Το ξύπνημα της Χιλής. Κοινωνική έκρηξη ...

ΤΟ ΞΥΠΝΗΜΑ ΤΗΣ ΧΙΛΗΣ.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΚΡΗΞΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΒΙΑΣΕΙΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ

ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ¹

των Salvador Millaleo και Ana Lucia Sabadell

μετάφραση Δημήτρη Δημούλη

1. Η κοινωνική έκρηξη και η καταστολή της

Στις 7 Οκτωβρίου 2019, φοιτητές του Instituto Nacional, του πιο παλιού Γυμνασίου της Χιλής (ιδρ. 1813),  ξεκίνησαν διαμαρτυρίες με σκοπό να μην πληρώσουν τη νέα τιμή του εισιτηρίου στο μετρό του Σαντιάγκο που είχε αυξηθεί στις 4 Οκτωβρίου σε 1, 1 δολ.² στο ωράριο αιχμής. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι 70% των κατοίκων έχουν μηνιαίο εισόδημα μέχρι 770 δολ.

Η αστυνομία κατέστειλε τις διαμαρτυρίες, οι οποίες όμως συνεχίστηκαν με καλέσματα σε #Evade και #Evacionmasiva (αντί του ορθογραφικά ορθού evasión³ για να μην μπλοκαριστούν από bots της δεξιάς). Στις 17 Οκτωβρίου, μαθητές Λυκείου επανέλαβαν τη μαζική είσοδο στο μετρό χωρίς εισιτήριο, ταυτόχρονα σε πολλούς σταθμούς.

Το μετρό του Σαντιάγκο (με έξι γραμμές) θεωρείται υπόδειγμα ευταξίας και καλής λειτουργίας στη χώρα. Οι διαμαρτυρίες έκαναν τις αρχές να κλείσουν το μετρό στις 18 Οκτωβρίου. Οργανώθηκαν συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας σε πολλούς σταθμούς και το απόγευμα πληθώρα διαδηλωτών συγκρούστηκαν με την αστυνομία πλησιάζοντας στους σταθμούς, ενώ δημιουργήθηκαν οδοφράγματα από νέους σε στρατηγικά σημεία της πόλης. Διαδηλωτές έβαλαν φωτιά σε σταθμούς και σε λεωφορεία. Έγιναν επίσης επιθέσεις σε αυτοκινητόδρομους και σε κτίρια επιχειρήσεων. Σε επαρχιακές πόλεις σημειώθηκαν λεηλασίες σε καταστήματα και αργότερα σε τράπεζες και βενζινάδικα. Τις επόμενες μέρες έγιναν λεηλασίες σε σούπερ μάρκετ σε όλη τη χώρα.

Η Ένωση Ιδιοκτητών Σούπερ Μάρκετ κατέγραψε ως τις 4 Νοεμβρίου επιθέσεις σε 364 καταστήματα, πυρκαγιές σε 59 και ζημιές σε άλλα 29 (περίπου 33% του συνόλου των σούπερ μάρκετ της χώρας).⁴ , ⁵ Το Εμπορικό Επιμελητήριο του Σαντιάγκο υπολόγισε τις ζημιές σε 900 εκατομ. δολ. λόγω των λεηλασιών και καταστροφών.⁶

Εκτός από τους μαθητές πολλοί άνθρωποι άρχισαν να οργανώνουν ειρηνικές διαμαρτυρίες στις γειτονιές τους, χτυπώντας κατσαρόλες στο Σαντιάγκο και σε άλλες πόλεις. Στις 20 Οκτωβρίου οργανώθηκαν μεγάλες διαδηλώσεις με βάση προσκλήσεις στα social media, χωρίς καθοδήγηση κάποιας οργάνωσης.

Τα χαράματα της 19 Οκτωβρίου, η κυβέρνηση κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης στην επαρχία Σαντιάγκο, λίγο αργότερα στις επαρχίες Βαλπαραΐσο και Κονσεπσιόν και στη συνέχεια σε άλλες περιοχές και έγιναν προσαγωγές σε δικαστήρια των συλληφθέντων με βάση το νόμο Κρατικής Ασφάλειας.⁷ Περιορίσθηκε η ελεύθερη κυκλοφορία και η ελευθερία συνάθροισης για 15 μέρες και ο στρατός βγήκε στους δρόμους. Η απαγόρευση νυχτερινής κυκλοφορίας παραβιάσθηκε μαζικά. Οργανώθηκαν νέες διαδηλώσεις με το #Estonohaterminado, ⁸ σε όλη τη χώρα και με όλο και μαζικότερη συμμετοχή. Οι προσκλήσεις κυκλοφορούσαν στα social media αλλά οι διαδηλώσεις υποστηρίχθηκαν από τις μεγαλύτερες κοινωνικές οργανώσεις.

