Γράμμα στις Θέσεις


Απαντήσεις σε μια σημείωση


Στο τεύχος 136 των Θέσεων ο Γιώργος Μεταξάς προμηθεύει το ελληνικό αναγνωστικό κοινό με πληροφορίες για την έκδοση Απάντων του Marx και του Engels, στο άρθρο του «Η έκδοση της MEGA2 και το Κεφάλαιο». Στο πλαίσιο αυτό, στην πρώτη υποσημείωση (σ. 40) συναντάμε μια σειρά διατυπώσεων για τη μετάφραση του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, που δημοσιεύτηκε από τις εκδόσεις ΚΨΜ τον Μάρτιο του 2016 σε μετάφραση και επιμέλεια των Θανάση Γκιούρα, Θωμά Νουτσόπουλου και Διονύση Γράβαρη (η έκδοση συνοδεύεται από εποπτικό υλικό την επιλογή και επιμέλεια του οποίου ανέλαβε ο Ηλίας Γεωργαντάς). Είναι άξιο απορίας ότι σε τόσο λίγες γραμμές μιας υποσημείωσης, ο συντάκτης της κατορθώνει να συμπυκνώσει τόσες πολλές ανακρίβειες. Ακολούθως θα θέλαμε αφενός να αποκαλύψουμε αυτές τις ανακρίβειες και αφετέρου να απαντήσουμε σ’ αυτές, παρακαλώντας τις Θέσεις για τη δημοσίευσή τους:

Σαφώς, ο Γ. Μεταξάς δικαιούται να μη θεωρεί ‘δόκιμη’ την απόδοση του όρου Gesamtausgabe ως Άπαντα, επιλέγοντας ο ίδιος την απόδοση Συνολική έκδοση των έργων των Καρλ Μαρξ και Φρήντριχ Ένγκελς. Πέρα από το ερώτημα εάν οι χειρόγραφες σημειώσεις για ιδία χρήση και η επιστολογραφία αποτελούν ‘έργα’ με την καθεαυτό έννοια του όρου – κάτι που περιλαμβάνει εξ ορισμού ο ελληνικός όρος ‘άπαντα’ – οι διαφοροποιήσεις αποδόσεων τέτοιου επιπέδου είναι δόκιμες, εφόσον γνωρίζει κανείς για ποιο πράγμα μιλά. Αυτή όμως η τελευταία υπόθεση φαίνεται να μην ισχύει στην περίπτωση του Γ. Μεταξά, όχι για την απόδοση του τίτλου της έκδοσης (ένα θέμα που δεν επισύρει κάποια βαρύνουσα κριτική), αλλά για την αποτίμηση της αναφερθείσας νέας μετάφρασης του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου.

Στην απαρίθμηση των επιχειρημάτων του για το εν λόγω μεταφραστικό εγχείρημα ο Γ. Μεταξάς αναφέρει:

α) ότι δεν υπάρχει κανένας τόμος των MEGA που να περιέχει αυτά που συμπεριελήφθησαν στην εν λόγω μετάφραση. Εάν πρόκειται για πραγματολογική διαπίστωση, ο Γ. Μεταξάς επαναλαμβάνει εν προκειμένω αυτό που έχει τονιστεί στο Προλογικό σημείωμα των συντελεστών της έκδοσης (οι οποίοι δεν περιορίζονται στον Θ. Γκιούρα), ότι έγινε ακριβώς επιλογή υλικού από την αντίστοιχη ενότητα της MEGA που αφορά το Κεφάλαιο (θα επανέλθουμε σ’ αυτό αμέσως πιο κάτω) – μια ενότητα που εκτείνεται, όπως τονίζει στο άρθρο του και ο Γ. Μεταξάς, σε δεκαπέντε τόμους. Σε κανένα σημείο της έκδοσης δεν αποσιωπάται το γεγονός ότι οι συντελεστές της μετάφρασης προέβησαν σε μια επιλογή με στόχο την εμπράγματη ανάδειξη του δυναμικού και ανοικτού χαρακτήρα της μαρξικής έρευνας – μια επιλογή που έπρεπε αντιστοίχως να λάβει υπόψη τις τεχνικές δυνατότητες και τις διαθέσιμες δυνάμεις για ένα τέτοιο εγχείρημα. (Παρόμοια επιλογή, από τα MEGA, έγινε και για την ανθολογία Κείμενα από τη δεκαετία του 1840, ΚΨΜ 2014). Εάν πρόκειται για μια κρίση αποτίμησης (ή υποτίμησης) θα πρέπει να καταδειχτεί ο λόγος απόρριψης μιας τέτοιας επιλογής, πολύ περισσότερο καθώς για όλα τα συμπεριλαμβανόμενα κείμενα τονίζεται ρητά στο Προλογικό σημείωμα η προέλευση από αντίστοιχους τόμους των MEGA.

