουν πραγματοποιηθεί τα σχέδια για κλείσιμο κρατικών σχολείων, 24 αλλά είναι σαφής η προσπάθεια μείωσης των κρατικών δαπανών σε μια χώρα όπου διευρύνεται διαρκώς η ιδιωτική εκπαίδευση σε όλες τις βαθμίδες.25

- Περικοπές σε προγράμματα λαϊκής κατοικίας.Υπολογίζεται ότι7, 7 εκατομμύρια οικογένειες στερούνται κατάλληλης κατοικίας. Η κυβέρνηση αποφάσε να «παγώσει» περίπου το 90% του προϋπολογισμού για κατασκευή κατοικιών, 26 θίγοντας τόσο τους άμεσα ενδιαφερόμενους, όσο και τον τομέα κατασκευών που στα πλαίσια του Προγράμματος Minha Casa Minha Vida (MCMV) παρέδωσε 4 εκατομμύρια κατοικίες, ενώ βρίσκονται υπό κατασκευή άλλο 1, 5 εκατομμύριο. Υπολογίζονται σε 390.000 οι θέσεις εργασίας που χρηματοδοτούνταν ετησίως από το πρόγραμμα και σε πάνω από 100 δισ. δολ. οι πόροι που διατέθηκαν.27 Η κυβέρνηση Μπολσονάρο μείωσε την κρατική συμμετοχή στη χρηματοδότηση, ενώ για τον προϋπολογισμό του 2020 προβλέπεται μείωση 41% των πόρων σε σχέση με το 2019 (χρονιά με χρηματοδότηση στο μισό του 2018).

- Περικοπές συντάξεων και επιδομάτων. Η «μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού» όπως αποκαλείται η αποδόμηση του συστήματος συντάξεων και επιδομάτων αποτελεί πάγιο θέμα και ήταν αντικείμενο σειράς νομοθετικών αλλαγών τα τελευταία χρόνια. Αλλά καμιά κυβέρνηση δεν τόλμησε να προβεί σε περικοπές τόσο δραστικές όπως η κυβέρνηση Μπολσονάρο με βάση αναθεώρηση του Συντάγματος που προβλέπεται να ολοκληρωθεί στα τέλη του 2019.

Το κρατικό σύστημα ασφάλισης βασίζεται τις τελευταίες δεκαετίες σε εισφορές εργοδοτών και εργαζομένων, σε εισφορές αυτασφαλιζόμενων και σε κρατική κάλυψη των ελλειμμάτων. Έχουν δικαίωμα σε σύνταξη σε ύψος ενός κατώτατου (βασικού) μισθού (250 δολ.) οι άνω των 65 ετών με οικονομικές ανάγκες, ανεξάρτητα από πλήρωση των προϋποθέσεων κανονικής συνταξιοδότησης.28

Η μεγαλύτερη σύνταξη φτάνει στους πέντε βασικούς μισθούς, ανεξάρτητα από το ύψος του μισθού. Στην πράξη, η συντριπτική πλειοψηφία λαμβάνει έναν βασικό μισθό, που εξασφαλίζει την επιβίωση και θέτει σε κίνηση κύκλους κατανάλωσης των λαϊκών τάξεων. Το 43% του συνόλου των δικαιούχων στις πόλεις εισπράττουν σύνταξη έως δύο βασικούς μισθούς (500 δολ.!) και στις αγροτικές περιοχές το 98% εισπράττει ένα βασικό μισθό.29

Από την άλλη πλευρά, αρκετές κατηγορίες δημοσίων υπαλλήλων έχουν ειδικό σύστημα ασφάλισης που δεν μπαίνει άμεσα στο στόχαστρο της κυβέρνησης. Ενώ ο μέσος όρος σύνταξης με το γενικό σύστημα είναι 120% του βασικού μισθού, βουλευτές και υπάλληλοι της ομοσπονδιακής Βουλής εισπράττουν κατά μέσο όρο 18 βασικούς μισθούς ως σύνταξη.30 Όσον αφορά δε τους στρατιωτικούς, η αύξηση του ορίου ηλικίας για συνταξιοδότηση αντισταθμίζεται με σημαντικές αυξήσεις του μισθού. Στον προϋπολογισμό του 2020 πάνω από ένα δις. δολ. προορίζεται για τις αυξήσεις των στρατιωτικών, ενώ περικόπτονται όλες οι προαιρετικές δαπάνες της κυβέρνησης.31

Η μεταρρύθμιση αποβλέπει στο να μειωθούν ή και να μηδενιστούν οι εισφορές των εργοδοτών και του κράτους και η διαχείριση των ταμείων να περάσει στις τράπεζες («κεφαλαιοποίηση»), με όλους τους κινδύνους που έχει αυτό για τους συνταξιούχους. Λόγω των αντιδράσεων από πολιτικά κόμματα στην κεφαλαιοποίηση φαίνεται ότι τελικά θα διατηρηθεί το κρατικό σύστημα διαχείρισης, αλλά η χρηματοδότηση θα βασίζεται σε εισφορές των εργαζομένων και οι χαμηλές συντάξεις θα μειωθούν κάτω από τον ελάχιστο μισθό.

