Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΕΙΝΑΙ ΓΥΜΝΟΣ.

ΕΝΝΕΑ ΣΗΜΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΜΕΣΗ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ/ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ1

του Δημήτρη Δημούλη

1. Δημοκρατία!

Το Σύνταγμα του 1975 είναι βαθιά αντιδημοκρατικό. Δεν πρόκειται για Σύνταγμα ανοιχτό και δημοκρατικό που η σημερινή κυβέρνηση παραβιάζει και τα δικαστήρια δεν εφαρμόζουν, όπως συχνά γράφεται από συγγραφείς που εντάσσονται στην Αριστερά. Το πολιτικό πρόβλημα είναι το ίδιο το Σύνταγμα.

Η θέση αυτή μπορεί να αποδειχθεί με αναλύσεις του γράμματος των συνταγματικών διατάξεων αλλά και της πρακτικής εφαρμογής τους. Το παρόν κείμενο αρκείται στο να επισημάνει δύο σημεία καταφανούς αντιδημοκρατικότητας.

Πρώτον. Οι μηχανισμοί έμμεσης δημοκρατίας υποχρεώνουν το λαό να ασκεί την εξουσία όπως επιβάλλει το Σύνταγμα, δηλαδή να μην την ασκεί, εφόσον οι εκπρόσωποί του λαμβάνουν ουσιαστικά όλες τις αποφάσεις και δεν υπόκεινται σε λαϊκό έλεγχο. Οι εκλογές διεξάγονται στον ασφυκτικό κλοιό των κυβερνητικών ΜΜΕ και των μεγάλων κομμάτων που χρηματοδοτούνται από δήλες και άδηλες πηγές, καθιστώντας φενακιστική τη διαδικασία.

Δεύτερον, οι ελευθερίες που εγγυάται το Σύνταγμα, με βασική την ελεύθερη πρόσβαση ιδιωτών στα μέσα παραγωγής, είναι το πρόσφορο μέσο για τη διαιώνιση της κοινωνικής ανισότητας, η οποία με τη σειρά της σημαίνει αποκλεισμό από τα βασικά αγαθά και αδυναμία ουσιαστικής-οργανωμένης πολιτικής παρέμβασης, ήτοι περαιτέρω ενίσχυση της αντιδημοκρατικότητας.

Αυτές οι επισημάνσεις είναι προφανείς. Εάν ρωτήσουμε όμως σε ποια νομική σχολή διδάσκονται, σε ποιες δημόσιες συζητήσεις θίγονται και πόσες από τις χιλιάδες σελίδες συνταγματικού δικαίου των τελευταίων δεαετίων τις αναλύουν, η απάντηση είναι πως τέτοια πράγματα δεν διδάσκονται, δεν συζητούνται και δεν γράφονται. Ταυτίζονται με την «καταραμένη» μαρξιστική κληρονομιά που φυλάσσεται στα γραπτά ορισμένων αμετανόητων, τα οποία δεν αξίζουν την προσοχή των ορθώς σκεπτομένων.2

Επαναλαμβάνουμε αυτές τις κοινότυπες επισημάνσεις διότι οι αγανακτισμένοι του 2011 που διαδηλώνουν στις πλατείες εναντίον της κυβερνητικής πολιτικής, ανεξαρτήτως της πολιτικής γνώμης μας για τα όσα πιστεύουν και διεκδικούν, έφεραν στο προσκήνιο αυτές τις κοινοτυπίες. Ανέδειξαν την πιο απλή αλήθεια της μαρξιστικής θεωρία του κράτους. Όταν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι μουτζώνουν καθημερινά και επίμονα την «Εθνική Αντιπροσωπεία», όταν έξαλλοι οικογενειάρχες και απεγνωσμένοι άνεργοι, δίπλα σε αναρχικούς, φεμινίστριες και στελέχη της Αριστεράς βρίζουν χυδαία την κυβέρνηση τίθεται το ερώτημα: Είναι στραβός ο γιαλός, δηλαδή εκατοντάδες χιλιάδες πολιτιστικά-πολιτικά ετερόκλητων ατόμων έπαθαν ομαδική παράκρουση, δεν γνωρίζουν το συμφέρον τους και βλάπτουν τη δημοκρατία; Ή μήπως η πολιτική εξουσία στραβά αρμενίζει; Δύο λύσεις υπάρχουν για όποιον διαπιστώνει ότι ο γιαλός της δημοκρατίας είναι στραβός. Είτε θα αποδεχθεί ότι πρόκειται για ολιγαρχικό καθεστώς που επιβάλλεται με τη βία και την εξαπάτηση, είτε θα αγωνιστεί για τη μεταπολίτευση.

