Θεωρίες για τις οικονομικές κρίσεις Εκτύπωση
Τεύχος 25, περίοδος: Οκτώβριος - Δεκέμβριος 1988


Ναταλί Μοσκόβσκα, Θεωρίες για τις οικονομικές κρίσεις. Επιμέλεια και Εισαγωγή Γιώργος Σταμάτης, Μετάφραση Παύλος Κόλλιας. Εκδόσεις ΚΡΙΤΙΚΗ. Σειρά Κριτική Σκέψη, Αθήνα 1988.

Η Ναταλί Μοσκόβσκα είναι μια σημαντική μαρξίστρια οικονομολόγος. Πολωνίδα την καταγωγή, έζησε στην Ζυρίχη, όπου και πέθανε το 1968. Έχει γράψει τρία πολύ αξιόλογα βιβλία και πολλά άρθρα πάνω σε θέματα μαρξιστικής οικονομικής θεωρίας. Στο πρώτη της βιβλίο, το Das Marxsche System (Το μαρξικό σύστημα), Berlin 1929, πραγματεύεται τρία από τα σπουδαιότερα προβλήματα της μαρξιστικής οικονομικής θεωρίας: το μετασχηματισμό των αξιών σε τιμές παραγωγής, το μαρξικό νόμο της πτωτικής τάσης του γενικούς ποσοστού κέρδους και τις οικονομικές κρίσεις. Οι οικονομικές κρίσεις είναι και το θέμα του δεύτερου βιβλίου της του Zur Kritik moderner Krisentheorien (Συμβολή στην κριτική σύγχρονων θεωριών για τις κρίσεις), Prag 1935, που κυκλοφόρησε στις εκδόσεις ΚΡΙΤΙΚΗ με τον τίτλο «θεωρίες για τις οικονομικές κρίσεις». Το τρίτο της βιβλίο, το Die Dynamik des Spätkapitalismus (H δυναμική του ύστερου καπιταλισμού), Zürich 1943, πραγματεύεται, όπως δηλώνει και ο τίτλος του, τις εξελίξεις του ύστερου καπιταλισμού.

Δεν χρειάζεται βέβαια να εξηγήσουμε γιατί τα βιβλία της Ναταλί Μοσκόβσκα πέρασαν τον καιρό της έκδοσης τους σχεδόν τελείως απαρατήρητα. Γραμμένα όπως κι όλες οι άλλες εργασίες της στα γερμανικά, εκδόθηκαν, πλην του πρώτου, την εποχή του ναζισμού και, φυσικά, εκτός Γερμανίας (στην Τσεχοσλοβακία και στην Ελβετία). Βρήκαν όμως ευρεία διάδοση και επηρέασαν πολλούς νέους αριστερούς οικονομολόγους μετά τη φωτομηχανική τους ανατύπωση από αριστερές φοιτητικές ομάδες στα τέλη του '60 στη Δυτική Γερμανία. Πολλοί ανακάλυψαν τότε με έκπληξη ότι το έργο της Ναταλί Μοσκόβσκα δεν είχε περάσει τελείως απαρατήρητος Όλες σχεδόν τις θέσεις που αναπτύσσουν οι Baran Sweezy στο βιβλίο τους «Μονοπωλιακός Καπιταλισμός» τις είχε ήδη αναπτύξει πλήρως η Μοσκόβσκα στο τελευταίο της βιβλίο. Και στο πρώτο της βιβλίο του 1929 περιέχονται επίσης πολλές από τις μοντέρνες απόψεις για το μαρξικό νόμο της πτωτικής τάσης του γενικού ποσοστού κέρδους που είδαν το φως της δημοσιότητας κατά τη δεκαετία του '70 (ειδικά η άποψη ότι η τάση του ποσοστού κέρδους είναι συνάρτηση των χρησιμοποιούμενων τεχνικών παραγωγής)·

Περισσότερα για το έργο της Μοσκόβσκα, για την αξία του και τις επιδράσεις του μπορεί να διαβάσει ο αναγνώστης στην εμπεριστατωμένη εισαγωγή του Γιώργου Σταμάτη. Πλην της Εισαγωγής του Γιώργου Σταμάτη η ελληνική έκδοση του βιβλίου της Ναταλί Μοσκόβσκα «θεωρίες για τις οικονομικές κρίσεις» περιέχει κι ένα πίνακα των έργων της συγγραφέως. Το βιβλίο χωρίζεται σε επτά μέρη.

Στο πρώτο μέρος («Εισαγωγικές Παρατηρήσεις») η Μοσκόβσκα δίνει μια σύντομη περιγραφή της μαρξικής θεωρίας για τις οικονομικές κρίσεις.