Η εμμονή ωστόσο στην τεχνική μορφή μιας έκδοσης, ιδιαίτερα για σύνθετα κείμενα όπως το υπό συζήτηση, δεν είναι η καλύτερη συνταγή για την περιεχομενική απόδοσή του σε μια άλλη γλώσσα. Η εμμονή όμως αυτή γίνεται σαφής από την περαιτέρω διαπίστωση του Γ. Μεταξά, ότι ενώ οι τόμοι των πρωτοτύπων συνοδεύονται ο καθένας από έναν τόμο επεξηγήσεων και σημειώσεων της επιμέλειας, τέτοιος τόμος δεν υπάρχει στην ελληνική έκδοση. Μήπως έτσι υπονοείται ότι δεν έχει γίνει αυτοτελής επιμέλεια της ελληνικής έκδοσης; Μια πρόχειρη ματιά σε κάθε σχεδόν σελίδα του ελληνικού τόμου καταδεικνύει το αντίθετο, ότι δηλαδή πραγματοποιήθηκε κοπιώδης επιμέλεια για μια μετάφραση, η οποία εξ ορισμού διαφέρει σε αρκετά σημεία από την επιμέλεια ενός πρωτότυπου κειμένου. Ενώ η νέα μετάφραση κατηγορείται ουσιαστικά ότι δεν είναι αρθρωμένη αυστηρά κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του πρωτοτύπου, οι επιμελητές της ελληνικής έκδοσης το θεώρησαν, και θα συνεχίσουν να το θεωρούν μάλλον ποταπό να δανειστούν με άκριτο τρόπο αποτελέσματα μιας ερευνητικής συζήτησης, αποφεύγοντας να αποδείξουν οι ίδιοι την δική τους (λιγότερο, περισσότερο ή και διόλου επιτυχή) πραγμάτευση του αντίστοιχου εγχειρήματος. Πέραν τούτου, δεδομένου ότι έχει παρέλθει ο καιρός όπου η έκδοση MEGA μπορούσε να υπολογίζει με κάπως σταθερή χρηματοδότηση, έχει υποστεί αναθεώρηση ακόμη και αυτή η τεχνική εκδοτική διαρρύθμιση την οποία αναφέρει ο Γ. Μεταξάς: ο τόμος MEGA2 IV/5 (Exzerpte und Notizen Juli 1845 bis Dezember 1850) δεν συνοδεύεται από έναν τόμο επιμέλειας, αλλά περιέχει σε έναν ενιαίο τόμο τόσο τα κείμενα των συντακτών όσο και τις σημειώσεις των επιμελητών. Το επιτελείο των MEGA έλαβε αυτή την απόφαση χωρίς να συμβουλευτεί τον Γ. Μεταξά, ώστε θα πρέπει τώρα να προβληματιστεί έντονα για το εάν ο εν λόγω τόμος οφείλει να συγκαταλέγεται στην έκδοση, καθότι ανάδελφος και μοναχικός.

