Η θεωρία και η πρακτική του Τρότσκυ Εκτύπωση
Τεύχος 33, περίοδος: Οκτώβριος - Δεκέμβριος 1990


Η θεωρία και η πρακτική του Τρότσκυ (υπό το φως των σημερινών εξελίξεων στην ΕΣΣΔ, Ανατ. Ευρώπη και Δυτικό κόσμο)
του Θόδωρου Σταυρόπουλου

 1.  Εισαγωγή

Ο Λέων Τρότσκυ είναι ο επαναστάτης μαρξιστής που επέζησε μετά τη σταλινική αντεπανάσταση, η οποία έπνιξε στο αίμα την επαναστατική Σοσιαλιστική Δημοκρατία στην ΕΣΣΔ, και έβαλε στη θέση της τη γραφειοκρατική δικτατορία στην κοινωνική βάση της κρατικοποιημένης ιδιοκτησίας.

Ο Λέων Τρότσκυ ενσάρκωσε, συμπύκνωσε και συστηματοποίησε θεωρητικά και πρακτικά την επαναστατική πάλη του σοσιαλιστικού προλεταριάτου και των καταπιεζομένων, ιδιαίτερα μετά την επιβολή της σταλινικής αντεπανάσταση στην ΕΣΣΔ και κατά τη ζοφερή περίοδο μεταξύ των δύο παγκόσμιων ιμπεριαλιστικών πολέμων, που εξεπέλυσε ο δυτικός καπιταλισμός εναντίον της ανθρωπότητας.

Ωστόσο και τα δύο προηγούμενα στάδια της επαναστατικής του δράσης, πρώτο: εκείνο της προεπαναστατικής περιόδου και δεύτερο: εκείνο της επαναστατικής περιόδου και της πρώτης εργατικής σοσιαλιστικής εξουσίας έχουν ιδιάζουσα αξία για την κριτική επιστημονική θεώρηση της θεωρητικής και πολιτικής του δράσης, υπό το φως των σημερινών εξελίξεων στην ΕΣΣΔ της περεστρόικα, στην Ανατολική Ευρώπη των λαϊκών εξεγέρσεων εναντίον των γραφειοκρατικών δικτατορικών καθεστώτων, καθώς και των διαμορφώσεων του δυτικού διεθνούς καπιταλιστικού ιμπεριαλισμού, του οποίου η βαθύτατη ιστορική παρακμή έχει ήδη οδηγήσει την ανθρωπότητα στα οριακά αδιέξοδα της κρίσης πολιτισμού και της οικολογικής κρίσης.

2.    Προεπαναστατική περίοδος:

Α' Μαρξισμός-ρεφορμισμός

Αυτή χαρακτηρίζεται από τη γενική πάλη του μαρξιστικού επαναστατικού ρεύματος εναντίον του μεταρρυθμιστικού (ρεφορμιστικού) στην ευρωπαϊκή και τη γεννώμενη κατά την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα ρωσική Σοσιαλδημοκρατία, μέσα στους κόλπους της οποίας ο ανταγωνισμός των δύο τάσεων έλαβε τη μορφή της πάλης του μαρξισμού εναντίον του οικονομισμού.

Η επιστημονικά συνθετικότερη και πολιτικά ολοκληρωμένη αντιπαράθεση και πάλη εναντίον του μεταρρυθμισμού καιροσκοπισμού διεξάχθηκε από τη Ρόζα Λούξεμπουργκ στο επίπεδο της διεθνούς Σοσιαλδημοκρατίας. Μεταξύ των άλλων οι εργασίες της: «Συσσώρευση του κεφαλαίου», «Μεταρρύθμιση ή επανάσταση» και «Γενική απεργία, κόμμα και συνδικάτα», αφενός αναπτύσσουν την κριτική επιστημονική θεωρία της κοινωνίας στα ιστορικά επίπεδα του 20ου αιώνα και ταυτόχρονα θεμελιώνουν την ταξική σοσιαλιστική προοπτική του επαναστατικού προλεταριάτου και των καταπιεζομένων. Η ισχυρή εμβέλεια αυτής της εργασίας καταδεικνύεται από το γεγονός της σημερινής της επικαιρότητας.

Β' Ο ρωσικός μαρξισμός

Στους κόλπους του ρωσικού μαρξισμού από τις αρχές του αιώνα σχηματίσθηκαν δύο τάσεις: Η κεντριστική τάση των μπολσεβίκων του Λένιν1 και η επαναστατική σοσιαλιστική τάση του Τρότσκυ.

Οι δύο τάσεις συγκρούστηκαν σε δυο θεμελιώδη ζητήματα: α) Στο ζήτημα του χαρακτήρα της κοινωνικής επανάστασης στη Ρωσία και β) στο ζήτημα της οργάνωσης, της μορφής και της λειτουργίας του κόμματος της επανάστασης.

1.      Ο χαρακτήρας της επανάστασης:

Κατά τη λενινιστική άποψη η επανάσταση θα είχε ως στόχο τη «δημοκρατική δικτατορία των εργατών και των χωρικών», που σήμαινε ότι οι εργάτες και οι χωρικοί θα έπαιρναν την εξουσία για να διαλύσουν τη φεουδαρχία και την απολυταρχία, δηλαδή θα ολοκλήρωναν την αστικοδημοκρατική επανάσταση. Την άποψη αυτή ο Λένιν συμπύκνωσε στο σχήμα «αστική επανάσταση χωρίς αστική τάξη». Παράλληλα αποσιωπούσε τα ζητήματα που προέκυπταν από τη διευρυμένη αναπαραγωγή στη Ρωσία των κοινωνικών σχέσεων του ασιατικού τρόπου παραγωγής και εξομοίωνε τη χώρα με τα δυτικά ευρωπαϊκά κράτη.