Πρόκειται για άγρια μορφή ταξικής επίθεσης. Η κυβέρνηση και μεγάλο μέρος των ΜΜΕ οργανώνουν καμπάνιες για τον άμεσο κίνδυνο χρεοκοπίας του κράτους εάν δεν «μεταρρυθμιστεί» το ασφαλιστικό σύστημα, για το ότι «τα παιδιά μας» δεν θα παίρνουν πλέον σύνταξη και άλλα παρόμοια, ενώ στην ουσία οι φτωχοί ηλικιωμένοι θα χάσουν τα ψιχία που λαμβάνουν σήμερα, όντες υποχρεωμένοι να εργάζονται μέχρι να πεθάνουν. Πρόκειται γι’ αυτό που αποκλήθηκε «τελευταίο σύνορο του βραζιλιάνικου νεοφιλελευθερισμού».32

- Προνόμια για τον αγροτικό τομέα. Ένας από τους βασικούς συμμάχους του Μπολσονάρο είναι οι μεγαλογαιοκτήμονες και οι αγροτοβιομηχανίες που αποτελούν βάση της εξαγωγικής δραστηριότητας. Τη ίδια στιγμή που η κυβέρνηση αναζητεί πόρους και πολλοί προτείνουν νέους φόρους, χαρίζονται χρέη και φόροι στον αγροτικό τομέα. Οι θεσπισμένες εξαιρέσεις από έναν φόρο αντίστοιχο του ΦΠΑ (ICMS) σημαίνουν απώλεια 10 δισ. δολ. για το κράτος. Στη σημερινή κατάσταση, οι εξαγωγείς αγροτικών προϊόντων δεν πληρώνουν ουσιαστικά φόρους.33 Εκτός αυτού σχεδιάζεται διαγραφή χρεών κοινωνικής ασφάλισης (Funrural) που υπολογίζεται σε 4 δισ. δολ.34 καθώς και παροχή ευνοϊκών δανείων σε αγροτοεπιχειρηματίες ύψους 55 δισ. δολ.35

Αν σκεφτούμε ότι η Βραζιλία έχει τον πέμπτο υψηλότερο δείκτη συγκέντρωσης της έγγειας ιδιοκτησίας και λίγοι μεγαλογαιοκτήμονες κατέχουν συνολική έκταση μεγαλύτερη από τη Σαουδική Αραβία, 36 γίνεται σαφές ότι αυτές οι ρυθμίσεις ευνοούν τους μεγαλοκαπιταλιστές της αγροτικής οικονομίας.

- Το άλλο σκέλος της νεοφιλελεύθερης πολιτικής είναι οι ιδιωτικοποιήσεις. Η Πετρομπράς μια από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις της χώρας με τζίρο 90 δισ. δολ. το 2017, 37 λειτούργησε για δεκαετίες ως κρατική και μονοπωλιακή εταιρία στον τομέα του πετρελαίου. Πολλές κυβερνήσεις προσπάθησαν να την ιδιωτικοποιήσουν, αλλά προσέκρουσαν σε πολιτική αντίδραση και κινητοποίηση των εργαζομένων(περί τις 80.000). Πάντως σήμερα έχει χάσει το χαρακτήρα μονοπωλίου και λειτουργεί ως ανώνυμη εταιρία με βασικό μέτοχο το βραζιλιανό δημόσιο.

Η κυβέρνηση Μπολσονάρο πούλησε αρκετές θυγατρικές και περιουσιακά στοιχεία της εταιρείας, στο πλαίσιο της λεγόμενης «αποεπένδυσης». Επίσης πωλούνται σε πλειστηριασμούς δικαιώματα εκμετάλλευσης πετρελαίου σε ορισμένες περιοχές. Καίτοι υπάρχουν πολιτικές αντιστάσεις και δικαστικές προσφυγές, φαίνεται ότι θα γίνει σχεδόν πλήρης ιδιωτικοποίηση. Και βέβαια, εκτός της Πετρομπράς βρίσκεται στα σχέδια της κυβέρνησης η ιδιωτικοποίηση δεκάδων άλλων επιχειρήσεων.

Στο μέτωπο της απορρύθμισης, εκδόθηκε τo νομοθετικό διάταγμα 881 με τον ποιητικό τίτλο «Οικονομική Ελευθερία». Το διάταγμα αίρει τους κρατικούς ελέγχους σε πολλές οικονομικές δραστηριότητες, επιτρέπει τη λειτουργία επιχειρήσεων χωρίς άδειες και γενικά θέτει το τεκμήριο ότι ο επιχειρηματίας έχει δίκαιο και το κράτος άδικο και πρέπει να παρεμβαίνει μόνον «επικουρικά» (άρθρο 2).