β) Ο Γ. Μεταξάς δηλώνει με εντυπωσιακά μονοσήμαντο τρόπο, ότι το κείμενο που μεταφράστηκε είναι εκείνο της δεύτερης έκδοσης που κυκλοφόρησε το 1872. Ωστόσο, στον Πρόλογο των συντελεστών λέγεται ρητά: «η παρούσα μετάφραση αναπαράγει κατά βάση το σώμα της τρίτης έκδοσης του 1883 −δεδομένου ότι ο Marx είχε ήδη εργαστεί για την αναθεώρηση της τρίτης έκδοσης−, ενώ έλαβε υπόψη της τις αντίστοιχες σημειώσεις στα προσωπικά αντίτυπα της δεύτερης γερμανικής και της γαλλικής έκδοσης, καθώς και τον κατάλογο του 1877 που απέστειλε στον Sorge (και τον οποίο ο Sorge απέστειλε το 1886 στον Engels, ο οποίος δεν γνώριζε την ύπαρξή του). Συνεπώς, όπως διαπιστώνει και η σύγχρονη έρευνα (MEGA ΙΙ/8, σ. 850), η τρίτη έκδοση μπορεί να θεωρείται έκδοση εν πολλοίς επιμελημένη από τον Marx» (σ. LVIII). Στην έκδοση αυτή συμπεριλαμβάνονται σημειώσεις του Marx εμπλουτίζοντας ουκ ολίγες πλευρές του έργου, όπως για παράδειγμα το νόμο της κεφαλαιοκρατικής συσσώρευσης. Οι μικρές ‘φιλολογικές διορθώσεις’ που αναφέρει ο Γ. Μεταξάς αφορούν την επιμέλεια του Engels από την τρίτη στην τέταρτη έκδοση. Άραγε οι κριτικές παραθέσεις στο τέλος του δεκάτου τετάρτου κεφαλαίου αναφορικά με τον Ricardo και τον J. St. Mill, οι οποίες δεν υπάρχουν στην δεύτερη έκδοση αλλά υπάρχουν στην τρίτη έκδοση αποτελούν ‘μικρές φιλολογικές διορθώσεις’ του Εngels; Το ίδιο ισχύει και για την επεξεργασία του εικοστού τρίτου κεφαλαίου, όπως μπορεί να γίνει σαφές από τις αντίστοιχες σημειώσεις της επιμέλειας στον ελληνικό τόμο. Εάν ο Γ. Μεταξάς διαφωνεί με την επιλογή της αναφερθείσας (τρίτης) έκδοσης ως βάσης για τη μετάφραση, οφείλει να διατυπώσει τους λόγους της διαφωνίας – όχι όμως να εκφέρει οιονεί πραγματολογικές κρίσεις που δεν βασίζονται στην πραγματικότητα.