Κατά την άποψη του Τρότσκυ η επανάσταση θα πραγματοποιείτο υπό την ηγεσία του επαναστατικού σοσιαλιστικού προλεταριάτου, επικεφαλής όλων των εκμεταλλευομένων των πόλεων και της υπαίθρου και στο διάβα της θα έλυνε όλα τα καθυστερημένα από ιστορική άποψη, αστικοδημοκρατικά προβλήματα (γκρέμισμα της φεουδαρχίας, ανατροπή της μοναρχίας και της απολυταρχίας, κατάργηση του πνευματικού μεσαίωνα, εγκατάσταση όλων των πολιτικών, συνδικαλιστικών και πνευματικών ελευθεριών, απαλλοτρίωση της γης από τους φεουδάρχες)2. Όμως μέσα από την εσωτερική δυναμική της θα προχωρούσε και θα ανέτρεπε τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, θα εγκαθίδρυε τις σοσιαλιστικές παραγωγικές σχέσεις και θα επέβαλε με την επαναστατική βία τη σοσιαλιστική Δημοκρατία των Συμβουλίων των εργαζομένων και των πολλών εργατικών κομμάτων, αποκλειόμενης της αστικής τάξης και των κομμάτων της από την πολιτική ζωή. Παράλληλα, χάρη στο διεθνιστικό χαρακτήρα της προλεταριακής σοσιαλιστικής επανάστασης, η Ρωσική Σοσιαλιστική Επανάσταση θα υποστηριζόταν από την αυτοδύναμη και αυτόχθονα (και καθόλου εξαγόμενη) προλεταριακή σοσιαλιστική επανάσταση των αναπτυγμένων βιομηχανικών καπιταλιστικών κρατών.

Αυτή υπήρξε, συνοπτικά, η θεωρία της διαρκούς επανάστασης, που πρόσφερε τη σοσιαλιστική προοπτική στον αγώνα της εργατικής τάξης εναντίον του κεφαλαίου και του κράτους. Ήταν απόλυτα αντίπαλη προς την αναθεωρητική άποψη των δεξιών σοσιαλδημοκρατών (και των μπολσεβίκων), καθώς και προς την κεντριστική άποψη του Λένιν (του 1903-1917), η οποία καταδίκαζε τον επαναστατικό αγώνα της εργατικής τάξης και των επαναστατών σοσιαλιστών στα λιμνάζοντα νερά της «αστικής επανάστασης... χωρίς αστική τάξη». Ο Λένιν θα εγκαταλείψει αυτή τη θεωρία και θα προχωρήσει, όμως μόνο συγκυριακά, προς τη θεωρία της διαρκούς επανάστασης κατά την έκρηξη της Ρωσικής Επανάστασης στα 1917, για να την εγκαταλείψει και πάλι μετά την κατάληψη της εξουσίας και να διατυπώσει τη θεωρία του κρατικού βιομηχανικού καπιταλισμού, με τα άρθρα του στην Πράβδα το Φλεβάρη 1918.

Είναι ενδιαφέρον να υπογραμμίσουμε ότι η Ρόζα Λούξεμπουργκ, αυτοδύναμα και με τη δική της θεωρητική και πολιτική πρωτοβουλία προετοίμαζε και εκπαίδευε το βιομηχανικό προλεταριάτο της Γερμανίας και της Ευρώπης για τη νικηφόρα πραγματοποίηση της προλεταριακής σοσιαλιστικής επανάστασης. Ο αγώνας εναντίον των αναθεωρητών του Μπερνστάιν και των κεντριστών του Κάουτσκυ εμπεριείχε ταυτόχρονα την ιδεολογική και πολιτική εκπαίδευση του ευρωπαϊκού προλεταριάτου για τη σοσιαλιστική επανάσταση. Όμως από αυτή την αντιπαράθεση για το χαρακτήρα της επανάστασης προέκυψε και η δεύτερη αντιπαράθεση για το χαρακτήρα του κόμματος.

2.      Ο χαρακτήρας τον κόμματος:

Ο Κάουτσκυ είναι ο πρώτος, στην ιστορία του επιστημονικού σοσιαλισμού, που διατυπώνει τη θεωρία του κόμματος οδηγού του προλεταριάτου, που προσκομίζει (το κόμμα) την επαναστατική θεωρία «απ' έξω», με τη φροντίδα της ελίτ των διανοουμένων, «μέσα» στο προλεταριάτο. Αυτό το τελευταίο, κατά τον Κάουτσκυ, είναι αδύνατο από μόνο του να φτάσει στη σύλληψη της επαναστατικής σοσιαλιστικής αλλαγής. Ακριβώς αυτή τη θεωρία υιοθετεί απόλυτα ο μαθητής του Κάουτσκυ, Λένιν, ο οποίος την επεξεργάζεται και τη συστηματοποιεί στα μέτρα της τσαρικής Ρωσίας, που διακρινόταν από ισχυρά στοιχεία του αγροτικού δεσποτισμού του ασιατικού τρόπον παραγωγής.

Ο Λένιν αρνείται τη δημοκρατική νομιμότητα της πάλης των τάσεων και των απόψεων, ανοικτά και δημόσια μέσα και έξω από το κόμμα του προλεταριάτου. Το μέλος του κόμματος διατυπώνει την άποψη του αποκλειστικά και μόνο μέσα στον πυρήνα που ανήκει. Η λενινιστική άποψη απαγορεύει την οριζόντια, άμεση επικοινωνία των μελών και των οργάνων του κόμματος, αλλά επιβάλλει: όλες οι απόψεις να περνούν από το διευθυντικό όργανο του κόμματος μέσω της κάθετης ιεραρχίας. Η λενινιστική άποψη απαιτεί σκληρή πειθαρχία του μέλους του κόμματος στις αποφάσεις και τις εντολές του διευθυντικού οργάνου και των ανώτερων οργάνων. Η λενινιστική άποψη περί κόμματος ευνοεί την εφαρμογή της κομματικής πειθαρχίας κατ' αντιγραφή και απομίμηση της στυγνής εργασιακής πειθαρχίας μέσα στο εργοστάσιο της καπιταλιστικής βιομηχανίας και κατ' απομίμηση της ιεραρχίας του στρατού.3 Την άποψη του αυτή ο Λένιν την ολοκλήρωσε και για την οργάνωση του σοβιετικού κράτους, με τα άρθρα του στην Πράβδα το Φεβρουάριο του 1918, με τα οποία απαιτεί την επιβολή του κρατικού καπιταλισμού στη Ρωσία.4

Οι απόψεις της Ρόζας Λούξεμπουργκ και του Τρότσκυ αντιπαρατίθενται σε εκείνη του Λένιν. Ο Τρότσκυ και η Λούξεμπουργκ καταγγέλλουν το γραφειοκρατικό δεσποτικό συγκεντρωτισμό του Λένιν, κακέκτυπο αντίγραφο του αστικού γιακωβινισμού. Ο Τρότσκυ αντιπαραθέτει τη θεωρία του «οργανικού συγκεντρωτισμού», σαν αποτέλεσμα της δημοκρατικά αποφασισμένης συγκέντρωσης των δυνάμεων των οργανώσεων, των ομάδων και των ελεύθερων επαναστατών μαρξιστών.5 Ο Τρότσκυ εννοεί την πειθαρχία μόνο σαν αποτέλεσμα της ελεύθερης δημοκρατικής πάλης των ιδεών και της ψηλής επαναστατικής συνείδησης.