Οι αγανακτισμένοι θύμισαν ότι η πλατεία έγινε για να συγκεντρώνεται ο λαός, να διαβουλεύεται και να αποφασίζει – και όχι για να πίνει φραπέ ή να ακούει από το μπαλκόνι κάποιον πολιτικό κουνώντας σημαιούλα. Με χειρονομίες και βρισιές δημοσιοποίησαν την αλήθεια που κρύβουν οι λόγοι πολιτικών, δημοσιογράφων και επιστημόνων. Στην Ελλάδα υπάρχει ελευθερία για τους κυρίαρχους, υπάρχει δημόσια ασφάλεια και λειτουργούν θεσμοί στήριξης των πιο αδύναμων. Αλλά δημοκρατία δεν υπάρχει. Υπάρχει μια πολιτική ολιγαρχία που εκφράζει τα οικονομικά συμφέροντα των ισχυρών.3

Πολίτες της Κορίνθου έγραψαν τα εξής απευθυνόμενοι στους βουλευτές: «Κύριοι, κυρίες, εμείς σας προσλάβαμε και εμείς σας απολύουμε. Δεν μας εκπροσωπείτε πια. Δεν σεβαστήκατε την χώρα που μας μεγάλωσε. Δεν σεβαστήκατε τους ηλικιωμένους. Δεν σεβαστήκατε τα όνειρα των παιδιών μας. Δεν σεβαστήκατε τίποτα και ένα είναι το μόνο σίγουρο. Ότι δεν θα μείνετε ατιμώρητοι. Η αυτοοργάνωση στις πλατείες θα φέρει την καταιγίδα στα κεφάλια σας».4

Μπορεί να μην μας αρέσει ο ηθικισμός του σκεπτικού και το χριστιανικό λεξιλόγιο. Αλλά ποιος μπορεί να ισχυρισθεί ότι έχουν άδικο; Η αντιδημοκρατικότητα του σημερινού ολιγαρχικού συστήματος χαράχτηκε στην κοινωνική συνείδηση. Ίσως καθώς θα έχει προχωρήσει το καλοκαίρι να μην έχουν μείνει αγανακτισμένοι στην πλατεία Συντάγματος. Αλλά το κίνημά τους, που μάλλον θα επανέλθει, δεν περιορίστηκε στη διαμαρτυρία εναντίον μιας πολιτικής ή ενός κόμματος. Κατέστησε σαφές ότι ζούμε σε ολιγαρχία, ότι ο βασιλιάς και οι αυλικοί με τα ωραία λόγια περί έθνους και θεσμών είναι γυμνοί. Και τους μούτζωσε επανειλημμένα.

Η άμεση και πραγματική δημοκρατία συνοψίζεται στο πρόσταγμα: Διακυβέρνηση του λαού από το λαό και προς όφελος του λαού. Αυτό το πρόσταγμα πρέπει να είναι γνώμονας οποιασδήποτε απόφασης. Το κριτήριο είναι: Η απόφαση έχει ληφθεί από το λαό; Λειτουργεί υπέρ του λαού;

Αυτό αντικαθιστά τις αιτιολογίες αποφάσεων με βάση το «εθνικό συμφέρον», τις επιταγές των «εταίρων», των «αγορών», το «ρεαλισμό» ή το «σεβασμό» δημοκρατικών αποφάσεων και διαδικασιών (της Βουλής). Αυτά δεν ενδιαφέρουν όταν δεν έχουν την έγκριση του λαού. Πρέπει να εγκαταλείψουμε την πίστη στους «ειδικούς» της οικονομίας και της πολιτικής που βρίσκουν πάντα το ορθό και το ταυτίζουν με το εθνικό συμφέρον.

2. Δημοκρατικοί θεσμοί

Ο λαός που βρίσκεται στους δρόμους και ζητά αλλαγή πολιτεύματος εκφράζει συντακτική βούληση. Διεκδικεί τη ριζική αλλαγή προτεραιοτήτων με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη (βλ. σημείο 9). Στην παρούσα συγκυρία μπορεί να επιτευχθεί (βλ. σημείο 8) η αναδιάρθρωση ενός καπιταλιστικού κράτους που θα σέβεται τη δημοκρατική του δέσμευση.5 Η διακυβέρνηση του λαού από το λαό για το λαό επιβάλλει τη δημιουργία θεσμών και διαδικασιών που να εγγυώνται την αυθεντικότητα και διαρκή επικαιροποίηση της λαϊκής βούλησης.

Η αυθεντικότητα της λαϊκής βούλησης απαιτεί θεσμούς άμεσης δημοκρατίας. Βάση είναι τα διαρκή δημοψηφίσματα και οι θεσμοί λαϊκής διαβούλευσης. Συναντούμε εδώ τα Συμβούλια (στα ρωσικά: σοβιέτ)6 που δεν έχουν καθαυτά τίποτε το κομμουνιστικό. Είναι τα κατάλληλα μέσα άσκησης της δημοκρατίας, από τη συνέλευση πολυκατοικίας μέχρι τον ΟΗΕ.