Τον Αύγουστο του 2019 είχε συγκροτηθεί από πολλές οργανώσεις η Unidad Social, με σκοπό να διεκδικήσει τα δικαιώματα που στερούνταν η μεγάλη πλειοψηφία των κατοίκων της χώρας. Η Unidad Social στήριξε τις κινητοποιήσεις του Οκτωβρίου και κάλεσε σε διαδηλώσεις και αποχές, έχοντας πλέον συμμετοχή 155 οργανώσεων.⁹ Η δράση της είναι σημαντική, αλλά δεν αποτελεί τον εγκέφαλο του κινήματος διαμαρτυρίας.

Στις 22 Οκτωβρίου, ο Πρόεδρος Πινιέρα ζήτησε δημόσια συγγνώμη επειδή δεν κατανόησε το πρόβλημα και παρουσίασε τη «Νέα Κοινωνική Ατζέντα» με μεταρρυθμίσεις στις συντάξεις, την υγεία, τους μισθούς, την ενέργεια, τη φορολογία και με μείωση υψηλών κρατικών μισθών. Τα μέτρα θεωρήθηκαν διακοσμητικά και αγνοήθηκαν από τους πολίτες. Αυτό έγινε σαφές στη «μεγαλύτερη διαδήλωση της Χιλής» που έγινε στις 25 Οκτωβρίου στην Πλάσα Ιτάλια, η οποία χωρίζει συμβολικά τις φτωχές από τις πλούσιες συνοικίες του Σαντιάγκο. Οργανώθηκε ειρηνική διαδήλωση με 1.200.000 άτομα, η μεγαλύτερη στην ιστορία της χώρας, ξεπερνώντας τις διαδηλώσεις κατά την επάνοδο της δημοκρατίας το 1988.¹⁰

Οι διαδηλώσεις συνεχίζονται (τέλη Νοεμβρίου 2019), έχοντας υποχρεώσει την κυβέρνηση σε ανασχηματισμό καθώς και σε ματαίωση αθλητικών εκδηλώσεων και διεθνών συναντήσεων (Οικονομική Συνεργασία Ασίας-Ειρηνικού – APEC και Σύνοδος για το κλίμα - COP25).

Ένα κομβικό ζήτημα είναι οι θάνατοι και τραυματισμοί που αποδίδονται κυρίως στην αστυνομία και στο στρατό. Η κρατική αρχή προστασίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων, το Instituto Nacional de Derechos Humanos (INDH), έκανε τον εξής απολογισμό μεταξύ 18 Οκτωβρίου και 10 Νοεμβρίου: 2.009 τραυματίες σε νοσοκομεία εκ των οποίων 1.091 χτυπημένοι από αστυνομικά όπλα (ο Ερυθρός Σταυρός υπολογίζει τους τραυματίες σε πάνω από 2.500, συμπεριλαμβανομένων όσων δεν εισήχθησαν σε νοσοκομεία).¹¹ Το INDH κατέγραψε επίσης 5.629 συλλήψεις διαδηλωτών. Το Ινστιτούτο σημείωσε καταστολή με προσβολές δικαιωμάτων:

- παράνομες συλλήψεις ειρηνικών διαδηλωτών,

- καταχρηστική άσκηση βίας εναντίον διαδηλωτών,

- ανεξέλεγκτη χρήση δακρυγόνων,

- εκτόξευση αερίων από όπλα,

- πλαστικές σφαίρες ακόμη και στο κεφάλι διαδηλωτών,

- αναίτια διάλυση διαδηλώσεων,

- χρήση βίας χωρίς προειδοποίηση και διάλογο,

- σοβαροί τραυματισμοί από αέρια και όπλα,

- συλλήψεις δημοσιογράφων,

- βασανιστήρια και σεξουαλική βία,

- θανάτωση από κρατικούς υπαλλήλους.