Όμως ο Τρότσκυ θα εγκαταλείψει την άποψη του αυτή και θα προσχωρήσει στο κόμμα των μπολσεβίκων, υιοθετώντας την περί κόμματος συγκεντρωτική άποψη του Λένιν, αρνούμενος τις προηγούμενες θέσεις του, απαράλλαχτα όπως και ο Λένιν συμπεριφέρθηκε στο ζήτημα του χαρακτήρα της επανάστασης. Υπογραμμίζουμε αυτές τις αντιφάσεις.

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ με βαθύτητα και διορατικότητα αποκαλύπτει τον αντισοσιαλιστικό και ανελεύθερο χαρακτήρα του λενινιστικού συγκεντρωτισμού, καθώς και του Κάουτσκυ, κατά τον αγώνα της και με τις εργασίες της, της περιόδου 1899 έως 1904.6

Εξ' άλλου με τη μελέτη της «Η Ρωσική Επανάσταση» ασκεί κριτική στο ισχυρό κράτος των μπολσεβίκων, το οποίο, όπως διαβλέπει με τη βαθειά διαπεραστική της ματιά, υψώνεται υπεράνω της κοινωνίας και καταργεί τη σοσιαλιστική δημοκρατική εξουσία. Εποπτεύοντας συνθετικά τις μεγαλοφυείς συλλήψεις της μεγάλης επαναστάτριας και κριτικής κοινωνικής επιστήμονος, συνοψίζουμε ως ακολούθως την άποψη της:

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ αντιπαραθέτει: α) Εναντίον της θεωρίας του συγκεντρωτικού κόμματος και του ισχυρού κράτους, τις δημοκρατικά ενωμένες δυνάμεις της επαναστατικά συνειδητοποιημένης και πνευματικά αναπτυγμένης εργατικής τάξης και των καταπιεζομένων. 6) Εναντίον της θεωρίας του διαχωρισμού του κόμματος οδηγού που διευθύνει και της εργατικής τάξης που θα διευθύνεται και θα ακολουθεί, αντιπαραθέτει τη συνειδητή επαναστατική αυτενέργεια και το σοσιαλιστικό δημοκρατικό αυτοπροσδιορισμό των εργαζομένων.

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ στα επαναστατικά κόμματα (όχι κατ' ανάγκην στο ένα και μοναδικό κόμμα) αναγνωρίζει το βοηθητικό ρόλο της ιδεολογικής - πολιτικής εργασίας για την επιβοήθηση και επιτάχυνση της συνειδητοποίησης και της επαναστατικής αυτενέργειας των εργαζομένων, ενώ απορρίπτει τον εξουσιαστικό ρόλο του κόμματος της θεωρίας των Κάουτσκυ Λένιν. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ καταγγέλλει τη στρατιωτικοποίηση της κοινωνικής και πολιτικής ζωής εκ μέρους του κόμματος, και μυκτιρίζει ανοικτηρμόνως το κόμμα-στρατώνα του Λένιν, με την «πάνσοφη ηγεσία». Σ' αυτό αντιπαραθέτει το πολυκομματικό σύστημα μέσα στην πιο πλατειά Δημοκρατία, την ελεύθερη πολιτική, πνευματική και πολιτιστική δράση των εργαζομένων, τη λειτουργία του συνόλου των ελευθεριών των εργαζομένων πολιτών, και ιδιαίτερα τονίζει την αναγκαιότητα της ελευθερίας της αντιπολίτευσης διότι: ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να είναι παρά το έργο μιας εργατικής τάξης φωτισμένης και συνειδητοποιημένης, και οι εργαζόμενοι δεν μπορούν να αποκτήσουν αυτές τις ιδιότητες παρά μέσα στην ελευθερία, η οποία είναι πάντοτε «η ελευθερία εκείνου που σκέφτεται διαφορετικά από την κυβέρνηση. Κι αυτό όχι από φανατισμό για τη "δικαιοσύνη", αλλά γιατί κάθε τι που διδάσκει, σώζει και ξεκαθαρίζει στηρίζεται σ' αυτό, και χάνει την αποτελεσματικότητα του όταν η ελευθερία γίνεται προνόμιο».7 Τέλος η Ρόζα Λούξεμπουργκ, απέναντι στην κρατικοποίηση της οικονομίας αντιτάσσει την κοινωνικοποίηση της, απαράλλαχτα όπως και οι Μαρξ και Ένγκελς στην Κριτική τον Προγράμματος της Ερφούρτης και της Γκότα.

Είναι ενδιαφέρον να τονισθεί ότι ο Τρότσκυ, ήδη από το 1903 από τη Γενεύη διατυπώνει την ιδέα της κοινωνικοποίησης, με την άποψη «μιας γιγαντιαίας διοίκησης αυτοδιοικούμενων και αμοιβαία συνεργαζόμενων κοινωνικοποιημένων επιχειρήσεων, που θα αντικαθιστούσε πολύ γρήγορα την κυβερνητική ισχύ», στο Rapport de la delegation Siberienne, ιδέα όμως την οποία εγκαταλείπει, όταν μαζί με τον Λένιν μπαίνει επικεφαλής της σοβιετικής εξουσίας, και υποστηρίζει σταθερά μέχρι το τέλος της ζωής του την πολιτική πράξη της κρατικοποίησης της οικονομίας. Όμως θα ξαναπάρει την ιδέα της κοινωνικοποίησης προς το τέλος της ζωής του, στην εργασία του En defence du marxisme.

3.    Η επαναστατική περίοδος

Η Οκτωβριανή Επανάσταση πραγματοποιείται υπό την τολμηρή και ιδιοφυή ηγεσία των Λένιν Τρότσκυ. Κατά την περίοδο της Επανάστασης οι απόψεις και η πολιτική δράση του Τρότσκυ και του Λένιν είναι ταυτόσημες. Είναι αναγκαίο να τονισθεί ότι ο κύριος επαναστατικός μοχλός οργάνωσης και πραγματοποίησης της προλεταριακής επανάστασης υπήρξε η οργάνωση των συμβουλίων των εργατών, αγροτών, στρατιωτών και ναυτών.

Τα συμβούλια (σοβιέτ) δεν χτίστηκαν από τα πάνω ιεραρχικά από κανένα κόμμα. Είναι αυθόρμητο δημιούργημα του επαναστατικού προλεταριάτου. Εδώ παρατηρούμε ότι η έννοια της αυθόρμητης πολιτικής δράσης των επαναστατικών τάξεων στην ιστορία δεν ταυτίζεται επ' ουδενί λόγω με το άτακτο, ανοργάνωτο και άλογο.