Σαφώς δυσκολότερη είναι η εγγύηση του πραγματικού-ουσιαστικού χαρακτήρα της δημοκρατίας. Πρέπει να εξασφαλιστεί ότι όλοι οι πολίτες θα συμμετέχουν και δεν θα απογοητεύονται γρήγορα, αφήνοντας τις αποφάσεις θεσμών στους επαγγελματίες της πολιτικής. Αυτή είναι η δυσχέρεια της δημοκρατίας και γι αυτό απαιτείται διαρκής λαϊκή επιφυλακή.

3. Ιδιοκτησία

Η ιδιοκτησία των ατόμων στα μέσα κατανάλωσης είναι δικαίωμα και ανάγκη. Το πρόβλημα είναι η ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής που επιτρέπει τον διαρκή έλεγχο στην εργασία και στη ζωή των πολιτών ως δικαίωμα του ιδιοκτήτη. Τα Συντάγματα εμφανίζουν ως θεμελιώδες δικαίωμα του ατόμου, ενίοτε ως απόλυτο ή και ιερό, την ατομική ιδιοκτησία που επιτρέπει την οικονομική εκμετάλλευση και την πολιτική ασυμμετρία-υποταγή.

Τίποτε στον καπιταλισμό δεν εμποδίζει τον αυστηρό περιορισμό της ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής. Αυτό επιτυγχάνεται με δύο τρόπους. Πρώτον, με ευρέα προγράμματα κρατικοποίησης και κοινωνικού ελέγχου της παραγωγής βασικών αγαθών (διεύρυνση και ουσιαστικοποίηση της έννοιας «δημόσια υπηρεσία»).

Δεύτερον, με την υποχρέωση εκπλήρωσης της κοινωνικής λειτουργίας της ιδιοκτησίας. Ο μη σεβασμός εργατικών δικαιωμάτων, η συστηματική παράβαση διατάξεων για το περιβάλλον, η φοροδιαφυγή και άλλες αντικοινωνικές συμπεριφορές αντιβαίνουν στην κοινωνική λειτουργία της ιδιοκτησίας και πρέπει να τιμωρούνται με αυστηρές χρηματικές ποινές ή και δήμευση.

4. Πολιτικές φοροδιαφυγής

Το φορολογικό σύστημα της Ελλάδας κατανέμει σκανδαλωδώς άνισα τα βάρη. Οι έμμεσοι φόροι επιβαρύνουν τις λαϊκές τάξεις, ενώ η φοροαπαλλαγή και η «δομική φοροδιαφυγή» λειτουργεί προς όφελος του μεγάλου κεφαλαίου αλλά και πολλών επαγγελματικών ομάδων που στηρίζουν την εκάστοτε κυβέρνηση με αντάλλαγμα τη δυνατότητα φοροδιαφυγής. Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση των δημόσιων ελλειμμάτων και η διαρκής χειροτέρευση της κοινωνικής πολιτικής.

Ένα δημοκρατικό Σύνταγμα πρέπει να καταργήσει τους έμμεσους φόρους και να δημιουργήσει συστήματα δίωξης της φοροδιαφυγής. Ο έλεγχος εισοδημάτων και κερδών μπορεί να γίνει εύκολα με ηλεκτρονική διασύνδεση και με χρήση δεδομένων τραπεζών και εταιρειών. Αυτό προϋποθέτει όμως ότι το εισόδημα ατόμων και επιχειρήσεων δεν θα είναι απόρρητο ούτε προσωπικό δεδομένο, αλλά θα θεωρείται δημόσιο δεδομένο. Ο επιχειρηματίας δεν έχει πρόβλημα να γνωρίζουν οι υπάλληλοι της τράπεζας με την οποία συνεργάζεται τι ποσά διακινεί. Γιατί αίφνης γίνεται εσωστρεφής και επικαλείται το απόρρητο όταν υπάλληλοι της εφορίας ζητούν να μάθουν το ίδιο;

5. Κοινωνικά δικαιώματα

Η παρούσα διαμόρφωση των κοινωνικών δικαιωμάτων, ξεκινώντας από τις αφηρημένες συνταγματικές διακηρύξεις και φτάνοντας στις καθημερινές κρατικές πρακτικές, επιτρέπει τον εμπαιγμό των λαϊκών στρωμάτων. Θεμέλιο της νέας πολιτικής πρέπει να είναι η άμεση δεσμευτικότητα και ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών με ειδικούς μηχανισμούς.