Ο τύπος κατήγγειλε και άλλα αδικήματα, όπως παράνομες συλλήψεις για παραβιάση της απαγόρευσης κυκλοφορίας, πυροβολισμοί στρατωτικών με στόχο κατοικίες, σωματική βία, εξευτελισμοί και απειλές βιασμού κρατουμένων, ομοφοβία και βιασμοί ομοφυλόφιλων, αστυνομική παρακολούθηση ακτιβιστών.

Ως τις 8 Νοεμβρίου το INDH έκανε 262 μηνύσεις για παραβίαση ανθρώπινων δικαιωμάτων, εκ των οποίων 171 για βασανιστήρια και σκληρή μεταχείριση και 52 για βασανιστήρια με σεξουαλική βία.¹² Χαρακτηριστική είναι η δήλωση του εκτελεστικού γραμματέα της Διαμερικανικής Επιτροπής Ανθρώπινων Δικαιωμάτων: «ο αριθμός τραυματιών στις διαμαρτυρίες της Χιλής είναι πολύ ψηλός σε σύγκριση με αντίστοιχα γεγονότα σε άλλες χώρες».¹³

2. Σε τι οφείλεται το ξύπνημα της Χιλής; Στοιχεία της κοινωνικής δομής και ιδιωτικοποίηση των κοινωνικών πολιτικών

Το hashtag #ChileDesperto¹⁴ συνοψίζει τις διαμαρτυρίες και διεκδικήσεις. Αναφέρεται στη μαζική και εμφατική προβολή κοινωνικών αιτημάτων και την κριτική στο νεοφιλελεύθερο μοντέλο που είχαν αποσιωπηθεί στα όνειρα καπιταλιστικού εκσυγχρονισμού που κυριαρχούσαν στη Χιλή για τέσσερις δεκαετίες. Αυτό έδειξαν με σαφήνεια δημοσκοπήσεις στην περίοδο των διαμαρτυριών.

Η έρευνα Ipsos (21-10-19) έδειξε ότι βασικός λόγος των διαμαρτυριών ήταν η αγανάκτηση από την ακρίβεια, τους χαμηλούς μισθούς και συντάξεις (67%). 57% πιστεύει ότι οι διαμαρτυρίες θα δώσουν έναυσμα για σημαντικές αλλαγές.¹⁵ Η έρευνα Pulso Ciudadano (23-10-19) έδειξε ότι 83, 6% επιδοκιμάζει τις διαδηλώσεις και 84% συμφωνεί με τα αιτήματα (τιμές αγοράς, μισθοί και συντάξεις, οικονομική ανισότητα). Από την έρευνα Agenda Ciudadana Criteria (29-10-19) προέκυψε ότι το 79% πιστεύει ότι οι κινητοποιήσεις θα έχουν ως αποτέλεσμα τη βελτίωση της κατάστασης στη χώρα.¹⁶ Κατά την έρευνα Encuesta Termómetro Social (1-11-19)¹⁷ 85, 8% συμφωνούσε με τις κινητοποιήσεις και 55, 3% συμμετείχε σε διαδηλώσεις. Τα τέσσερα πιο σημαντικά ζητήματα ήταν: συντάξεις, υγεία, εκπαίδευση και φτώχεια. Όσον αφορά τις πιθανές μεταρρυθμίσεις, η έρευνα δείχνει τις ακόλουθες προτεραιότητες: συντάξεις (95, 5%), υγεία (95, 2%), εκπαίδευση (93, 5%), εργατική νομοθεσία (92, 2%), φορολογία (81, 5%), νέο Σύνταγμα (80, 3%). Το 46, 2% διαφωνεί έντονα με το ισχύον Σύνταγμα και το 30, 5% απλώς διαφωνεί. Το 66, 1% θεωρεί πολύ σημαντική την αλλαγή του και το 75, 5% κρίνει αναγκαία τη σύγκλιση Συντακτικής Συνέλευσης.¹⁸

Τέλος, η έρευνα CADEM Plaza Pública 304 (8-11-19), έδειξε ότι βασικός λόγος για την αλλαγή του Συντάγματος είναι «μια νέα σχέση με τους πολίτες σε αρμονία με τη νέα εποχή» (32%), ακολουθούμενο από το ότι «το Σύνταγμα συντάχθηκε κατά τη δικτατορία» (20%), «την επιδίωξη ουσιαστικών αλλαγών» (18%), «την εγγύηση των ελάχιστων κοινωνικών δικαιωμάτων» (12%), «επειδή έγινε για το συμφέρον των λίγων» (12%). Το 52% των ερωτηθέντων προτείνει τη σύνταξη νέου Συντάγματος.¹⁹