Κατά τη μεγαλοφυή θεμελίωση του Αριστοτέλη ο άνθρωπος είναι το μόνο λογικό, πολιτικό και ηθικό ζώο, το μόνο δυνάμενο να διακρίνει το δίκαιο και το άδικο.8 Κατά την περίοδο των μεγάλων αναγεννητικών περιόδων της ιστορίας, συστατικά στοιχεία των οποίων αποτελούν οι μεγάλες απελευθερωτικές επαναστάσεις, οι πολίτες (άνδρες και γυναίκες) που συγκροτούν τις επαναστατικές δυνάμεις (τάξεις, οργανώσεις, κόμματα) επιδεικνύουν κατά πλειοψηφία το σύνολο των πιο πάνω αριστοτελικών προσδιορισμών του κοινωνικού ανθρώπου. Μέσα από τις επαναστάσεις εκ των κάτω, δηλαδή «αυθόρμητα» έχουν αναδειχθεί οι νέοι επαναστατικοί προοδευτικοί θεσμοί σε όλες τις προοδευτικές επαναστάσεις. Ενδεικτικά θα αναφέρω: Την αυτοδιοίκηση των δήμων και κοινοτήτων (communes), τις δημοκρατικές λέσχες που συγκροτούν την άμεση Δημοκρατία, καθώς και την κοινοβουλευτική έμμεση αντιπροσωπευτική Δημοκρατία9, προϊόν της «Συνέλευσης των τριών τάξεων» και μετά την αποχώρηση των ολιγαρχικών, της τρίτης τάξης αποκλειστικά, στη μεγάλη Γαλλική Επανάσταση (1879-1893). Την άμεση Δημοκρατία του Δήμου στην Κομμούνα του Παρισιού (1871), την Κομμούνα της Καταλωνίας στην Ισπανική Επανάσταση (1933-1938), τη Ρωσική Επανάσταση (1917-1921) με την αυθόρμητη δημιουργία της Δημοκρατίας των Συμβουλίων και των πολτών εργατικών κομμάτων, καθώς και των 365 σχολών και οργανώσεων τέχνης, λογοτεχνίας και ποίησης. Τη μεγάλη Ελληνική Επανάσταση, εναντίον της σκοταδιστικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με την, εκ των κάτω, και με την ένοπλη επαναστατική βία εναντίον και των κοτζαμπάσηδων δημιουργία των τοπικών συνελεύσεων της Στερεάς και της Πελοποννήσου, των Εθνικών Συνελεύσεων (Επιδαύρου, Τροιζήνας, Άστρους) κ. ά., και όλα αυτά μέσα στη φωτιά του ένοπλου επαναστατικού αγώνα10, για να φτάσω στις εργατοφοιτητικές εξεγέρσεις στην Ανατ. Γερμανία (1953), στην Ουγγαρία (1956), στις πολωνικές εργατοφοιτητικές εξεγέρσεις, στο γαλλικό Μάη του 1968, στην «Άνοιξη της Πράγας» στα 1968, στη μεγάλη ενδεκάμηνη απεργία των άγγλων ανθρακωρύχων (1984) κ. ά., αγώνες στους οποίους ανεδείχθησαν εκ των κάτω τα εργατικά συμβούλια, τα comites d' action κ. ά.

Γενικότερα διαπιστώνουμε ότι: Το «αυθόρμητο» της όρασης των επαναστατών πολιτών είναι διαποτισμένο από έντονο τολμηρό ορθολογισμό, από ισχυρή πολιτική βούληση, από υψηλή ηθική ανάταση και από δημιουργική δύναμη δημοκρατικής θεσμοθέτησης.

Πρέπει να θυμίσω ότι από το ξέσπασμα της Φεβρουριανής Επανάστασης μέχρι τις παραμονές της Οκτωβριανής Επανάστασης το ιεραρχικά και πυραμυδοειδώς οργανωμένο μπολσεβίκικο κόμμα κυριαρχούνταν από τον κάθετο μηχανισμό επικεφαλής του οποίου βρισκόταν έκτοτε ο Στάλιν. Αυτός ο τελευταίος εκδήλωσε με πολλούς τρόπους την αντεπαναστατική ιδεολογία και πολιτική του, πριν την Οκτωβριανή Επανάσταση, την οποία ακριβώς προσπάθησε να ματαιώσει χρησιμοποιώντας τη δύναμη που του προσέφερε ο κομματικός μηχανισμός. Η εκ μέρους του επίμονη πάλη να στηρίξει το κόμμα των μπολσεβίκων την κυβέρνηση Κερένσκυ Τσερετέλι και η πρόταση του να ενωθεί το κόμμα με εκείνο του Τσερετέλι σε ρεφορμιστική βάση11, ο αγώνας του Στάλιν και των συνεργατών του εναντίον της πολιτικής για την επαναστατική κατάληψη της εξουσίας που διεξήγαγε ο Λένιν μαζί με τον Τρότσκυ, η επιμονή του Στάλιν να απομονώσει τον Λένιν μέσω του κομματικού μηχανισμού στο διάστημα από το Φλεβάρη μέχρι και τον Απρίλη 1917, εξ' άλλου η επιτυχία της επαναστατικής πολιτικής που εγκαινιάζει ο Λένιν δια της συνέλευσης του Σοβιέτ της Πετρούπολης παρά και ενάντια στη σταλινορεφορμιστική πλειοψηφία της Κεντρικής Επιτροπής του Κόμματος των μπολσεβίκων, η απειλή του Λένιν προς την πλειοψηφία αυτή ότι θα τους καταγγείλει στη σοβιετική συνέλευση και στο λαό, και ότι θα βγει έξω από το κόμμα να εργαστεί για την επανάσταση με το Σοβιέτ, καταδεικνύουν την επαναστατική υπεροχή του φρέσκου και αδιάφθορου θεσμού της άμεσης Δημοκρατίας των συμβουλίων, απέναντι στη συντηρητική γραφειοκρατική μούχλα του παραδοσιακού ιεραρχικού κομματικού μηχανισμού.

Ο νέος και ο παλιός κόσμος βρίσκονται σε θανάσιμο ανταγωνισμό. Το παλιού τύπου κάθετα δομημένο ιεραρχικό κόμμα εγκλείει τη γραφειοκρατική ρουτίνα, την άκριτη ιεραρχική υποταγή, τη μετριοκρατία, τον καιροσκοπισμό, και ταυτόχρονα τη διαιώνιση της εργασίας σε διευθύνουσα και διευθυνόμενη, σε πνευματική και χειρωνακτική, σε κυβερνητική κι εκτελεστική. Γι αυτό πάντοτε θα αναπαράγει τους δύο αποκρουστικούς ανθρώπινους τύπους: το δυνάστη, ή την ομάδα των δυναστών στην κορυφή, το δουλοπρεπή στη βάση.