Απέναντι σε αυτή τη λαίλαπα δεν υπάρχει πολιτική αντίσταση. Η διαλυμένη Αριστερά δεν μπορεί να αντιδράσει ούτε να βρει σοβαρό διάδοχο του φυλακισμένου Λούλα. Επίσης δεν υπάρχουν λαϊκές αντιδράσεις, με άλλα λόγια συνεχίζεται η παραδοσιακή παθητικότητα των λαϊκών τάξεων. Μόνη εξαίρεση αποτελούν οι φοιτητές που κάνουν μεγάλες διαδηλώσεις διαμαρτυρόμενοι για τις περικοπές.

Οι νεοφιλελεύθερες αλλαγές δεν υλοποιούνται γρηγορότερα αποκλειστικά και μόνο λόγω της αντίδρασης του Κοινοβουλίου. Τα μέλη του «Μεγάλου Κέντρου» έχουν την πλειοψηφία και στηρίζουν την κυβέρνηση Μπολσονάρο μόνον όταν τους δίνονται ανταλλάγματα (κρατικές θέσεις για κομματικά στελέχη, χρηματοδότηση έργων που ενδιαφέρουν την εκλογική βάση συγκεκριμένων βουλευτών και ενδεχόμενος παράνομος χρηματισμός, όπως συχνά συνέβη στο παρελθόν).


3. Η οικονομική κατάσταση μετά την εκδίωξη του Κόμματος των Εργαζομένων (2016-2019)


Κάτω από τα ταραγμένα νερά των ερασιτεχνισμών και ακροτήτων της κυβέρνησης Μπολσονάρο υπάρχουν τα ήρεμα νερά ενός ωκεανού ταξικότητας. Στον 20ό αιώνα υπήρξαν περίοδοι άσκησης οικονομικής πολιτικής με κεντρικό τον ρόλο του «αναπτυξιακού» κράτους ως χρηματοδότη και επιχειρηματία. Ωστόσο, η οικονομική ιστορία των τελευταίων 30 ετών περιορίζεται στις διαρκείς επιθέσεις στο λαϊκό εισόδημα και στις «μεταρρυθμίσεις» του νεοφιλελευθερισμού. Οι κυβερνήσεις Λούλα και Τζίουμα (Dilma)ανέκοψαν ως ένα βαθμό αυτές τις τάσεις αλλά δεν ανέστρεψαν την πορεία.38 Τώρα η αστική τάξη αναμένει από την κυβέρνηση Μπολσονάρο να ολοκληρώσει το θεάρεστο έργο.

Παράλληλα, η ιστορία της Βραζιλίας χαρακτηρίζεται από τεράστια ταξική ανισότητα. Προσφάτως δημοσιεύθηκε μια καλά θεμελιωμένη έρευνα για τις διαφορές εισοδήματος στη Βραζιλία από το 1926 έως το 2013. Σε αντίθεση με τις μελέτες που έχουν ως μόνη βάση τις έρευνες νοικοκυριών, ο Πέντρο Σόουζα χρησιμοποίησε και φορολογικά στοιχεία που αντιπαρέβαλε με τις στατιστικές με βάση συνεντεύξεις.39

Τα αποτελέσματα της έρευνας επιβεβαιώνουν την εντυπωσιακή ταξική ανισότητα στη μακρά διάρκεια. Στα 85 χρόνια της έρευνας, το πιο πλούσιο 15% του πληθυσμού ιδιοποιείται μεταξύ 50% και 60% του ΑΕΠ. Εντυπωσιακότερο ακόμη είναι το ότι το 1% των πάμπλουτων ιδιοποιείται κατά μέσο όρο το 20% του συνολικού εισοδήματος. Υπάρχουν διακυμάνσεις, με την ταξική ανισότητα να εντείνεται σε περιόδους δικτατοριών, αλλά μακροπρόθεσμα τα ποσοστά δεν αλλάζουν.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η εσωτερική κατανομή του εισοδήματος στο 1% της κορυφής. Το 0, 01% των «Κροίσων» έχει το ίδιο εισόδημα με το 0, 99% των αμέσως επομένων καθώς και με το «κατώτερο» μισό (από 0, 50 μέχρι 1). Εκφρασμένο με απλούστερο τρόπο, εάν φανταστούμε ότι στη Βραζιλία παρελαύνουν 1.000 πάμπλουτοι, ο πιο πλούσιος από αυτούς έχει το ίδιο εισόδημα με τους 99 επόμενους. Και αυτοί οι εκατό μαζί έχουν διπλάσιο εισόδημα από τους 500 λιγότερο πλούσιους της κατηγορίας.

Άλλη έρευνα δείχνει ότι από το 2012 έως το 2018 το εισόδημα του 10% των πιο πλούσιων αυξήθηκε 8, 5%, ενώ το εισόδημα του φτωχότερου 40% μειώθηκε 14%.40 Το αποτέλεσμα είναι ότι η ανισότητα κατά τον δείκτη Gini αυξάνεται με ταχύτητα 50% μεγαλύτερη από την ταχύτητα με την οποία μειώνονταν στα χρόνια του Κόμματος των Εργαζομένων.41 Ιδού η δημοκρατία και το κράτος δικαίου που εγγυάται την κοινωνική δικαιοσύνη κατά την επιταγή του Συντάγματος που παραθέσαμε στην αρχή.