Στο δεύτερο μέρος («Η θεωρία της απελευθέρωσης εργατών από τη μηχανή») εκθέτει και υποβάλλει σε κριτική τις απόψεις του Adolf Loewe για τις οικονομικές κρίσεις.

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου («Η θεωρία της έλλειψης κεφαλαίου») πραγματεύεται την θεωρία του τότε διευθυντή του Ινστιτούτου για Έρευνα της Οικονομικής Συγκυρίας του Βερολίνου (IFO) Eduard Heimann, σύμφωνα με την οποία αιτία των κρίσεων είναι η έλλειψη κεφαλαίου.

Στο τέταρτο μέρος του βιβλίου («θεωρία του μειούμενου ποσοστού κέρδους») η Μοσκόβσκα κριτικάρει τη θεωρία του Henryk Grossmann, σύμφωνα με την οποία οι κρίσεις που τελικά θα οδηγήσουν στην κατάρρευση του καπιταλιστικού συστήματος οφείλονται στην πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους.

Στο πέμπτο μέρος («Η θεωρία της αναρχίας της παραγωγής») η Μοσκόβσκα συζητά την άποψη του Otto Bauer ότι οι κρίσεις οφείλονται στην αναρχία της καπιταλιστικής παραγωγής.

Στο έκτο μέρος («"Αντιρρήσεις" κατά της θεωρίας της υποκατανάλωσης») η Μοσκόβσκα συζητά ορισμένα επιχειρήματα των Spiethol, Sternberg και Braunthal κατά της δικής της θεωρίας της υποκατανάλωσης (η οποία είναι συνώνυμο της θεωρίας υπερσυσσώρευσης, διότι κατά την Μοσκόβσκα αιτία της υπερσυσσώρευσης είναι η διαρκής υποκατανάλωση των μαζών).

Στο έβδομο και τελευταίο μέρος του βιβλίου («Τελευταίες παρατηρήσεις») η Μοσκόβσκα εξηγεί, προς αποφυγήν παρανοήσεων, ακριβέστερα τι εννοεί με εξαθλίωση των εργατών και με υπερσυσσώρευση.

Το βιβλίο της Μοσκόβσκα αποτελεί βέβαια μια κριτική θεώρηση των κυριότερων αριστερών θεωριών του μεσοπολέμου για τις οικονομικές κρίσεις.

Ταυτόχρονα όμως είναι και μια εισαγωγή στη μαρξιστική θεωρία για τις οικονομικές κρίσεις. Ωστόσο η αξία του έγκειται στη θεωρία για τις κρίσεις που αναπτύσσει η ίδια η Μοσκόβσκα, παρουσιάζοντας και κρίνοντας απόψεις που η ίδια θεωρεί λανθασμένες. Κατά την ίδια την Μοσκόβσκα αιτία των κρίσεων είναι το γεγονός, ότι λόγω της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης η καταναλωτική δύναμη των εργατών είναι μικρότερη από την παραγωγική τους δύναμη με συνέπεια και η καταναλωτική δύναμη της κοινωνίας να είναι χαμηλότερη από την παραγωγική της δύναμη. Παραγωγική δύναμη των εργατών ή και της κοινωνίας ονομάζει η Μοσκόβσκα την τεχνικά μέγιστη δυνατή παραγωγή όπως αυτή καθορίζεται από την ποσότητα του εργατικού δυναμικού, την ποσότητα των ήδη συσσωρευμένων μέσων παραγωγής και την τεχνικά δυνατή παραγωγικότητα της εργασίας. Καταναλωτική δύναμη των εργατών ονομάζει την καταναλωτική ζήτηση των εργατών. Καταναλωτική δύναμη της κοινωνίας ονομάζει την καταναλωτική και επενδυτική, δηλαδή την συνολική, ζήτηση της κοινωνίας. Τέλος, κατανάλωση της κοινωνίας ονομάζει τη συνολική κατανάλωση και επένδυση της κοινωνίας. Τη διαφορά μεταξύ παραγωγικής και της καταναλωτικής δύναμης της κοινωνίας, τη διαφορά δηλ. μεταξύ της τεχνικά μέγιστης παραγωγής και της ζήτησης (=πραγματικής παραγωγής) ονομάζει η Μοσκόβσκα υποκατανάλωση. Τον όρο υποκατανάλωση χρησιμοποιεί όμως και για να σημαίνει το γεγονός, ότι το πραγματικό ωρομίσθιο αυξάνεται βραδύτερα από την παραγωγικότητα της εργασίας έτσι ώστε η αξία μιας μονάδας εργασιακής δύναμης να μειούται συνεχώς (Τη συνεχή αυτή μείωση της αξίας της εργασιακής δύναμης ονομάζει επίσης εξαθλίωση - σχετική εξαθλίωση - των εργατών).