Στο παραδοσιακό κόμμα κυριαρχούν οι αποκρουστικές φιγούρες τύπου Στάλιν, στη δημοκρατία των συμβουλίων ο σπινθηροβόλος επαναστάτης Τρότσκυ και ο σοφός Λένιν. Στο κόμμα ο ησυχασμός και η συντήρηση, στο σοβιέτ ο φρέσκος αέρας της ελευθερίας, η επαναστατική πρωτοβουλία των εμπνευσμένων παραγωγών πολιτών, η διαρκής κριτική σκέψη.

Είναι γνωστό ότι η άνοδος του επαναστατικού ρεύματος και η σταθερή επαναστατική πολιτική των Λένιν Τρότσκυ συμπαρέσυραν και το βαρύ και δυσκίνητο κομματικό μηχανισμό μέσα στη δίνη της επανάστασης και κατοχύρωσαν τη νίκη της. Δεν πρόκειται να ασχοληθώ εδώ με την ιστορία της Οκτωβριανής Επανάστασης, η οποία είναι ευρύτατα γνωστή, πράγμα άλλωστε που ξεφεύγει από τα όρια της παρούσας ανακοίνωσης, θα περάσω στο τρίτο μέρος αφού προηγουμένως παρατηρήσω ότι υιοθετώ ολόκληρη την κριτική της Ρόζας Λούξεμπουργκ στην εργασία της «Η Ρωσική Επανάσταση», πλην του τμήματος για τη Συντακτική Συνέλευση, το οποίο απορρίπτω ως εσφαλμένο, λόγω του ασυμβίβαστου του σημερινού αστικού κοινοβουλευτισμού με την άμεση Σοσιαλιστική Δημοκρατία των παραγωγών πολιτών.

4.    Το μετεπαναστατικό στάδιο ή η πρωτότυπη δημιουργία του Τρότσκυ

Η μεγάλη δημιουργία του Τρότσκυ συνίσταται στην επιστημονική ανάλυση του μετεπαναστατικού σταδίου μέχρι το Β' παγκόσμιο πόλεμο. Αυτό συνίσταται:

Στην επιβολή της σταλινικής αντεπανάστασης και της γραφειοκρατικής αντίδρασης στην ΕΣΣΔ.

Στην επίθεση και στην προσωρινή, εξόντωση του διεθνούς επαναστατικού κομμουνιστικού κινήματος από μέρους της σταλινικής αντεπανάστασης, αλλά και των καπιταλιστικών κυβερνήσεων και εξουσιών, κοινοβουλευτικών και φασιστικών.

Στη βαρύτατη οικονομική, κοινωνική και πολιτική κρίση του διεθνούς καπιταλισμού.

Στην επιβολή του ναζισμού φασισμού στη Μεσευρώπη.

Στην προετοιμασία και στην έκρηξη του Β' παγκοσμίου ιμπεριαλιστικού πολέμου.

Από την άποψη της επαναστατικής διαλεκτικής μεθόδου ο Τρότσκυ έδωσε μια συνολική εκτίμηση της διεθνούς συγκυρίας.

Πρώτον: Κατά την περίοδο της αντιπολίτευσης αποκαλύπτει τον αντεπαναστατικό ρόλο της σταλινικής πολιτικής. Ο Τρότσκυ εδώ είναι σαφής. Προσδιορίζει: Η σταλινική πολιτική «εκτελεί μια κοινωνική διαταγή δοσμένη από τον Ουστριάλωφ, δηλαδή από τη μικρή και μεσαία μπουρζουαζία που σηκώνει κεφάλι» και συνεχίζει: «Ο άμεσος στόχος του Στάλιν είναι: να διαιρέσει το κόμμα, να διαιρέσει την αντιπολίτευση, να συγκροτήσει ομάδες από μία φασιστική κλίκα. .. Αυτές οι φασιστικές μέθοδοι, δεν είναι παρά η τυφλή, η ασυνείδητη πραγμάτωση ενός κοινωνικού καθεστώτος που απορρέει από τις άλλες τάξεις.»12

Στην πολιτική του επιδίωξη ο Τρότσκυ επιδιώκει να διορθώσει (!!!, Θ. Σ.) και να περισώσει το κόμμα και αυτό το κράτος. Κι αυτό γιατί η σκέψη του έχει γλιστρήσει σε μια μεταφυσική αφαίρεση της έννοιας «κόμμα». Αυτό φαίνεται καθαρά από την ακόλουθη θέση του: «Η καταπίεση ενισχύει τα στελέχη μας, συναθροίζει στις γραμμές μας τους καλύτερους από τους "γέρους" του κόμματος, χαλυβδώνει τους νέους συγκεντρώνοντας γύρω από την αντιπολίτευση τους αληθινούς μπολσεβίκους της νέας γενιάς. Διαγραμμένοι από το κόμμα οι αντιπολιτευόμενοι αποτελούν τους καλύτερους ανθρώπους τον κόμματος»13.

Εδώ είναι ολοφάνερη η προσφυγή στην πλατωνική απόλυτη ιδέα, ή στο απόλυτο πνεύμα του Χέγκελ. Το κόμμα στην τροτσκική τοποθέτηση της αντιπολίτευσης είναι δυσυπόστατο: Το πραγματικό κόμμα, που όπως εμείς προσδιορίσαμε, μέσα από τους ιεραρχικούς μηχανισμούς της εξάρτησης και της αλλοτρίωσης, είναι το κόμμα της σταλινικής καταπίεσης, θεωρείται ως η «φθαρτή αντανάκλαση» του4 ιδεατού κόμματος. Για αυτό ακριβώς το λόγο οι διαγραμμένοι από το πρώτο (το πραγματικό κόμμα) αναδεικνύονται ως «οι καλύτεροι14 άνθρωποι» της ΙΔΕΑΣ «κόμμα».