Αυτό προϋποθέτει τον καθορισμό της Δέσμης κοινωνικών αγαθών. Τα βασικά κοινωνικά δικαιώματα (κατοικία, ένδυση, εκπαίδευση, υγεία κλπ.) ποσοτικοποιούνται με βάση οικονομικές μελέτες, δείχνοντας το ελάχιστο όριο πρόσβασης σε κοινωνικά αγαθά για μια ζωή χωρίς στερήσεις. Οι πολίτες χωρίς πρόσβαση σε αυτά τα αγαθά λόγω αποδεδειγμένης οικονομικής αδυναμίας μπορούν να προσφύγουν στα δικαστήρια που υποχρεούνται να ικανοποιήσουν τα δικαιολογημένα αιτήματα σε προκαθορισμένες και στενές προθεσμίες. Πρότυπο πρέπει να αποτελεί η γαλλική νομοθεσία περί «άμεσα απαιτητού δικαιώματος κατοικίας» (droit au logement opposable).7

Με ανάλογο σκεπτικό πρέπει να κατοχυρωθεί ένας ουσιαστικός βασικός μισθός που να επαρκεί για την ικανοποίηση βασικών αναγκών του εργαζομένου και των μη ικανών προς εργασία προστατευόμενων μελών (διατροφή, ένδυση, συντήρηση της κατοικίας, ετήσιες διακοπές κλπ.). Στην προοπτική της πραγματικής δημοκρατίας δεν ενδιαφέρει τι μπορεί να πληρώσει η «αγορά» ή τι ανταποκρίνεται σε κρατικές πολιτικές, π.χ. για συγκράτηση του πληθωρισμού ή των δημόσιων ελλειμμάτων. Κριτήριο είναι τι χρειάζεται ο εργαζόμενος για να επιβιώσει με αξιοπρέπεια.

Αυτό ηχεί σοσιαλιστικά, θα πει κάποιος, είναι παράφραση του Μαρξ. Τέτοιες αντιρρήσεις δείχνουν σε τι ανησυχητικό βαθμό έχουμε αφομοιώσει τα αστικά ιδεολογήματα. Είναι σοσιαλιστικό να επιδιώκει ένα δημοκρατικό κράτος την αξιοπρεπή διαβίωση των πολιτών του, την προσφορά κατάλληλων υπηρεσιών στα νοσοκομεία και σχολεία της χώρας;

Μια σημαντική διάσταση του κοινωνικού κράτους είναι η αναδιατύπωση της έννοιας και των πρακτικών της κοινωνικής ασφάλειας. Σκοπός είναι να υπερβούμε το δυισμό μεταξύ της κοινωνικής ασφάλισης, ως ελεημοσύνης προς τους φτωχούς, και της δημόσιας ασφάλειας, ως εγγύησης της περιουσίας των ισχυρών με άσκηση βίας εναντίον των αδύναμων.

Η ενοποιημένη κοινωνική ασφάλεια περιλαμβάνει την ουσιαστική άσκηση και ικανοποίηση όλων των δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένης της εξασφάλισης απέναντι στη φτώχεια και ασθένεια. Σε αυτό το πλαίσιο, τα οπλοφορούντα «σώματα ασφαλείας» μετατρέπονται σε υπηρεσίες αποτροπής κινδύνων και επίλυσης κοινωνικών προβλημάτων.

6. Οργάνωση του κράτους

Η κρατική οργάνωση πρέπει να αντανακλά την αμεσοδημοκρατική στόχευση. Πρώτο μέτρο πρέπει να είναι η κατάργηση του αξιώματος του Προέδρου της Δημοκρατίας. Ο θεσμός αποτελεί υπόλειμμα της μοναρχίας, υποβάλλοντας την ιδέα ότι εκτός από τον πραγματικό λαό υπάρχει κάτι αποκαλούμενο γενικό ή εθνικό συμφέρον. Το ιδεολόγημα της εθνικής ενότητας, δηλαδή της πατρίδας υπεράνω ατόμων και κομμάτων, αποτελεί γελοιότητα που είναι διαρκώς παρούσα στις παρεμβάσεις των Προέδρων Δημοκρατίας και συσκοτίζει τα πολιτικά συμφέροντα και αντιπαραθέσεις. Τα ποσά που ξοδεύονται για μια κρατική υπηρεσία που υποκρίνεται ότι εκφράζει το έθνος, ενώ εκφράζει καπιταλιστικά συμφέροντα με άσκοπες ρητορείες, θα επενδύονταν πολύ καλύτερα στον καλλωπισμό του Εθνικού Κήπου. Τα δε διεθνή καθήκοντα του Προέδρου της Δημοκρατίας και τις τεχνικές αρμοδιότητές του σε περίπτωση αλλαγής κυβέρνησης μπορεί κάλλιστα να ασκεί ένας βουλευτής, εκλεγόμενος ανά εξάμηνο στο αξίωμα του Εκπροσώπου της Ελλάδας (σύστημα παρόμοιο με το προβλεπόμενο στο άρθρο 176 του ελβετικού Συντάγματος του 1999).