γ) Με βάση την παραπάνω ανεδαφική διαπίστωση ο Γ. Μεταξάς τονίζει ότι η εν λόγω έκδοση κυκλοφορεί εδώ και δεκαετίες στα ελληνικά σε μετάφραση Π. Μαυρομμάτη. Εάν πρόκειται για πραγματολογική διαπίστωση, αυτή έχει ήδη διατυπωθεί στον Πρόλογο των συντελεστών, με τον παράλληλο τονισμό πως είναι πολύ πιθανό η ‘μετάφραση Μαυρομμάτη’ να αναφέρεται σε ένα επιτελείο συνεργατών και όχι σε ένα και μοναδικό φυσικό πρόσωπο. Ωστόσο, ακόμη και ως ‘απλή’ πραγματολογική διατύπωση, η εν λόγω αναφορά δεν κρύβει την υποτιμητική πρόθεση: αφού έχουμε την μετάφραση Μαυρομμάτη (από τη δεκαετία του 1950) προς τι μια νέα μετάφραση; Θα τολμούσε κανείς να αντιτείνει ότι ακριβώς μια θεμελιώδης διαφορά μεταξύ του δικού μας ιστορικού ορίζοντα και εκείνου της δεκαετίας του 1950 είναι ότι έχει προοδεύσει σημαντικά αυτή καθεαυτή η έκδοση των Απάντων (sit venia verbo…), ώστε τώρα μπορούμε να προσεγγίσουμε το κείμενο του Marx με τρόπους που ο ‘Μαυρομμάτης’ δεν θα μπορούσε να το κάνει ακόμη και αν ήθελε. Με άλλα λόγια: αν δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ της μετάφρασης Μαυρομμάτη και της μετάφρασης Γκιούρα, τότε δεν έχει ουδεμία σημασία και η δημοσίευση άρθρων όπως αυτό του Γ. Μεταξά που φιλοδοξεί να υπογραμμίσει το νέο στοιχείο στην προσέγγιση του εν λόγω κλασικού κειμένου. Για όποιον πιστεύει ότι η ελληνική επιστήμη και γλώσσα δεν έχουν διαφοροποιηθεί και εμπλουτιστεί (κοπιωδώς και αγωνιστικά) τα τελευταία εξήντα χρόνια, είναι μάλλον μάταιο να εντρυφεί στην ερμηνεία θεωρητικών κειμένων, πολλώ δε μάλλον κειμένων που θέτουν το ζήτημα της ιστορικής δυναμικής στο επίκεντρό τους. Ωστόσο, ο καθένας με τις προτιμήσεις του. Οι προτιμήσεις όμως του Γ. Μεταξά δεν σταματούν εδώ.

δ) Στρεφόμενος στο Παράρτημα της υπό συζήτηση ελληνικής μετάφρασης ο Γ. Μεταξάς αναφέρει ότι τούτο περιέχει το πρώτο κεφάλαιο της πρώτης έκδοσης του Κεφαλαίου (1867) μαζί με το αντίστοιχο Παράρτημα για την αξιακή μορφή. Και πάλι ενημερωνόμαστε ότι το κείμενο αυτό έχει δημοσιευτεί ως αυτοτελές βιβλίο το 1991 από τον Γιώργο Σταμάτη, σε μετάφραση την οποία ο Γ. Μεταξάς χαρακτηρίζει ‘εξαιρετική’. Απέναντι σ’ αυτό τον – καθ’ όλα δικαιολογημένο – έπαινο, τα χείλη των ασεβών συντελεστών της μετάφρασης του συνολικού τόμου, μπορούν μόνο να επαναλάβουν αυτό που έχουν ήδη διατυπώσει στο Προλογικό σημείωμά τους: «Η μετάφραση αυτή του Γ. Σταμάτη είναι ουσιαστικά η πρώτη επιμελημένη έκδοση του Marx στην Ελλάδα σε επιστημονική-κριτική βάση, καθώς ο Γ. Σταμάτης, μέσα από τις σημειώσεις της επιμέλειας του κειμένου, έχει ανατρέξει τόσο στις εγελιανές βάσεις των εννοιών που χρησιμοποιεί ο Marx σε αυτό το θεμελιώδες για το συνολικό έργο του κεφάλαιο όσο και στις υφολογικές και μεταφορικές διαστάσεις των μαρξικών εκφράσεων. Στην παρούσα έκδοση, στο Παράρτημα ΙΙ, το υλικό αυτό –το πρώτο κεφάλαιο της πρώτης έκδοσης του πρώτου τόμου– έχει μεταφραστεί εκ νέου με διττό σκοπό: αφενός την ενσωμάτωση της αντίστοιχης εννοιολογίας στο συνολικό εγχείρημα, αφετέρου τη διευκόλυνση του αναγνώστη και ερευνητή που θα ήθελε να ανατρέξει σε όλα τα στάδια ανάπτυξης της θεωρίας της αξίας στο μαρξικό έργο» (σ. ΧΧΧ). Όσοι είχαμε την τύχη να διδαχτούμε από τον Γιώργο Σταμάτη την περίοδο των πανεπιστημιακών σπουδών μας, δεν μπορούμε παρά να εκτιμούμε το δάσκαλο που μας έμαθε να πηγαίνουμε την έρευνα ένα βήμα πιο πέρα.