Απαράλλαχτα όπως και ο Πλάτων της Πολιτείας, στην κοινωνιολογική του ανάλυση ο Τρότσκυ είναι ένας ασυμβίβαστος επιστήμονας. Όμως στην πολιτική του πρόταση, όπως ο Πλάτων, έτσι και ο Τρότσκυ προσφεύγει στην απόλυτη ιδέα («κόμμα») καθώς και στην ιδέα του αγαθού («οι καλύτεροι μπολσεβίκοι  -  οι διαγραμμένοι είναι οι καλύτεροι άνθρωποι του κόμματος»). Η αναλογία πιθανότατα εξηγείται με βάση και την αναλογία των ιστορικών συνθηκών: Όπως ο Πλάτων έγραψε τα πολιτικά του κείμενα κατά την παρακμή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, μετά την ήττα του Πελοποννησιακού Πολέμου, με σκοπό να τη διορθώσει, έτσι και ο Τρότσκυ της πρώτης περιόδου της αντιπολίτευσης με τα πολιτικά του κείμενα στην «παραμορφωμένη επανάσταση» και με τη δράση του επιδιώκει να διορθώσει την «παρακμάζουσα» Οκτωβριανή Επανάσταση. Η διαφορά με τον Πλάτωνα συνίσταται στο ότι ο Τρότσκυ, υπό τα τρομερά χτυπήματα της πραγματικότητας15, θα εγκαταλείψει προοδευτικά τα μεταφυσικά του σχήματα και θα προχωρήσει σε ρεαλιστικότερες επαναστατικές πολιτικές προτάσεις, ενώ ο Αθηναίος φιλόσοφος θα μείνει αμετακίνητος στο φιλοσοφικό του ιδεαλισμό, που θα τον οδηγήσει στον πολιτικό συντηρητισμό.

Δεύτερον: Ο Τρότσκυ εγκαταλείποντας το μεταφυσικό σχήμα της πρώτης περιόδου μετά την επανάσταση θα προχωρήσει, με την «Προδομένη επανάσταση» σε μια βαθύτερη κοινωνιολογική και πολιτική ανάλυση του καθεστώτος της σταλινικής αντεπανάστασης. Εκεί ο Τρότσκυ ξεπερνά τα απόλυτα σχήματα και τονίζει το δυναμικό χαρακτήρα της πραγματικότητας. Αποφεύγει την απόλυτη και στατική θέση ως προς τον κοινωνικό χαρακτήρα του σοβιετικού καθεστώτος. Αποφαίνεται ότι τελικά θα αποφασίσει επ' αυτού η πάλη των τάξεων και η πορεία της διεθνούς επανάστασης. Γι αυτό στο δεύτερο στάδιο της μετεπαναστατικής περιόδου ο Τρότσκυ αφήνει ανοιχτό το ζήτημα του κοινωνιολογικού προσδιορισμού του κράτους της γραφειοκρατικής σταλινικής δικτατορίας.

Εξ' άλλου στην πολιτική πράξη ο Τρότσκυ εγκαταλείπει την αυταπάτη της αντιπολίτευσης για διόρθωση του σταλινικού συστήματος, και προχωρεί τολμηρά στην αναδιοργάνωση των διεθνών επαναστατικών δυνάμεων με τη νέα οργάνωση της Τετάρτης Διεθνούς. Παράλληλα επεξεργάζεται και προσφέρει το μεταδοτικά πρόγραμμα για τη Σοσιαλιστική Επανάσταση, που για την περίοδο του τέλους του μεσοπολέμου και την έκρηξη του Β' παγκοσμίου ιμπεριαλιστικού πολέμου συνιστά επιστημονική μεθοδολογική προσέγγιση στην πράξη για τη διεθνή Σοσιαλιστική Επανάσταση.

Τρίτον: Ύστερα από τη γιγάντια συνεισφορά του, ο Προμηθέας του επαναστατικού δημοκρατικού κομμουνισμού Τρότσκυ προχωρεί στις διατυπώσεις και τις προβλέψεις του για τη μεταπολεμική εποχή. Εδώ ο Τρότσκυ προσεγγίζει τα επίπεδα της πολιτικής μεγαλοφυΐας. Εδώ όμως θα προσδιορίσουμε προηγούμενα την τρίτη φάση της μετεπαναστατικής περιόδου.

Κατά τη γνώμη μας αρχίζει μετά τη σφαγή της Ισπανικής Επανάστασης. Το σύμφωνο Ρίμπεντροπ Μολότωφ, με το μυστικό πρωτόκολλο του διαμελισμού της Πολωνίας, η από κοινού και με αγαστή σύμπνοια εξόντωση των κομμουνιστών, σοσιαλιστών και ριζοσπαστών δημοκρατών υπό των χιτλερικών και σταλινικών εξουσιών στα δύο αντίστοιχα τμήματα της διαμελισθείσης Πολωνίας, η εφαρμογή του νομικού δόγματος της ιερής εξέτασης για την ποινικοποίηση της «ενδιάθετης βούλησης» από μέρους των κρατικών εξουσιών των Χίτλερ και Στάλιν εναντίον των κομμουνιστών, σοσιαλιστών και ριζοσπαστών δημοκρατών και στα δύο κατειλημμένα τμήματα της Πολωνίας, η έκρηξη και η θηριωδία του πολέμου και η διαγραφόμενη προσχώρηση στην ιδεολογία και πολιτική πράξη του ιμπεριαλιστικού πολέμου της σταλινικής κρατικής εξουσίας, χαρακτήρισαν αυτή την τελευταία περίοδο της ζωής του Τρότσκυ.

Μέσα από αυτή την αλματώδη άνοδο των αντισοσιαλιστικών δυνάμεων του καπιταλιστικού συστήματος στη Δύση και της γραφειοκρατικής ολοκληρωτικής δικτατορίας στη σταλινική Ρωσία εγείρονται ερωτήματα στη μαρξιστική σκέψη ως προς τη δυνατότητα και τις προϋποθέσεις της Σοσιαλιστικής Επανάστασης. Ο Τρότσκυ δεν διστάζει να αντικρύσει την πραγματικότητα με σαφήνεια και με δύναμη σκέψης.

5.    «Στην υπεράσπιση του Μαρξισμού». Αναλύσεις-προοπτικές

Όπως ήδη αναφέραμε, ο Τρότσκυ στο τέλος της ζωής του ξαναπαίρνει την ιδέα της «διοίκησης μιας γιγάντιας συνεργατικής οργάνωσης», η οποία «θα αντικαθιστούσε πολύ γρήγορα την κυβερνητική δύναμη». Αυτό θα επιτευχθεί μέσα στις συνθήκες «της εξαφάνισης της αναγκαιότητας να δαπανάται ένα τεράστιο μέρος του εθνικού εισοδήματος για τους εξοπλισμούς», γεγονός που με τη σειρά του θα είχε ως συνέπεια «να ανεβεί το βιοτικό και πολιτιστικό επίπεδο των εργαζομένων». Τέλος, μέσα σ' αυτές τις συνθήκες, «δεν θα υπάρχει θέση για μια νέα διευθύνουσα τάξη, ούτε για ένα νέο εκμεταλλευτικό καθεστώς που να παρεμβάλλεται ανάμεσα στον καπιταλισμό και το σοσιαλισμό»16.