Οι δείκτες κοινωνικής ανισότητας τοποθετούν πάγια τη Βραζιλία ανάμεσα στις δέκα πιο άνισες χώρες του κόσμουκαι χειροτερεύουν αισθητά από την αποπομπή της Τζίουμα Ρουσέφι (Dilma Rousseff)το 2016. Από το 2014 ως το 2017, επτά εκατομμύρια ανθρώπων πέρασαν στην κατηγορία των επισήμως φτωχών που ζουν με λιγότερο από 5, 5 δολ. την ημέρα. Πρόκειται για αύξηση 20%, φτάνοντας ο συνολικός αριθμός των φτωχών σε 44 εκατομ. επί πληθυσμού 210 εκατομ. Δεν είναι προφανώς σύμπτωση το ότι ο αριθμός των φτωχών μειωνόταν συνεχώς από το 2003 (αρχή της κυβέρνησης Λούλα) και ότι η τάση αντιστράφηκε με την κρίση της κυβέρνησης Τζίουμα.42 Δεν υπάρχουν ακόμη στοιχεία για το 2018 και 2019 αλλά υπολογίζεται ότι άλλα 14 εκατομ. θα περάσουν στη ζώνη της φτώχειας.43

Μια μελέτη της πολιτικής μισθών και αναδιανομής έδειξε ότι το 2015 τελείωσε η «βραχεία χρυσή εποχή» που χαρακτηριζόταν από τη μείωση της ανεργίας, την αύξηση του μεριδίου των μισθών και τις κοινωνικές πολιτικές στήριξης των πιο φτωχών, βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής δεκάδων εκατομμυρίων.44 Για καθαρά πολιτικούς λόγους, αυτή η πορεία διακόπηκε με την ποινικοποίηση και την ακόλουθη εκπαραθύρωση του Κόμματος των Εργαζομένων.45 Η αντεργατική πολιτική των Τέμερ και Μπολσονάρο παρουσίασε τις προηγούμενες πολιτικές ως την αιτία της «οικονομικής κρίσης» που επιβάλλει την πολιτική λιτότητας.

Το 2019 διαπιστώνεται μικρή μείωση της ανεργίας που ωστόσο βρίσκεται σε ιστορικώς υψηλά επίπεδα (12%). Αλλά αυτό συμβαίνει με παράλληλη μείωση του λαϊκού εισοδήματος και με αύξηση της αδήλωτης εργασίας. 12 εκατομμύρια εργαζόμενοι δεν είναι δηλωμένοι και λαμβάνουν χαμηλότατους μισθούς.46

Ένα σημαντικό στοιχείο είναι η πτώση της βιομηχανικής παραγωγής που εμφανίζει τις τελευταίες δεκαετίες δύο χαρακτηριστικά. Πρώτον, τα ποσοστά αποβιομηχάνισης είναι πολύ υψηλότερα από εκείνα συγκρίσιμων χωρών και, δεύτερον, η μείωση της βιομηχανικής δραστηριότητας είναι μεγαλύτερη στους τομείς έντασης τεχνολογίας, διαμορφώνοντας το προφίλ χώρας που βασίζεται στην ένταση εργασίας με εξαγωγή αγροτικών προϊόντων και πρώτων υλών.

Αυτό προκύπτει από τις «αυθόρμητες» τάσεις της αγοράς με βάση το συγκριτικά χαμηλό κόστος της εργασίας στον αγροτικό τομέα, την αφθoνία γόνιμης γης και το πλούσιο υπέδαφος. Υποβοηθάται ωστόσο απόσυνειδητές επιλογές των κυβερνήσεων, με διατήρηση υψηλών επιτοκίων που ευνοούν το χρηματιστικό κεφάλαιο και την υπερτίμηση του νομίσματος που ευνοεί τις εισαγωγές.47 Η κυβέρνηση Μπολσονάρο δεν ενδιαφέρεται στο ελάχιστο για τη βιομηχανία και ενθαρρύνει την αγροτική παραγωγή, επιτρέποντας την περιβαλλοντική ασυδοσία και τη χρήση φτηνής εργατικής δύναμης χωρίς κρατικούς ελέγχους και περιορισμούς.