ε) Ως έτερο κείμενο του Παραρτήματος της εν λόγω ελληνικής μετάφρασης ο Γ. Μεταξάς αναφέρει «το ανέκδοτο 6ο κεφάλαιο ‘Αποτελέσματα της άμεσης διαδικασίας παραγωγής’», μην παραλείποντας να συμπληρώσει ότι και αυτό το κείμενο έχει δημοσιευθεί αυτοτελώς στην Ελλάδα το 1984 από τις εκδόσεις Α/συνέχεια (σε μετάφραση, οφείλει να λέγεται, της Ειρήνης Μιγάδη). Όμως: αυτό το κείμενο δεν περιέχεται στο Παράρτημα, ούτε εν γένει στον τόμο της νέας μετάφρασης. Πρόκειται για κραυγαλέο σφάλμα του Γ. Μεταξά, ρητά ανεπίτρεπτο ακόμη και για μια συνοπτική αναφορά σε μια νέα έκδοση. (Εδώ και ο πιο καλοπροαίρετος αναγνώστης αναρωτιέται για το αν ο Γ. Μεταξάς μπήκε στον κόπο να αναγνώσει έστω τον πίνακα περιεχομένων του έργου στο οποίο αναφέρεται, που αν και μακρύς, η ανάγνωσή του δεν απαιτεί ιδιαίτερο χρόνο). Σε κάθε περίπτωση, η υποχρέωση της πιστής απόδοσης των περιεχομένων ενός έντυπου έργου είναι επιβεβλημένη κυρίως για όποιον προτίθεται να το υποβαθμίσει, έστω και στο επίπεδο μιας υποσημείωσης.

στ) Ως τελική διαπίστωση, χωρίς περαιτέρω σχολιασμούς, ο Γ. Μεταξάς αναφέρει ότι στο (μέχρι τούδε όλο και πιο ύποπτο για κοντραμπάντο ξένου κόπου) Παράρτημα περιλαμβάνονται οι αλλαγές που έκανε ο Μαρξ στη γαλλική μετάφραση του Κεφαλαίου του 1872-75. Λάθος διπλό: αφενός δεν περιλαμβάνονται όλες οι αλλαγές στις οποίες προέβη ο Marx. Στο Προλογικό σημείωμα τονίζεται ρητά: «Στην παρούσα μετάφραση περιλαμβάνεται –για πρώτη φορά σε μετάφραση του Πρώτου Βιβλίου– ένα ενδεικτικό απάνθισμα των σημειώσεων αυτών με σκοπό την καλύτερη ενημέρωση του φιλόπονου αναγνώστη. (Μια ολική συμπερίληψη θα ξεπερνούσε κατά πολύ τα όρια μιας χρηστικής έκδοσης. Εξάλλου μπορεί, και πρέπει, να αποτελέσει το αντικείμενο μιας διακριτής γραμματολογικής εργασίας, η οποία μένει ακόμη να πραγματοποιηθεί)» (σ. XXXV). Αφετέρου, ο Γ. Μεταξάς δεν αναφέρει – ως όφειλε, σύμφωνα με τη ροή της ίδιας της επιχειρηματολογίας του – ότι στο Παράρτημα περιλαμβάνονται οι χειρόγραφες σημειώσεις του Marx του 1871-72 που αφορούν τις διορθώσεις και συμπληρώσεις από την πρώτη στη δεύτερη γερμανική έκδοση, ένα ιδιαίτερα πολύτιμο έγγραφο για τη δυναμική της μαρξικής θεωρίας. Οι σημειώσεις αυτές δημοσιεύονται για πρώτη φορά στην Ελλάδα, καθώς οι συντελεστές τόλμησαν να απευθυνθούν στα MEGA και να εξασφαλίσουν τα δικαιώματα μετάφρασης. Είχαν δε το θράσος να αποκαταστήσουν ένα δίαυλο επικοινωνίας με μέλη του επιτελείου των MEGA, ανακοινώνοντας την πρόθεσή τους για μια ελληνική μετάφραση και ευελπιστώντας σε αντίστοιχη βοήθεια – η οποία δεν έλειψε διόλου.