Η ιστορική νομιμότητα αυτών των προτάσεων προϋποθέτει την επαναστατική συνείδηση και την ικανότητα της βιομηχανικής εργατικής τάξης να πραγματοποιήσει τη σοσιαλιστική επανάσταση στα αναπτυγμένα βιομηχανικά κράτη της Δύσης και να ανατρέψει τη γραφειοκρατική ολιγαρχία και τη σταλινική δικτατορία στη Ρωσία, κατά, και, στο τέλος του Β' παγκοσμίου ιμπεριαλιστικού πολέμου.

Εάν αυτό δεν συμβεί, ο Τρότσκυ θέτει σε αποφασιστική αμφισβήτηση θεμελιώδεις εννοιολογικές προϋποθέσεις (premisses) καθώς και τις πάρα πάνω προοπτικές της μαρξιστικής σκέψης. Προσδιορίζει: «Εάν αντίθετα θεωρήσουμε ότι ο σημερινός πόλεμος17 δεν θα προκαλέσει καθόλου την επανάσταση, αλλά την κατάπτωση του προλεταριάτου, δεν υπάρχει τότε παρά μια άλλη διέξοδος στην εναλλακτική λύση: Η μεταγενέστερη αποσύνθεση του μονοπωλιακού καπιταλισμού, η ύστερη συγχώνευση του μέσα στο κράτος και η εξαφάνιση της Δημοκρατίας, εκεί όπου ακόμα διατηρείται, προς όφελος ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος. Η ανικανότητα του προλεταριάτου να πάρει στα χέρια του τη διεύθυνση της κοινωνίας θα μπορούσε πράγματι να οδηγήσει μέσα σ' αυτές τις συνθήκες στο σχηματισμό μιας νέας εκμεταλλεύτριας τάξης, προερχόμενης από τη βοναπαρτική και φασιστική γραφειοκρατία. Αυτό θα ήταν, σύμφωνα με όλες τις πιθανότητες, ένα καθεστώς παρακμής, που θα σήμαινε το λυκόφως του πολιτισμού»18.

Στην περίπτωση αυτή ο Τρότσκυ προχωρεί στην υπόθεση ότι η θεωρία περί «παραμορφωμένου» ή «εκφυλισμένου εργατικού κράτους» απορρίπτεται εξ' υπαρχής, ότι η γραφειοκρατία συνιστά μια «νέα εκμεταλλεύτρια τάξη στην ιστορία»19, και ότι το σταλινικό καθεστώς συνιστά την απαρχή ενός «νέου τύπου εκμεταλλευτικού καθεστώτος στην ιστορία»20. Υπό τις συνθήκες αυτές, τονίζει ο Τρότσκυ, το ζήτημα για τους επαναστάτες κομμουνιστές δεν είναι «η πραγματοποίηση του maximum προγράμματος της Σοσιαλιστικής Επανάστασης», αλλά του minimum προγράμματος της «υπεράσπισης των δικαιωμάτων των νέων σκλάβων του νέου εκμεταλλευτικού καθεστώτος»21.

Συμπεράσματα

Η ασυμβίβαστη δράση του Τρότσκυ απέναντι και στην καπιταλιστική αντίδραση και στη σταλινική αντεπανάσταση, πρόσφερε ένα ηθικό και πολιτικό παράδειγμα στους σημερινούς πολιτικούς και κοινωνικούς επαναστάτες, για μια εξίσου ασυμβίβαστη πάλη στη σημερινή εποχή, που εκτός των άλλων διακρίνεται από μια βαθύτερη κρίση του πολιτισμού.

Εναπόκειται στη σημερινή επαναστατική πρωτοπορία να πραγματοποιήσει, να προχωρήσει, με τη δική της πολιτική και πνευματική πρωτοβουλία, την προώθηση της επιστημονικής κριτικής θεωρίας της κοινωνίας και της επαναστατικής πολιτικής πράξης, της κατάλληλης για τα σημερινά και τα αυριανά δεδομένα της ιστορικής κίνησης.

Πρώτον: Είναι επείγον να απορρίψουμε την ιδεολογική θέση της αντεπανάστασης ότι δήθεν «η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού». Ήδη από τα 1918 ο Καρλ Λήμπκνεχτ είχε ιδιοφυώς προσδιορίσει ότι: «Το ακραίο όριο του δυνατού μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο με την επιδίωξη του ανέφικτου. Η πραγματοποιημένη δυνατότητα είναι το αποτέλεσμα του αγώνα για την κατάχτηση μιας σειράς αδύνατων πραγμάτων. Κατά συνέπεια, το να θέλουμε ό,τι είναι αντικειμενικά αδύνατο δεν σημαίνει παράλογη φαντασίωση ή αυταπάτη, αλλά πρακτική πολιτική στη βαθύτερη της έννοια. Το να καταδειχθεί ότι είναι αδύνατη η πραγματοποίηση ενός πολιτικού στόχου δεν συνεπάγεται και απόδειξη του παράλογου του στόχου αυτού. Δείχνει, το πολύ, την έλλειψη διαίσθησης και κριτικής σκέψης, όσον αφορά τους νόμους κίνησης της κοινωνίας, ιδιαίτερα δε όσον αφορά τους νόμους που καθορίζουν τη διαμόρφωση της κοινωνικής θέλησης. Ποια είναι η αληθινή και ισχυρότερη πολιτική; Η τέχνη του αδύνατου»22. Όπως παρατηρεί ο Ρούντολφ Μπάρο, «το αδύνατο εδώ σημαίνει το σύνολο όλων των στοιχείων που δεν λειτουργούν όταν λαμβάνονται μεμονωμένα, αλλά λειτουργούν στο πλαίσιο ενός συνολικού μετασχηματισμού, του είδους που συνήθως δεν διακινδυνεύει να στοχαστεί ο καλά προσαρμοσμένος κοινός νους»23.