Υπολογίζεται ότι στην αστική τάξη της Βραζιλίας εντάσσεται το 1% του πληθυσμού, το 16% είναι μικροαστοί («μεσαία τάξη» κατά την ορολογία που ακόμη επικρατεί), 70% εργαζόμενοι και 10% άτομα αποκλεισμένα από την αγορά εργασίας.48 Αυτή η κατάταξη είναι σχηματική και αμφισβητούμενη.49 Επικρίνεται τόσο από τους υποστηρικτές μιας αμιγώς ποσοτικής-εισοδηματικής προσέγγισης (τάξεις A, B, C, D, E), 50 όσο και από τους επηρεασμένους από τη μαρξιστική θεώρηση που θεωρούν κρίσιμη τη θέση στην παραγωγή (ιδιοκτήτες επιχειρήσεων, ελεύθεροι επαγγελματίες, εισοδηματίες, εργάτες με ειδίκευση ή ανειδίκευτοι, αγρότες κ.λπ).51

Εάν πάντως πάρουμε ως βάση το ότι 70% δεν εκμεταλλεύεται ξένη εργασία και έχει χαμηλό εισόδημα, είναι σαφές ότι η κυβέρνηση Μπολσονάρο επιτίθεται πολύπλευρα εναντίον αυτού του τμήματος της κοινωνίας, μειώνοντας μισθούς, συντάξεις και πόρους κοινωνικής πολιτικής. Πρόκειται για μια «συμμαχία των προνομιούχων»52 εναντίον της μάζας, καίτοι σημαντικό τμήμα αυτής της μάζας (και ιδίως οι άνδρες και οι ευαγγελικοί) ψήφισε τον Μπολσονάρο.

4. Entertainers στην εξουσία;


Στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο είναι συνηθισμένη η ιστορία του απόλυτα ακατάλληλου ατόμου που αναλαμβάνει τη διακυβέρνηση μιας χώρας λόγω παρεξήγησης. Ο τυχάρπαστος συνήθως τα πηγαίνει πολύ καλά, καίτοι διαπράττει χονδροειδή λάθη που δίνουν αφορμή για γέλια (πολλές φορές καταφέρνει μάλιστα να παντρευτεί μια ωραία κοπέλα).53

Σε μια πρόχειρη ανθολόγηση, ο Μπολσονάρο έχει δηλώσει ότι είναι υπέρ των βασανιστηρίων, ότι η χώρα θα βελτιωθεί μόνον εάν ο στρατός σκοτώσει 30.000 κομμουνιστές, ότι απλώς ανέχεται τους ομοφυλόφιλους, ότι έφηβος που «αδερφίζει» χρειάζεται ξύλο, καθώς και ότι δεν είναι μισογύνης επειδή του αρέσουν οι γυναίκες. Σε συνέντευξη τύπου συμβούλεψε δημοσιογράφο ναπηγαίνει στην τουαλέτα μέρα παρά μέρα εάν θέλει να προστατεύσει το περιβάλλον, είπε ότι το ιππικό των ΗΠΑ κατάφερε να λύσει το πρόβλημα των Ινδιάνων και προσέβαλε πάμπολλους πολιτικούς εντός και εκτός Βραζιλίας.54

Ο Μπολσονάρο και πολλοί από τους υπουργούς του όχι μόνον δεν έχουν τα προσόντα και την εμπειρία των πολιτικών ηγετών, αλλά και υιοθετούν ένα στυλ επικοινωνίας βασιζόμενο σε κακόγουστα αστεία και προσβλητικές φράσεις που κινούν παγκόσμιο ενδιαφέρον σε επίπεδο κουτσομπολιού. Είναι λοιπόν αλήθεια ότι ο οποιοσδήποτε μπορεί να αναλάβει τη διακυβέρνηση μιας χώρας;

Ο διάσημος Βραζιλιάνος οικονομολόγος Μπρέσερ Περέιρα έγραψε ότι ο Μπολσονάρο και πολλοί υπουργοί του αντί να κυβερνούν βγάζουν λόγους και γράφουν μηνύματα στο twitter, κάτι που «ντροπιάζει» τη Βραζιλία.55 Για μας το καθοριστικό ερώτημα είναι πώς λειτουργεί η εκτελεστική εξουσία που ο Αλτουσέρ θεωρούσε κέντρο του κατασταλτικού μηχανισμού του κράτους.56

Κατά πρώτο λόγο, οι επικρίσεις για τον Μπολσονάρο και οι αναφορές περί «ντροπής» αγνοούν το ότι δεν πρόκειται για κάποιον τυχάρπαστο ή ανίκανο. Πρόκειται για άτομο που κατάφερε να εκφράσει την έντονη λαϊκή δυσαρέσκεια εναντίον των πολιτικών που ταυτίστηκαν με τη διαφθορά ή/και τον ελιτισμό. Η εικόνα του τίμιου και απλού ανθρώπου που εκφράζει αντιλήψεις (και προκαταλήψεις) του μέσου ποδοσφαιρόφιλου έφερε τους αναγκαίους ψήφους. Παράλληλα, ο Μπολσονάρο κατανόησε ότι πρέπει να υιοθετήσει πλήρως τα αιτήματα των καπιταλιστών, όπως θα έκανε οποιοσδήποτε «σοβαρός» υποψήφιος της Δεξιάς. Αντί να εκλεγεί ένας «καθωσπρέπει» νομικός ή οικονομολόγος, εξελέγη το παιδί του λαού που φτιάχνει ψητά τις Κυριακές.57 Ο συνδυασμός «λαϊκότητας», φαινομενικής αντιπολιτικότητας, υπερβολικών επιδείξεων ευσέβειας για να ικανοποιήσει τους ευαγγελικούς και σκληρού νεοφιλελευθερισμού έδωσαν τη συνταγή της επιτυχίας.