Συνοψίζοντας, με τη νέα μετάφραση του Κεφαλαίου, το κείμενο της οποίας βασίζεται στις τελικές επεξεργασίες του Marx (‘τελικές’, με την έννοια των πιο πρόσφατων πριν το θάνατό του), καθώς και με το λοιπό υλικό στοιχειοθέτησης (στο Παράρτημα), τίθεται στη διάθεση του αναγνωστικού κοινού μια αναγνωστική ‘εργαλειοθήκη’ που επιτρέπει την εντρύφηση σε πλείστες διαστάσεις του μαρξικού επιχειρήματος. Βεβαίως, η χρήση της νέας αυτής μετάφρασης δεν είναι επιβεβλημένη ούτε για λόγους ιδεολογικούς, ούτε για λόγους σκοπιμότητας ή σωτηρίας της ψυχής, ούτε προωθείται από κάποιο κόμμα ή πολιτικό σχηματισμό, καθώς οι συντελεστές της νέας μετάφρασης είναι της άποψης ότι ο πρώτος και βασικός χώρος της θεωρίας είναι η κριτική δημοσιότητα. Είμαστε σίγουροι, πως όταν μεταφραστούν στα ελληνικά και οι δεκαπέντε τόμοι της ενότητας των MEGA για το Κεφάλαιο (με ή χωρίς συμπληρωματικούς τόμους επιμέλειας), ενδεχομένως από γνώστες του μαρξικού έργου όπως ο Γ. Μεταξάς, τότε η υπό συζήτηση μετάφραση θα λάβει, και αυτή, τη θέση της στο ράφι του παρελθόντος. Μέχρι τότε όμως, ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης θα μπορεί να ελέγχει ενημερωτικά άρθρα, όπως αυτά του Γ. Μεταξά, με βάση την πραγματική υπόσταση του μεταφρασμένου κειμένου. Η κριτική, ιδιαίτερα η περιεχομενική, είναι πάντα ευπρόσδεκτη σε εγχειρήματα όπως αυτό για το οποίο έγινε μέχρι τώρα λόγος. Υπάρχει μόνο μια απλή, αλλά απαρέγκλιτη προϋπόθεση: να διαβάζει κανείς – από αρχής μέχρι τέλους – το κείμενο που θέλει να υποβάλλει σε κριτική.


Θανάσης Γκιούρας

Θωμάς Νουτσόπουλος


Απάντηση του Γιώργου Μεταξά


Κύριε Γκιούρα και κύριε Νουτσόπουλε,


Με την υποσημείωση στο άρθρο μου για την έκδοση των MEGA² δεν είχα σκοπό να κάνω βιβλιοκριτική στην επίπονη εργασία σας. Όπως γνωρίζετε, το περιοδικό Θέσεις συνηθίζει πολύ διεξοδικότερες βιβλιοκριτικές. Δεν υφίσταται από μέρους μου κάποια διάθεση επιτίμησης ή υποτίμησης μιας πρωτότυπης προσεγμένης για τα ελληνικά δεδομένα εργασίας. Δεν θεωρώ προσωπικά καθόλου αδόκιμη τη συλλογή των κειμένων που έχετε κάνει στον τόμο της έκδοσής σας καθόσον αποτελούν ακριβώς εκείνα τα οποία είναι απαραίτητα για μια συστηματική ανάγνωση του 1ου τόμου, αν και δεν ανήκω στην κατηγορία των μαρξιστών και δεν είμαι αρμόδιος να κρίνω κάτι τέτοιο. Απλά επισημαίνω ορισμένα στοιχεία που ενδιαφέρουν ίσως τους αναγνώστες, και το βασικό ότι η έκδοση στα ελληνικά δεν αποτελεί τη μετάφραση κάποιου τόμου της MEGA². Σε συντομία ακολουθούν μερικές διευκρινήσεις όχι για σας, θεωρώ ότι αυτά σας είναι γνωστά, αλλά για τους αναγνώστες κι αναγνώστριες.