Ακριβώς για να προχωρήσουμε στην προοδευτική κατεύθυνση πρέπει να στοχεύσουμε το «αδύνατο», δηλαδή το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό ως τα βαθύτερα επίπεδα του πολιτισμού. Πρέπει να αναδημιουργήσουμε την κριτική θεωρία στη σύγχρονη εποχή της τρίτης βιομηχανικής επανάστασης, της οικολογικής κρίσης και της κρίσης πολιτισμού. Για να πραγματοποιήσουμε τη βαθιά σοσιαλιστική αλλαγή στις παραγωγικές σχέσεις πρέπει ταυτόχρονα να εργαζόμαστε για τη βαθύτερη ψυχολογική και πνευματική αλλαγή, πρώτα απ' όλα της πρωτοπορίας των επαναστατών αγωνιστών, αλλά και της κοινωνίας, με την ηθική έμπνευση και το παράδειγμα. Πρέπει να δημιουργήσουμε καινούργιες, αντιιεραρχικές, βαθιά δημοκρατικές μορφές στη νέου τύπου επαναστατική οργάνωση που χρειάζεται η σημερινή εποχή. Πρέπει να αναδημιουργήσουμε μια νέα ηθική: ελευθερίας και εμπιστοσύνης μεταξύ των επαναστατών σοσιαλιστών, αλλά και να τη διδάσκουμε με την πράξη μέσα στην κοινωνία.

Με αυτές και άλλες επιδιώξεις του «αδύνατου» θα δημιουργήσουμε από τη βάση τα ισχυρά θεμέλια για την κατάργηση της κοινωνίας της αλλοτρίωσης και για τη μετάβαση στην ελεύθερη σοσιαλιστική κοινωνία του συνειδητού αυτοπροσδιορισμού του κοινωνικού ανθρώπου. Η σαφής έλλειψη ενός παρόμοιου σοσιαλιστικού προσδιορισμού στη σημερινή συγκυρία και οι κίνδυνοι μιας διαρκούς πνευματικής και ηθικής παρακμής της κοινωνίας, μας υποχρεώνει να επιδιώξουμε επειγόντως αυτό το «αδύνατο». Κατά τούτο, το ηθικό, το πνευματικό, και το πολιτικό παράδειγμα του Λέοντος Τρότσκυ είναι διδακτικό.

Παρίσι, Απρίλης 1990.

1. Το κείμενο αυτό αποτελεί την εισήγηση του συγγραφέα ατό ΣυνέδριοMemorial για τον Λέοντα Τρότσκυ, που πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο στο Οιάοτημα 22-27.4.1990.

2. Από την κεντριστική λενινιστική τάση αποχωρίστηκε η δεξιά σοσιαλδημοκρατική τάση των Μάρτωφ Πλεχάνωφ κ. ά. που σχημάτισαν την τάση των μενσεβίκων, οι θέσεις των οποίων δεν παρουσιάζουν ενδιαφέρον για την παρούσα ανακοίνωση.

3. Διαπιστώνουμε ότι και ο Τρότσκυ αδυνατεί να συλλάβει θεωρητικά τα γνωρίσματα του ασιατικού τρόπου παραγωγής που χαρακτηρίζουν την τσαρική Ρωσία, την οποία ελλειπώς προσδιορίζει σαν κοινωνία με έντονες επιβιώσεις της φεουδαρχίας.

4. Λένιν. «Τι να κάνουμε» και «Ένα βήμα μπρος, δύο βήματα πίσω στη Σοσιαλδημοκρατία».

5. Λένιν. «Τα άμεσα καθήκοντα της σοβιετικής εξουσίας», εκδ. «Ειρήνη», Αθήνα 1975.

6. Λ. Τρότσκυ, «Rapport de la delegation Siberienne», Editions Spartacus, Paris 1970, και «Nos taches politiques». Paris 1976.

7. R. Luxemburg, «Marxisme contre dictature», όπου: «Centralisme et Democratie», «Masses et chefs», «Liberte de la critique et de la science», Spartacus. Paris 1946.

8. R. Luxemburg, όπ. π. σελ. 12.

9. Πολιτικά, Βιβλίο Α' 12-53 ε.

10. Εδώ δεν μας διαφεύγει καθόλου η αλήθεια που διατύπωσε ο J.J. Rousseau ότι «οτην αντιπροσωπευτική δημοκρατία ο αντιπρόσωπος καταργεί τον αντιπροσωπευόμενο». (Rousseau, «Le contrat social». Βλ. και Daniel Guerin, «La lutte des classes dans la premiere Republique», τ. A'.

11. T. Σταματόπουλου, «Ο εσωτερικός αγώνας», Γ. Κορδάτου, «Πολιτική Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας», Αθήνα 1925

12. Πρακτικά συνόδου της Κ.Ε. του κόμματος των Μπολσεβίκων του Μάρτη 1917, δημοσιευμένο από τον Τρότσκυ στο έργο του «Παραμορφωμένη επανάσταση», ελλ. έκδ. «Σελίδες», Αθήνα 1989, σελ. 50-51.

13. Τρότσκυ. όπ. π. σελ. 195-96. Οι υπογρ. δικές μου, θ. Σ.

14. Τρότσκυ, όπ. π. σελ. 194-95. Οι υπογρ. του Τρότσκυ.

15. Ορθότερα: οι ιδεατοί, Θ. Σ.

16. Αναφερόμαστε ενδεικτικά: Στην εξ αντικειμένου σταλινοχιτλερική συμπόρευση στη συντριβή του Γερμανικού εργατικού κινήματος, στη συντριβή της Ισπανικής επανάστασης και τη σφαγή του Poum και της Κομμούνας της Καταλωνίας, την υπονόμευση του εργατικού κινήματος στη Γαλλία με την πολιτική των λαϊκών μετώπων, αλλά και στην Ελλάδα με το διωγμό των αρχειομαρξιστών και τροτσκιστών κ.λπ.

17. L. Trotsky, «En defence du marxisme», Etudes de Documentations Internationales, Paris 1976,. σελ.

18. Πρόκειται, για το Β'. παγκόσμιο πόλεμο, ο οποίος είχε ήδη αρχίσει, όταν ο Τρότσκυ διατύπωνε αυτές τις θέσεις (Μάης 1940).

19. L. Trotsky, όπ. π. σελ. 109-110.

20. L. Trotsky, όπ. π. σελ. 109-110.

21. L. Trotsky, όπ. π. σελ. 109-110.

22  L. Trotsky, όπ. π.

23. Karl Liebknecht, «Ecrits», Spartacus, Paris 1945.

24. Rudolf Baro, «L' Alternative», Minuit, Paris 1982.

 
< Προηγ.   Επόμ. >
Θέσεις, τριμηνιαία επιθεώρηση, 39ο έτος (1982-2021), εκδόσεις Νήσος, (Σαρρή 14, 10553, Αθήνα, τηλ-fax: 210-3250058)
Το περιεχόμενο διατίθεται ελεύθερα για μη εμπορικούς σκοπούς, υπό τον όρο της παραπομπής στην αρχική του πηγή