Κατά την Μοσκόβσκα με την πρόοδο της τεχνικής και την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας μειούται η αξία μιας μονάδας εργασιακής δύναμης (δηλ. το σε αξίες υπολογισμένο ονομαστικό ωρομίσθιο), επειδή, λόγω της θέσης ισχύος των καπιταλιστών έναντι των εργατών, το πραγματικό ωρομίσθιο αυξάνεται βραδύτερα από την παραγωγικότητα της εργασίας. Έτσι μειώνεται η καταναλωτική ζήτηση των εργατών και συνεπώς και η συνολική ζήτηση. Ως εκ τούτου μειώνονται οι πωλήσεις και η παραγωγή. Η μείωση της παραγωγής σημαίνει ότι έχουμε υπερπαραγωγή και συνεπάγεται υπερσυσσώρευση κεφαλαίου. Υπερπαραγωγή σημαίνει ότι η πραγματική παραγωγή ήταν μεγαλύτερη από την ζήτηση. Υπερσυσσώρευση σημαίνει ότι η πραγματική παραγωγή ήταν μεγαλύτερη από τη ζήτηση. Υπερσυσσώρευση σημαίνει ότι η ήδη συσσωρευμένη ποσότητα μέσων παραγωγής είναι μεγαλύτερη από αυτήν, την οποίαν απαιτεί η παραγωγή εκείνης της ποσότητας εμπορευμάτων που ικανοποιεί τη δεδομένη ζήτηση. Η υπερπαραγωγή και η υπερσυσσώρευση συνεπάγονται αντιστοίχως πτώση της παραγωγικότητας της εργασίας και πτώση της «παραγωγικότητας» του κεφαλαίου. Και για τους δύο αυτούς λόγους μειούται το ποσοστό κέρδους. Οι καπιταλιστές, για να συγκρατήσουν την πτώση της παραγωγικότητας της εργασίας, της «παραγωγικότητας» του κεφαλαίου και έτσι και του ποσοστού κέρδους, μειώνουν την απασχόληση εργατών, απολύουν δηλαδή εργάτες, και μειώνουν τις επενδύσεις. Αυτά συνεπάγονται μείωση της πτώσης και αργότερα αύξηση το ποσοστού κέρδους. Την αντίδραση αυτή των καπιταλιστών κατά την ύφεση την ονομάζει η Μοσκόβσκα περιορισμό της παραγωγικής δύναμης ή περιορισμό της παραγωγικότητας. Ο περιορισμός της παραγωγικής δύναμης φέρνει λοιπόν την ανάκαμψη - την οποία λίγο αργότερα διαδέχεται η περίοδος κάμψης που περιγράψαμε. Το μοντέλο κυκλικών διακυμάνσεων της Μοσκόβσκα είναι λοιπόν ένα μοντέλο υπερσυσσώρευσης που μοιάζει με το γνωστό μοντέλο του Goodwin [Ι]. Παρουσιάζει όμως σημαντικές διαφορές (που αναφέρει ο Γιώργος Σταμάτης στην Εισαγωγή του, σελ. 2728).

Η οικονομική κρίση που μαστίζει τις καπιταλιστικές οικονομίες από τις αρχές του '70 αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον για τη θεωρία των κρίσεων. Αυτό οδήγησε αφενός στη μελέτη παλιότερων και στην παραγωγή μιας πληθώρας νέων εργασιών για τις οικονομικές κρίσεις. Το βιβλίο της Ναταλί Μοσκόβσκα είναι μια ωραία εισαγωγή στις παλιότερες θεωρίες για τις κρίσεις. (Κατά τα λοιπά οι εκδόσεις Κριτική έχουν ανακοινώσει ήδη την έκδοση μιας συλλογής άρθρων για τις οικονομικές κρίσεις που γράφτηκαν τις δυο τελευταίες δεκαετίες).

Θέμις Μίνογλου

[1] Δες R.M. Goodwin, «Ένα είδος κυκλικών διακυμάνσεων σε μια διευρυνόμενη οικονομία», Τεύχη Πολιτικής Οικονομίας, τεύχος 1, Αθήνα Φθινόπωρο 1987, σελ. 312 και Θέμις Μίνογλου Γιώργος Σταμάτης, «Παρατηρήσεις στο άρθρο του R.M. Goodwin», Τεύχη Πολιτικής Οικονομίας, ο.π., σελ. 13-43.

 
< Προηγ.
Θέσεις, τριμηνιαία επιθεώρηση, 38ο έτος (1982-2020), εκδόσεις Νήσος, (Σαρρή 14, 10553, Αθήνα, τηλ-fax: 210-3250058)
Το περιεχόμενο διατίθεται ελεύθερα για μη εμπορικούς σκοπούς, υπό τον όρο της παραπομπής στην αρχική του πηγή