Από πλευράς οργάνωσης του κράτους η ανάληψη της εξουσίας από entertainers μπορεί να θεωρηθεί έκφραση του δυισμού του κατασταλτικού μηχανισμού του κράτους. Εάν, κατά Αλτουσέρ, ο κατασταλτικός μηχανισμός λειτουργεί, δευτερευόντως, και με παραγωγή ιδεολογίας, οι πιο προβεβλημένες πολιτικές θέσεις, στην περίπτωση της Βραζιλίας εκείνη του Προέδρου της Δημοκρατίας, μπορεί να καταληφθούν από άτομα που κινητοποιούν το λαϊκό φαντασιακό και εξασφαλίζουν νομιμοποίηση, ακριβώς γιατί δεν έχουν καμιά ιδιαίτερη ικανότητα. Αφήνουν για τους «τεχνικούς» τη δράση του κατασταλτικού μηχανισμού στην πρωτεύουσα διάστασή του (καταστολή με ευρεία έννοια) και εκείνοι αναλαμβάνουν τη δευτερεύουσα ιδεολογική εργασία που είναι όμως σημαντικότατη για την εκλογική νίκη και για τη διατήρηση της συναίνεσης.

Τα τελευταία χρόνια θριάμβευσαν σε εκλογές ο κωμικός ηθοποιός Jimmy Morales στη Γουατεμάλα (2015) και ο συνάδελφός του Volodymyr Zelensky στην Ουκρανία (2019). Ο δεύτερος μάλιστα έγινε γνωστός υποδυόμενος τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας σε κωμική σειρά. Ο Μπολσονάρο, ο Τραμπ και αρκετοί άλλοι εντάσσονται στην ίδια κατηγορία.

Σε ένα από τα γραφικά του σχόλια, ο Μπολσονάρο είπε ότι σκοπός του είναι να κυβερνήσει τη χώρα και όχι να γίνει «βασίλισσα της Αγγλίας».58 Αυτό φαίνεται να τον απασχολεί τόσο έντονα, ώστε σε άλλη δήλωση αυτοαποκλήθηκε «βασιλιάς» στο σκάκι.59 Εμείς θεωρούμε ότι ηγείται απλώς της ιδεολογικής πλευράς του κατασταλτικού μηχανισμού του κράτους, όπως κάνουν και αρκετοί βασιλιάδες της Ευρώπης.60




Βιβλιογραφία


Althusser, L. (1995), Sur la reproduction, Paris: PUF.

Bartelt, D. D. (επιμ.) (2013), A “Nova Classe Média” no Brasil como conceito e projeto político, Rio de Janeiro: Fundação Heinrich Böll.

Boito, A., & Saad-Filho, A. (2016), “State, State Institutions and Political Power”, Latin American Perspectives, v. 43-2: 190-206.

Arrais, T. A. & Viana J. L. (2019), Pequeno atlas da tragédia previdenciária brasileira. Goiânia: UFG.

Bresser Pereira, L. C. (επιμ. ) (2010), Doença holandesa e indústria, Rio de Janeiro: FGV.

Bresser-Pereira, L. C. & Nassif, A., Feijó, C. (2016), A reconstrução da indústria brasileira. A conexão entre o regime macroeconômico e a política industrial. Revista de Economia Política, v. 36/- 3: 493-513.

Jamin, J. (2018), Cultural Marxism: A survey. Religion Compass. 2018: 1-12.

Heuschling, L. (2013), Le citoyen monarque. Réflexions sur le grand-duc, la famille grand-ducale et le droit de vote, Windhof: Larcier.

Λουνάρντι, Σ. & Δημούλης, Δ. (2019), Η πολιτική του κεφαλαίου στη Βραζιλία. Ο δομικός νεοφιλελευθερισμός μέχρι την εκλογή Μπολσονάρο, Θέσεις, τ. 146: 43-64.

Loureiro, P. M. & Saad Filho A. (2017), The Limits of Pragmatism. The Rise and Fall of the Brazilian Worker’´s Party (2002-2016), eprints.soas.ac.uk/24329.

Medeiros, M., Souza, P. & Castro, F. (2015), “O topo da distribuição de renda no Brasil. Primeiras estimativas com dados tributários e comparação com pesquisas domiciliares (2006-2012)”. Dados, v. 58, n. 1: 7-36.

Morceiro, P. C. & Guilhoto, J. M. (2019), Desindustrialização setorial e estagnação de longo prazo da manufatura brasileira. http://www.usp.br/nereus/wp-content/uploads/TD_Nereus_01_2019.pdf.

Neri, M. (2011), A nova classe média, São Paulo: Saraiva.