Με σκοπό την καταπολέμηση της επαγγελματικοποίησης της πολιτικής οι λαϊκοί αντιπρόσωποι πρέπει να εναλλάσσονται ετησίως στο αξίωμα, εκλεγόμενοι τέσσερις για κάθε θέση. 40% των Αντιπροσώπων πρέπει να είναι γυναίκες.

Πρέπει να θεσπισθεί η ανακλητότητα όλων των εκλεγμένων κρατικών αξιωματούχων μετά από αίτημα του 20% της Λαϊκής Αντιπροσωπείας ή του εκλογικού σώματος. Το εκλογικό σώμα αιτείται την ανάκληση ηλεκτρονικά με απλή διαδικασία. Εάν ο υπό ανάκληση δεν παραιτηθεί, διεξάγεται δημοψήφισμα στην περιφέρεια εκλογής του. Σε περίπτωση ανάκλησης στερείται της εκλογιμότητας για οκτώ χρόνια.

Είναι επείγουσα η μείωση των Ενόπλων Δυνάμεων και του προϋπολογισμού στα επίπεδα φιλειρηνικών κρατών (π.χ. Δανία). Πρέπει επίσης να συναφθεί σύμφωνο Φιλίας και Ειρήνης με την Τουρκική Δημοκρατία. Οι διαπραγματεύσεις πρέπει να έχουν δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα και η Ελλάδα να δεσμευθεί σε επίδειξη καλής πίστης και υποχωρητικότητας, παραιτούμενη από οποιαδήποτε αξίωση επί της Κύπρου και δεσμευόμενη να αποδεχθεί κρίση διεθνών διαιτητών με απλουστευμένη διαδικασία. Αυτό θα επιτρέψει να επιλυθεί οριστικά το «αμυντικό» πρόβλημα, καταργούμενη η υποχρεωτική στράτευση και μειούμενες στο ελάχιστο δυνατό επίπεδο οι δαπάνες για εξοπλισμό.

7. Ουτοπίες;

Η ανάγνωση των ανωτέρω δημιουργεί «αυθόρμητα» μια ανησυχία: ακυβερνησία της χώρας ως συνώνυμο του πολιτικοοικονομικού χάους. Τα διαρκή δημοφηφίσματα, η συμβουλιακή και ουσιαστική λαϊκή συμμετοχή, η δυνατότητα ανάκλησης εκπροσώπων και η ισχυροποίηση της αντιπολίτευσης δημιουργούν κίνδυνο αστάθειας, ασυνεννοησίας και δημαγωγίας των μικρών κομμάτων.

Ας χρησιμοποιήσουμε ένα παράδειγμα. Εάν το 20% των λαϊκών αντιπροσώπων μπορεί να αιτείται την ανάκληση εκπροσώπων, δεν υπάρχει ο κίνδυνος το πολιτικό σύστημα να βρεθεί όμηρος μιας ακροδεξιάς οργάνωσης που συνασπίζεται με καιροσκόπους, εμποδίζοντας τη λήψη μέτρων, αντίθετα στις απόψεις και στα συμφέροντά της πλειοψηφίας;

Αυτό το ερώτημα-κριτική δείχνει φόβο απέναντι στην άμεση δημοκρατία, θεωρώντας αναγκαία την ισχυροποίηση των επαγγελματιών της πολιτικής που θα προστατεύσουν το λαό από τον ίδιο το λαό. Συναντούμε εδώ τη φιλελεύθερη ιδεολογία του συνταγματισμού που θεωρεί ότι το Σύνταγμα δημιουργεί αντιπροσωπευτικούς θεσμούς και κατοχυρώνει ατομικά δικαιώματα για να εμποδίσει το λαό, σε μια στιγμή «μέθης», να βλάψει τα συμφέροντά του.8 Αυτό φαίνεται εύλογο μόνον εάν θεωρήσουμε ότι ο λαός είναι μια ανώριμη μάζα που δεν ξέρει το συμφέρον του – σε αντίθεση με τους σώφρονες πολιτικούς της πλειοψηφίας.

Στην πραγματικότητα, η άμεση και πραγματική δημοκρατία αποβλέπει στο να θέσει τέρμα στο θέατρο των κομματικών αντιπαραθέσεων στο οποίο οι δυσαρεστημένοι θεατές ψηφίζουν κόμματα γραφικών απόψεων μόνο και μόνο γιατί δεν είναι ικανοποιημένοι με τους βασικούς μονομάχους. Η συλλογική συζήτηση και η εξ αυτής ωρίμανση του λαού είναι το καλύτερο αντίδοτο σε οποιονδήποτε «πειρασμό Καρατζαφέρη».

