Για τον Jacques Derrida Εκτύπωση
Τεύχος 90, περίοδος: Ιανουάριος - Μάρτιος 2005


JACQUES DERRIDA (1930- 2004)

«Αυτό που με γοήτευε επίσης στον Σπινόζα ήταν η φιλοσοφική του στρατηγική. Ο Ζακ Ντεριντά μίλησε πολύ για στρατηγική στη φιλοσοφία και έχει απόλυτο δίκιο, δεδομένου ότι κάθε φιλοσοφία είναι μια αρματωσιά θεωρητικού αγώνα που κατέχει θέσεις, τις αντίστοιχες ισχυρές ή προεξέχουσες τοποθεσίες, ώστε να μπορέσει να περιζώσει τις θεωρητικές θέσεις που κατέχει και οχυρώνει ο αντίπαλος. Ο Σπινόζα ωστόσο άρχιζε από τον Θεό!...εκκινούσε πολιορκώντας την ανώτατη ισχυρή θέση του αντιπάλου του, ή μάλλον εγκαθίσταται σ’ αυτήν σαν να ήταν ο ίδιος ο αντίπαλος του, άρα χωρίς να μοιάζει ύποπτος για ορκισμένος αντίπαλος του, και επαναδιατάσσει το θεωρητικό κάστρο του αντιπάλου με τρόπο ώστε να το στρέψει εναντίον του…και αναμφίβολα αυτή η στρατηγική με βόλευε: να περικυκλώνει κανείς από τα μέσα το Κόμμα με τις δικές του θέσεις…» Λ. Αλτουσέρ, Φιλοσοφικά. Αθήνα: Πολίτης: 114.

Με αφορμή τον θάνατο του Ζακ Ντεριντά οι Θέσεις δημοσιεύουν ένα κριτικό κείμενο του Πιέρ Μασερέ από τον συλλογικό τόμο Ghostly demarcations, (Verso 1999: 17-25) που επιμελήθηκε στα αγγλικά ο Michael Sprinker. Στον τόμο αυτό συγκεντρώθηκαν κριτικά κείμενα μαρξιστών, κυρίως, συγγραφέων πάνω στο Φαντάσματα του Μαρξ του Ντεριντά. Η συμβολή αυτή του Μασερέ είναι πολυδημοσιευμένη στη Γαλλία. Περιέχεται επίσης στο βιβλίο του Histoires de dinosaure, (Paris: PUF, 1999) αλλά και σε διάφορες άλλες εκδόσεις.

Πρόκειται για ένα κείμενο πολεμικού χαρακτήρα, από θέση όμως «συνομιλίας». Ο Μασερέ για να επιμένει ακόμη, μετά από τόσα χρόνια, θα έχει βεβαίως τους λόγους του. Θίγει λίγα αλλά σημαντικά ζητήματα, όπως αυτό της εσωτερικής συνέχειας του Μαρξικού έργου, της ιστορικότητας και του μέλλοντός του. Στο βάθος, η διαμάχη για τη φασματικότητα έχει ως επίδικο αντικείμενο την έννοια της ιδεολογίας και τη δυνατότητα ή μη μιας θεωρίας της ιδεολογίας.

Ο αναγνώστης που θα αναζητούσε τη συμμετοχή του Ντεριντά στον διάλογο μπορεί να ανατρέξει επίσης στο Μαρξ και υιοί, ξεπερνώντας όλα τα εμπόδια που θέτει η μετάφραση του Κ. Παπαγιώργη, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εκκρεμές. Εκεί, στο κυρίως κείμενο (σ. 63) αλλά και στη σημείωση 62 (σσ. 93-95), θα βρει την απάντηση και τα σχόλια του συγγραφέα ειδικά στην κριτική του Π. Μασερέ που ακολουθεί. Ο Ντεριντά αρνείται ότι απο-υλοποιεί τον Μαρξ και, αντίθετα, υπερασπίζεται την υλικότητα της φασματικότητας.