Paiva, A. B. et al. (2016), O Novo Regime Fiscal e suas implicações para a política de assistência social no Brasil. 2016. http://www.ipea.gov.br/portal/images/stories/PDFs/nota_tecnica/160920_nt_27_disoc.pdf.

Pochmann, M. (2012), Nova classe média? O trabalho na base da pirâmide social brasileira, São Paulo: Boitempo.

Saad Filho A. & Morais, L. (2018), Brasil. Neoliberalismo versus democracia. São Paulo: Boitempo.

Salata, A. R. (2015), Quem é classe média no Brasil? Um estudo sobre identidades de classe, Dados, v. 58/1: 111-149.

Salata, A. R. (2018), Distribuição de renda no Brasil entre 2002 e 2013. Redução das desigualdades entre classes? Latin American Research Review, 53(1): 76–95.

Santos, M. & Glass, V. (2018), Atlas do Agronegócio – Fatos e n úmeros s obre as c orporações que c ontrolam o que c omemos. Rio de Janeiro: Fundação Heinrich Böll, 2018.

Serrano, F. & Melin, L. E. (2016), Aspetti politici della disoccupazione: la svolta neoliberista in Brasile, Critica Marxista, n. 1, 2016.

Serrano, F. & Summa, R. (2018), Conflito distributivo e o fim da ‘breve era de ouro’ da economia brasileira. Novos estudos Cebrap, v. 37(2): 175-189.

1 Λουνάρντι και Δημούλης 2019: 52-53.

4 Για τα εκλογικά δεδομένα της νίκης Μπολσονάρο, βλ. Λουνάρντι καιΔημούλης 2019: 60-61.

5 «Após sete meses, Damares não gastou um centavo com a Casa da Mulher Brasileira», El Pais Brasil, 19-8-2019.

6 «Bolsonaro abolishes human rights ministry in favour of family values», The Guardian, 10-12-2018.

7 Κριτική ανάλυση σε Jamin 2018.

8 “Guru do bolsonarismo, Olavo de Carvalho orienta alunos a deixarem governo”. O Globo, 8-3-2019.

9 «Bloqueios no MEC vão do ensino infantil à pós-graduação», Folha de São Paulo, 5-5-2019.

10 Επίσημη παρουσίαση σε http://portal.mec.gov.br/component/content/article?id=78351. Το κείμενο του προσχεδίου νόμου σε: http://estaticog1.globo.com/2019/07/19/programa_futurese_consultapublica.pdf.

11 «Entenda por que o corte anunciado pelo MEC nas universidades federais é de 3, 5%», O Globo 11-5-2019. «Um terço do que governo quer remanejar são cortes da Educação». Folha de São Paulo, 22-8-2019.

12 https://www.metapoliticabrasil.com/about.

13 Παρουσίαση των οικονομικών προθέσεων της κυβέρνησης Μπολσονάρο σε Λουνάρντι, Δημούλη 2019: 58-60.

14 https://exame.abril.com.br/brasil/com-alta-rotatividade-governo-demite-um-funcionario-a-cada-semana.

15 https://www1.folha.uol.com.br/ambiente/2019/08/diretor-do-inpe-sera-exonerado-apos-criticas-do-governo-a-dados-de-desmate.shtml.

18 https://brasil.elpais.com/brasil/2019/05/08/politica/1557344559_959983.html.

20 https://brasil.elpais.com/brasil/2019/05/08/politica/1557344559_959983.html.

21 https://static.poder360.com.br/2019/08/SEI_MJ-9433042-RelatorioFinal.pdf.

22 https://www.ethnos.gr/kosmos/34840_o-mihanobios-mpolsonaroy-kai-o-kodikas-odikis-kykloforias-vid.

23 “Cortes e ataques às universidades públicas catalisam mobilização contra Bolsonaro”, El País Brasil, 14-5-2019.

24 Λουνάρντι και Δημούλης 2019: 59.

25 Το 2017, 22, 3% των μαθητών της δωδεκαετούς εκπαίδευσης φοιτούσαν σε ιδιωτικά σχολεία ([link]). Στα Πανεπιστήμια, το ποσοστό φοίτησης σε ιδιωτικές σχολές είναι 75%, ενώ φτάνουν στο εντυπωσιακό 88% τα ιδιωτικά εκπαιδευτικά ιδρύματα. ([zip]). Παρά ταύτα, τα δημόσια Πανεπιστήμια είναι σαφώς ανώτερα σε ποιότητα έρευνας και διδασκαλίας.

26 https://congressoemfoco.uol.com.br/economia/moradia-e-a-area-com-mais-cortes-na-gestao-bolsonaro.

27 https://cbic.org.br/dez-anos-de-minha-casa-minha-vida-e-sua-importancia-para-a-economia.

28 Αναλυτική παρουσίαση του ασφαλιστικού συστήματος σε Arrais, Viana 2019.

29 Arrais, Viana 2019: 22.

30 Arrais, Viana 2019: 49-51.

31 «Em meio a cortes, Orçamento destina R$ 4, 7 bi de vantagens para militares», Folha de São Paulo, 18-9-2019.