Οι διαδικασίες της άμεσης δημοκρατίας αντιστέκονται στον αυταρχισμό και στην αυθαιρεσία μιας ολιγάριθμης-ολιγαρχικής ομάδας επαγγελματιών πολιτικών, άμεσα συνδεδεμένων με τα συμφέροντα των χρηματοδοτών τους. Αυτοί οι επαγγελματίες παρουσιάζονται ως πατέρες που ξέρουν το καλό μας. Αλλά το πατερναλιστικό επιχείρημα είναι αντιδραστικό. Η μέγιστη κυβερνησιμότηττα και σταθερότητα επιτυγχάνεται όταν η εξουσία ασκείται από κάποιον δικτάτορα. Αυτό αμφισβητεί ο εκδημοκρατισμός. Ο κίνδυνος ακυβερνησίας προβάλλεται από όσους φοβούνται τη δημοκρατία με την πραγματική της έννοια και επιδιώκουν να τη διατηρήσουν ως ανώδυνη κοινοβουλευτική και τηλεοπτική τελετουργία. Η δημοκρατία είναι όμως διαδικασία αυτοεκπαίδευσης του λαού για την άσκηση υπεύθυνης και αποτελεσματικής πολιτικής. Επιβάλλει διαβουλεύσεις, σκέψη και συναίνεση με γνώμονα τα συμφέροντα του λαού, όπως εκφράζονται καθημερινά από τη λαϊκή φωνή αντί αποφάσεων εκ των άνω με εκβιαστικά διλήμματα. Ενόσω ο λαός δεν καλείται να αποφασίσει, προφανώς δεν γνωρίζει πώς να αποφασίσει και μπορεί να παρασυρθεί από δημαγωγίες του κάθε Καρατζαφέρη. Εάν όμως διαβουλευθεί ουσιαστικά για τα συμφέροντά του προφανώς θα ευστοχήσει. Εκτός και εάν πιστεύουμε ότι οι πολιτικοί και οι σύμβουλοί τους ανήκουν σε κάποια ανώτερη φυλή σοφών ηγεμόνων.

Παρόμοια είναι η κριτική της έλλειψης χρημάτων που καθιστούν αδύνατο το γενναιόδωρο κοινωνικό κράτος. Το επιχείρημα «δεν υπάρχουν λεφτά» εκφράζει έναν κρατικό ανθρωπομορφισμό. Το κράτος δεν λειτουργεί όμως όπως το άτομο που έχει Χ έσοδα και εάν στο τέλος του μήνα ξοδέψει Χ+1 πρέπει να δανειστεί ή να δουλέψει παραπάνω για να καλύψει το έλλειμμα. Το κράτος έχει απεριόριστες δυνατότητες να «βρει χρήματα» δια της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής και δια της φορολόγησης των κατεχόντων, των φοροφυγάδων και νομίμως απαλλασσομένων. Εάν δεν το κάνει αυτό, επικαλούμενο την ανταγωνιστικότητα, την Ευρωπαϊκή Ένωση ή κάποιο άλλο μπαμπούλα, πρέπει να πιέσουμε για να το κάνει. Το δεν θέλω είναι διαφορετικό του δεν μπορώ.

8. Ρεφορμισμός;

Με συμμετρικό τρόπο διατυπώνεται σε αριστερούς κύκλους επιφύλαξη απέναντι σε ό,τι θεωρείται ρεφορμιστικό, επειδή δεν αποβλέπει στην ανατροπή του καπιταλισμού, αλλά περιορίζεται σε μερικές βελτιώσεις που εν τέλει τον εκσυγχρονίζουν και ενδυναμώνουν.

Ας υποθέσουμε ότι ο σ. Βλαντιμίρ θεωρεί το κίνημα των αγανακτισμένων ρεφορμιστικό, αδιέξοδο, μειωμένου ορίζοντα, εθνικιστικό. Γράφει δε τις καταγγελίες αυτές σε κάποιο μπλόγκ. Αν το συμπέρασμα είναι ότι θα μείνει σπίτι του μέχρις ότου εμφανισθεί ένα γνήσια κομμουνιστικό κίνημα που θα τον ικανοποιεί θεωρητικά, η δήλωση αυτή έχει τόση πολιτική σημασία όσο ενδεχόμενη δήλωση άλλου συντρόφου ότι είναι άρρωστος και δεν θα συμμετάσχει στη διαδήλωση.