Γενικά μιλώντας, αυτή η ύστερη κίνηση του Ντεριντά να ασχοληθεί με τον Μαρξ αποτέλεσε μεν αφορμή για διάλογο με τους μαρξιστές, δεν απέφερε ωστόσο ιδιαίτερα θετικά αποτελέσματα: Ο Ντεριντά έγραψε για τον Μαρξ μόλις το 1993. Προφανώς τούτο αποτελεί κίνηση ενταγμένη σε μια φιλοσοφική στρατηγική του ιδίου με αμφίσημα αποτελέσματα. Δεν το τόλμησε, σιώπησε και επιφυλάχθηκε τα χρόνια της ευφορίας και κυριαρχίας των μαρξιστών –ειδικά των αλτουσεριανών. Φαίνεται ότι δεν ήθελε να τους δημιουργήσει πρόσθετα προβλήματα στην παρέμβαση τους, τους στόχους της οποίας σε γενικές γραμμές συμμεριζόταν. Είναι χαρακτηριστικό ότι τότε ήρθε σε σύγκρουση μόνο με τον Φουκώ. Έτσι, παρενέβη στη συζήτηση για την επικαιρότητα του Μαρξ μετά το ξέσπασμα της κρίσης του μαρξισμού και ειδικά στην έρημη δεκαετία του ’90. Φρόντιζε εντούτοις επιμελώς, για μια ακόμα φορά, να διαφυλάξει τη δυνατότητα να μιλά με όρους και κώδικα δικό του και όχι μέσα στον κώδικα άλλων, όπως εξήγησε άλλωστε ο ίδιος εκ των υστέρων (Πολιτική και φιλία, Αθήνα: Εκκρεμές, 1996). Αναγκαία κίνηση για κάθε φιλοσοφία που θέλει να περιχαρακώσει τον χώρο της για να αναπτυχθεί, να κατακτήσει τις θέσεις της. Αλλά αρκεί αυτό πάντοτε; Ο Αλτουσέρ αισθάνθηκε υποχρεωμένος να αναγνωρίσει τον Ντεριντά ως την περίπτωση ενός μη μαρξιστή φιλοσόφου –και μάλλον του μόνου φιλοσόφου σήμερα– που διέθετε σαφή φιλοσοφική στρατηγική. Αυτό είναι το αντικείμενο του έκδηλου μέχρις υπερβολής θαυμασμού του.

Η φιλοσοφία «πεδίο μάχης» (Kampfplatz) και συνεπώς σύγκρουση, αντιπαράθεση αλλά και μεταμόρφωση, προσποίηση και συνεπώς κατάληψη του κενού, εισχώρηση μέσα στο πεδίο του αντιπάλου, στα έσχατα όρια του, τα εσωτερικά όρια. Χρειάζεται όμως και κάτι άλλο επιπλέον: Χρειάζεται, μερικές φορές, να μετέλθεις τη γλώσσα, τον κώδικα του αντιπάλου. Έτσι, ανάλογα με το πώς διαμορφώνεται το τοπίο και ποια είναι η επίκαιρη κατάσταση στη φιλοσοφία και στην πολιτική οργανώνεται και μια φιλοσοφική στρατηγική. Αυτό αποτελεί το θέμα ενός ερεθιστικού διαλόγου Αλτουσέρ - Ντεριντά. Μπορούμε να συγκρίνουμε τις δύο πορείες, και από την αντιπαραβολή μεταξύ τους είναι δυνατόν να προκύψει μια νέα δυνατότητα.

Γι’ αυτό τον λόγο, τα πράγματα θα είναι ευνοϊκότερα σε δεύτερο χρόνο, όταν ξεπεραστούν οι εικόνες που προβλήθηκαν πάνω στον Ντεριντά, όταν κατακαθίσουν οι ειρωνείες των media. Τότε θα μπορέσουν ίσως οι μαρξιστές –αν όχι όλοι, τουλάχιστον οι φίλοι του– να τον αποτιμήσουν. Και να επανεκτιμηθεί το έργο του μέσα στα πλαίσια της συνολικής θεωρητικής παραγωγής του ’60 (βλ. στην κατεύθυνση αυτή το δοκίμιο του Warren Montag στο τεύχος 88 των Θέσεων). Διότι ποιος άλλος θα αισθανθεί το κενό από την απουσία του και θα υπερασπιστεί την επικαιρότητα της σκέψης του;

Τι να ανταποδώσουμε λοιπόν σήμερα στον Ντεριντά και μάλιστα μετά τον θάνατό του; Όχι μόνο τον σεβασμό μας αντί της χολής και της μικροψυχίας που του επιφύλαξαν διεθνώς, ειδικά στον αγγλοσαξονικό χώρο. Όχι μόνο αναγνώριση, αντιστεκόμενοι στο κλίμα της περιπαιχτικής ειρωνείας. Αλλά το ότι τον τιμούμε από τη θέση του συνομιλητή, έχοντας επίγνωση μιας σχέσης μαζί του σύνθετης, με άλλα λόγια αντιφατικής ή και ανταγωνιστικής, και ωστόσο σχέσης επικοινωνίας και διάδρασης. Μια ενότητα διαφοράς. Μια σχέση φιλίας και πολιτικής...

Μιχάλης Μπαρτσίδης

 
< Προηγ.   Επόμ. >
Θέσεις, τριμηνιαία επιθεώρηση, 37ο έτος (1982-2019), εκδόσεις Νήσος, (Σαρρή 14, 10553, Αθήνα, τηλ-fax: 210-3250058)
Το περιεχόμενο διατίθεται ελεύθερα για μη εμπορικούς σκοπούς, υπό τον όρο της παραπομπής στην αρχική του πηγή