32 Arrais, Viana 2019: 47. Βλ. και τις κριτικές σε Paiva et al. 2016.

33 «Redução nos impostos de insumos agrícolas garante privilégio do agronegócio», Rede Brasil Atual, 16-4-2019.

34 «Possibilidade de perdão de dívidas anima agronegócio, mas assusta economistas», Gaúcha Zero Hora, 7-1-2019.

35 «Redução nos impostos de insumos agrícolas garante privilégio do agronegócio», Rede Brasil Atual, 16-4-2019.

36 Santos, Glass, 2018: 14-16.

38 Boito, Saad-Filho 2016, Saad Filho, Morais 2018, Λουνάρντι, Δημούλης2019: 45-50.

39 Παρουσιάζουμε στη συνέχεια στοιχεία από Souza 2018: 222-241. Ενδεικτικό των τάσεων της αστικής κοινωνιολογίας είναι πάντως ότι ο συγγραφέας αφιερώνει το θεωρητικό μέρος σε παρουσίαση ποσοτικών προσεγγίσεων για τις τάξεις, μη αφιερώνοντας ούτε λέξη στις μαρξιστικές και λοιπές κριτικές προσεγγίσεις. Η βιβλιογραφία έχει δεκατέσσερις μελέτες του Πάρσονς, δέκα του Πικετύ και ουδεμία του Μαρξ. Πρβλ. τα στοιχεία και τις μεθοδολογικές αναφορές ερευνητών της ίδιας σχολής σε Medeiros et al. 2016.

40 Στοιχεία σε https://portal.fgv.br/noticias/desigualdade-renda-brasil-bate-recorde-aponta-levantamento-fgv-ibre.

41 Στοιχεία σε https://portal.fgv.br/noticias/pobreza-e-desigualdade-aumentaram-ultimos-4-anos-brasil-revela-estudo?utm_source=portal-fgv&utm_medium=fgvnoticias&utm_campaign=fgvnoticias-2019-05-22.

42 Στοιχεία σε https://www1.folha.uol.com.br/mercado/2019/04/crise-empurra-74-milhoes-de-brasileiros-para-pobreza-segundo-dados-do-banco-mundial.shtml.

43 “No Brasil, 14 milhões correm risco de voltar à pobreza”, F olha de São Paulo, 21-4-2019.

44 Βλ. τα στοιχεία σε Saad Filho, Morais 2018: 159-167.

45 Serrano, Melin 2016, Serrano, Summa 2018.

46 “Nível de ocupação volta ao período pré-crise, mas com mais desigualdade e informalidade”, F olha de São Paulo, 18-9-2019.

47 Bresser-Pereira(επιμ.) 2010, Bresser-Pereira et al. 2016, Morceiro, Guilhoto 2019.

48 Saad Filho, Morais 2018: 193 με πλήθος αναφορές σε βιβλιογραφία.

49 Βλ. τις συζητήσεις σε Pochmann 2012, Bartelt (επιμ.) 2013.

50 Neri 2011.

51 Salata 2015 και 2018.

52 Saad Filho, Morais 2018: 224.

53 Στην ιταλική κωμωδία Benvenuto Presidente του RiccardoMilani, 2013, γίνεται Πρόεδρος Δημοκρατίας ένας χωρικός που εργάζεται ως συμβασιούχος βοηθός βιβλιοθηκάριου.

54 Βλ. και Τάκη Μίχα, Οι δηλώσεις που προσδιορίζουν τον Μπολσονάρο, Εφημερίδα των Συντακτών, 17-10-2018.

55 https://www.redebrasilatual.com.br/economia/2019/04/politicas-neoliberais-impedem-crescimento-do-pais-diz-bresser-pereira.

56 Althusser 1995: 117-123. Ευχαριστούμε τον Γιάννη Μηλιό για σχετικές παρατηρήσεις.

57 https://youtu.be/_GaTr6jPP4s.

58 http://agenciabrasil.ebc.com.br/politica/noticia/2019-06/bolsonaro-diz-que-legislativo-quer-deixa-lo-como-rainha-da-inglaterra.

59 Σε πιστή μετάφραση: “Ο Πρόεδρος είναι ο βασιλιάς, γαμώτο». https://www.agenciacma.com.br/bolsonaro-compara-governo-a-xadrez-e-diz-que-pgr-seria-rainha.

60 Για το σημερινό ρόλο της μοναρχίας στην Ευρώπη, βλ. τις υπερβολικά απολογητικές, αλλά πάντως ενδιαφέρουσες αναλύσεις σε Heuschling 2013.

 
< Προηγ.   Επόμ. >
Θέσεις, τριμηνιαία επιθεώρηση, 39ο έτος (1982-2021), εκδόσεις Νήσος, (Σαρρή 14, 10553, Αθήνα, τηλ-fax: 210-3250058)
Το περιεχόμενο διατίθεται ελεύθερα για μη εμπορικούς σκοπούς, υπό τον όρο της παραπομπής στην αρχική του πηγή