Αν τώρα ο σ. Βλαντιμίρ επικρίνει το ρεφορμισμό του κινήματος με σκοπό να τον αλλάξει, η προσπάθειά του είναι αξιέπαινη, αλλά η πείρα διδάσκει ότι αυτό δεν θα συμβεί, διότι τα κινήματα δεν διαβάζουν άρθρα ούτε επηρεάζονται άμεσα από θεωρητικοποιήσεις. Το κίνημα μπορεί να ριζοσπαστικοποιηθεί εάν δυνάμεις που κινούνται στο εσωτερικό του επιβάλλουν αυτή την κατεύθυνση – ίσως και με τη βοήθεια του σ. Βλαντιμίρ αν αποφασίσει να βγει από το σπίτι του.

Το παρόν κείμενο δεν είναι επαναστατικό διότι τέτοιο ζήτημα δεν τίθεται σήμερα πολιτικά και δεν έχει νόημα να συγχέεται η γνώμη του υπογράφοντος για τον καπιταλισμό και το «ορθό» με την πολιτική δράση που όντως μπορεί να αναληφθεί σήμερα. Το παρόν κείμενο αναζητά τη σημασία του κινήματος των αγανακτισμένων και υποβάλλει προτάσεις ριζοσπαστικής μεταρρύθμισης μιας καπιταλιστικής χώρας που ο γράφων θεωρεί σκόπιμες και ίσως κάποιοι θεωρήσουν εφαρμόσιμες.9

9. Νομικός κρετινισμός, λαός και κοινωνική δικαιοσύνη

Μια ένσταση συμπληρωματική προς εκείνη του ρεφορμισμού συνίσταται στο σκεπτικισμό απέναντι στη δυνατότητα κοινωνικοπολιτικών αλλαγών με αλλαγή της νομοθεσίας. Όπως είχε πει ένας διάσημος αντίπαλος του Μαρξ, το Σύνταγμα είναι ένα κομμάτι χαρτί όταν δεν ανταποκρίνεται στους κοινωνικούς συσχετισμούς. Θεωρείται λοιπόν αφελές και φετιχιστικό να ζητάμε συνταγματική μεταβολή («νομικός κρετινισμός»).

Η απάντηση είναι απλή. Το Σύνταγμα του 1975 υπάρχει και εφαρμόζεται. Τι το μεμπτόν στο να προτείνουμε τη μεταβολή διατάξεων που συνταγματοποιούν την έλλειψη δημοκρατίας και τη σχεδόν απεριόριστη προστασία της ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής;

Συναφής είναι η επιφύλαξη απέναντι σε δύο κεντρικές έννοιες της παρούσας πρότασης. Η πρώτη είναι ο «λαός». Ο λαός δεν υπάρχει ως συμπαγές σώμα με δεσμούς πολιτισμού, κοινές αντιλήψεις και συμφέροντα. Με άλλα λόγια, ο λαός δεν είναι ένα συνεκτικό συλλογικό υποκείμενο όπως το Σωματείο Λεμβούχων Ίου. Ωστόσο ο λαός υπάρχει με τη γεωγραφική έννοια των έντεκα εκατομμυρίων κατοίκων της Ελλάδας. Αυτοί οι άνθρωποι σκέπτονται, επιθυμούν και δρουν με διαφορετικούς και αντιφατικούς τρόπους. Είναι χωρισμένοι σε κοινωνικές τάξεις, ενταγμένοι σε κοινωνικά φύλα, κατέχουν ή όχι την προνομιούχο ελληνική ιθαγένεια και δρουν με βάση διαφορετικές πολιτικές πεποιθήσεις. Κάποιοι δε είναι βαριά ασθενείς ή πολύ μικρής ηλικίας για να ασχοληθούν με την πολιτική.

Αυτό το διαρκώς αναδιαμορφούμενο μωσαϊκό είναι ο λαός της Ελλάδας. Σε αυτούς αναφέρεται το παρόν κείμενο, καίτοι γνωρίζει ότι η συντριπτική πλειοψηφία τους δεν διαβάζει και δεν αποδέχεται τα όσα γράφονται εδώ. Ωστόσο, οι συνθήκες ζωής αυτού του λαού επηρεάζονται άμεσα από τις πολιτικές αποφάσεις που παίρνονται στην Ελλάδα. Το κίνημα των αγανακτισμένων καλεί (την πλειοψηφία από) τα έντεκα εκατομμύρια που είναι αντικείμενα της πολιτικής εξουσίας να γίνουν δραστήρια υποκείμενα της εν λόγω πολιτικής.