1) Τα έργα του Μαρξ έχουν κυκλοφορήσει στα γερμανικά σε δύο διαφορετικές εκδόσεις: α) MEW: Μαρξ-Ένγκελς-Έργα (39 τόμοι + 2 συμπληρωματικοί + 2 ευρετήρια / Sachregister), β) MEGA²: Μαρξ-Ένγκελς-Συνολική-Έκδοση (όπως εξηγώ στην εργασία μου.) Η MEGA² περιλαμβάνει χειρόγραφα που δεν είχαν εκδοθεί στην MEW. Εντούτοις οι δύο εκδόσεις στα εκδομένα έργα επικαλύπτονται.

Η συνήθης μετάφραση «Άπαντα» μπορεί να δημιουργήσει σύγχυση για το σε ποια έκδοση αναφέρεται κανείς, όταν ειδικά στα Γερμανικά για τα «Άπαντα» χρησιμοποιείται η λέξη «Gesamtwerke».

2) Ο τόμος II/10 της MEGA² αποτελεί επανέκδοση του 1ου τόμου του Κεφαλαίου του έτους 1890, επιμελημένου από τον Ένγκελς και αποτελείται από 695 σελίδες και τόμο συνοδείας 480 σελίδων, στον οποίο περιλαμβάνεται και η σύγκριση με τη γαλλική έκδοση (που δεν υπάρχει αλλού) και είναι επόμενα ευρύτερος από τον 23ο των MEW. Το παράδειγμα στο οποίο αναφέρεστε της MEGA² IV/5: ο τόμος αυτός δεν έχει τόμο συνοδείας αλλά από την σελίδα 333 μέχρι 643 αποτελείται από κείμενα συνοδείας. Η έκδοση του 1890 στηρίζεται στο κείμενο του 1872, με σημαντικές αλλαγές από την 1η έκδοση του 1867 (MEGA² ΙΙ/5).

3) Δεν έκρινα την μετάφραση. Όμως γιατί η μετάφραση του ΚΨΜ είναι μετάφραση από την MEGA² και όχι από τα MEW τ. 23 (στην οποία μετάφραση ΚΨΜ έχουν ληφθεί ενδεχομένως υπόψη σχόλια άλλων επιμελητών, όπως π.χ. αυτών των MEW, της MEGA², του Γιώργου Σταμάτη και φυσικά και των συντελεστών της έκδοσης); Με δυο λόγια, δεν θα έπρεπε να αναφέρεται η MEW, με δεδομένο ότι η κύρια διαφορά της MEGA (εκτός από τη διατήρηση της ορθογραφίας του πρωτοτύπου στην MEGA) δεν είναι το κείμενο αυτό καθαυτό, που είναι κοινό και στις δύο εκδόσεις, αλλά ο τόμος συνοδείας (Apparat) με τις 480 επιπλέον σελίδες, ο οποίος όμως δεν έχει μεταφραστεί ελληνικά, με εξαίρεση τα της γαλλικής έκδοσης;

Στις ομάδες ανάγνωσης του 1ου τόμου του Κεφαλαίου στη Γερμανία, άλλοι έχουν την έκδοση των MEW και άλλοι των MEGA, χωρίς να προκύπτει καμιά δυσκολία παρακολούθησης. Οι μόνες «δυσκολίες» αφορούν στην αναντιστοιχία των σελίδων! Ο τόμος συνοδείας (ο οποίος δεν είναι απλά μια εργασία επιμέλειας αλλά ένα τεράστιο φιλολογικό και όχι μόνον έργο επεξεργασίας και διευκρινήσεων) δεν κάνει στην προκειμένη περίπτωση τη διαφορά;


Φιλικά,


ΓιώργοςΜεταξάς

Münchener Straße 3

10777 Berlin

Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.