Η δεύτερη έννοια είναι η κοινωνική δικαιοσύνη που υποδείξαμε ως σκοπό της δράσης των αγανακτισμένων. Απλουστεύοντας μια κριτική που αποδέχονται οι περισσότεροι μαρξιστές, το αίτημα για δικαιοσύνη είναι κενό περιεχομένου. Αποτελεί συνώνυμο του συμφέροντος ορισμένης ομάδας ή κοινωνικής τάξης που εμφανίζεται με τη συναισθηματική φόρτιση της δικαιοσύνης. Εάν ο πρόεδρος του ΣΕΒ έχει μια άποψη περί κοινωνικής δικαιοσύνης εξίσου μεροληπτική όσο και ο «αγανακτισμένος», εάν δηλαδή οποιαδήποτε επιδίωξη είναι δίκαιη, γιατί χρησιμοποιούμε αυτή την έννοια; Για δύο λόγους.10 Πρώτον, διότι η έννοια αυτή βρίσκεται στη βάση του αριστερού κινήματος ως πολιτικής ιδεολογίας, ως φαινομένου μαζών. Όσο και εάν η μαρξιστική θεωρία επικρίνει την έννοια, το αριστερό κίνημα θεωρεί ότι η εξέγερση είναι δίκαιη.11

Δεύτερον, διότι οι επικριτές των πολιτικών της κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ δείχνουν με μαθηματική ακρίβεια ότι δεν πρόκειται για κρίση εν γένει ούτε για δημοσιονομικό πρόβλημα. Πρόκειται για επίθεση εναντίον του εισοδήματος των λαϊκών τάξεων και του κοινωνικού κράτους.12 Άρα έχουμε μια κατανομή του βάρους που δείχνει την κοινωνική αδικία. Αυτό κάνει τους αγανακτισμένους να είναι «δικαίως αγανακτισμέ και αηδιασμέ».


1 Ευχαριστώ για τις παρατηρήσεις τους τον Μιχάλη Τσαπόγα και τη Soraya Lunardi. Ευνόητο ότι δεν δεσμεύονται στο ελάχιστο και ποσώς ευθύνονται για τα όσα ακολουθούν.

2 Τα όσα γράφονται εδώ περί δημοκρατίας και καπιταλισμού έχουν υποστηριχθεί στο παρελθόν σε κείμενά μου δημοσιευμένα στις Θέσεις και αλλού. Βλ. ιδίως: «Συνιστώσες και δομή της πολιτικής αντιπαράθεσης», Θέσεις τ. 53, 1995. Δύο καίριες θεωρητικές αναφορές συναντώνται στα ακόλουθα βιβλία: Chantal Mouffe, Δημοκρατικό παράδοξο, Πόλις, 2004. Jacques Rancière, Το μίσος για τη δημοκρατία, Πεδίο, 2010.

3 Βλ. με αφορμή τη δράση των αγανακτισμένων τις αναλύσεις των Τάσου Κορωνάκη (http://www.rednotebook.gr/details.php?id=2707) και Δημοσθένη Παπαδάτου-Αναγνωστόπουλου (http://www.rednotebook.gr/details.php?id=2703).

4 Ελευθεροτυπία 15-6-2011, υπογράμμιση δική μας.

5 Μια πρόταση συνταγματικής μεταβολής με αναφορά σε θέματα που δεν θίγονται εδώ (αλλαδαποί, θρησκευτική ελευθερία, κοινωνική ισότητα) δημοσιεύθηκε σε http://www.rednotebook.gr/details.php?id=2678.

6 Vilém Flusser, «Υπάρχει ακόμα το γαλλικό έθνος; Σκέψεις για τη δημοκρατία των συμβουλίων, τον εθνικισμό και τη μετα-ιστορία», Θέσεις, τ. 38, 1992.

7 Conseil économique, social et environnemental, Évaluation relative à la mise en oeuvre du droit au logement opposable. Paris, 2010.

8 Βλ. Hayek, Friedrich, The Constitution of Liberty, University of Chicago Press, 1960. Παρουσίαση και κριτική σε Σωτήρη, Παναγιώτη, «Το Σύνταγμα του νεοφιλελευθερισμού», Θέσεις, τ. 108, 2009.

9 Πρβλ. τις σκέψεις σε Γιάννης Μηλιός - Δημήτρης Τζανακόπουλος, «Κοινωνικός μετασχηματισμός και έξοδος από την Ευρωπαϊκή Ένωση», Θέσεις, τ. 114, 2011.

10 Ανάλυση σε Δημήτρης Δημούλης - Χριστίνα Γιαννούλη, Έθνη, τάξεις, πολιτική. Αθήνα, 1995: 215-231.

11 Περιγραφή και αντιδιαστολή του κινήματος αυτού προς τις θεωρητικές επεξεργασίες της Αριστεράς σε Γιάννης Μηλιός, «Η μαρξιστική θεωρία και ο μαρξισμός ως ιδεολογία μαζών», Θέσεις, τ. 50, 1995.

12 Ενδεικτικά: Δημήτρης Σωτηρόπουλος - Γιάννης Μηλιός, «Καλωσορίσατε στην έρημο του “ευρωπαϊκού» καπιταλισμού, Θέσεις, τ. 112, 2010.