Η ανισότητα αποτελεί την έννοια που συνοψίζει τα αίτια των κοινωνικών διαμαρτυριών στη Χιλή. Η ανισότητα έχει πολλές αντικειμενικές εκφάνσεις και γίνεται όλο και περισσότερο αντιληπτή υποκειμενικά από τους Χιλιανούς που τη θεωρούν όλο και πιο ανυπόφορη. Στην κοινωνία της Χιλής, η ατομική προσπάθεια θεωρείται βάση για οποιαδήποτε διεκδίκηση. Αλλά γίνεται πλέον σαφώς αντιληπτό ότι η πλειοψηφία των πολιτών δεν έχει πρόσβαση στις καλύτερες κοινωνικές θέσεις που οι ανώτερες τάξεις διατηρούν σε ένα κύκλο προνομίων που δεν έχει καμιά σχέση με την ατομική προσπάθεια (PNUD, 2017: 31). Υπάρχουν δε δομικές δυσμενείς διακρίσεις στην εκπαίδευση και στην υγεία. Η έρευνα του PNUD ανέδειξε έξι αντικειμενικά δεδομένα αναπαραγωγής της ανισότητας:

- παραγωγική δομή με διαφορετικά επίπεδα παραγωγικότητας, αμοιβής και ποιότητας, με αποτέλεσμα την ύπαρξη μιας μεγάλης μάζας εργαζομένων με πολύ χαμηλούς μισθούς,

- συγκέντρωση του κεφαλαίου και των εισοδημάτων σε ολιγάριθμες οικονομικές ομάδες,

- το κράτος δεν έχει πολιτικές αναδιανομής ούτε στηρίζει τους εργαζόμενους,

- η πολιτική εξουσία είναι συγκεντρωμένη στις προνομιούχες ομάδες που υπερεκπροσωπούνται,

- το εκπαιδευτικό σύστημα δομείται με βάση στεγανά (PNUD: 35 επ.).

Το σύστημα υγείας της Χιλής είναι μικτό. Υπάρχει η δημόσια ασφάλιση FONASA (Fondo Nacional de Salud, Κρατικό Ταμείο Υγείας) και το ιδιωτικό σύστημα ISAPRES (Instituciones de Salud Previsional, Θεσμοί Ασφάλισης Υγείας). Το 80% του πληθυσμού εξυπηρετείται από τη FONASA, ενώ έχει πρόσβαση στο ιδιωτικό σύστημα ISAPRES λιγότερο από 20%.

Τα βασικά προβλήματα της δημόσιας υγείας είναι η έλλειψη νοσοκομείων και ειδικευμένων γιατρών, η περιορισμένη πρόληψη και οι τεράστιες λίστες αναμονής. Οι χρήστες του ISAPRES διαμαρτύρονται για τα υψηλά ασφάλιστρα, τη μη κάλυψη για ορισμένες εξετάσεις και νοσηλείες και τις ρήτρες για μη κάλυψη προγενέστερων ασθενειών.

Κατά το PNUD (2017: 335), η Χιλή βρίσκεται στις πρώτες θέσεις σε ποσοστά ιδιωτικής δαπάνης στην υγεία μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ (27% ο μέσος όρος ΟΟΣΑ, 47% στη Χιλή την περίοδο 2010-2015). Οι ιδιωτικές δαπάνες περιλαμβάνουν και τα πρόσθετα ασφάλιστρα για πρόσβαση σε καλύτερα προγράμματα ασφάλισης στους ISAPRES, τις ειδικές ασφαλίσεις σε κλινικές και ασφαλιστικές εταιρείες, τη συμμετοχή του ασθενούς στα έξοδα, την αγορά φαρμάκων κ.λπ. Η ισχυρή παρουσία του ιδιωτικού τομέα έχει ως αποτέλεσμα η ποιότητα της περίθαλψης να εξαρτάται από τις οικονομικές δυνατότητες κάθε οικογένειας.

Μελέτη του 2016 έδειξε ότι το ετήσιο κόστος ανά ασφαλισμένο ήταν 666 δολ. στους ISAPRES και 523 δολ. στο FONASA.²⁰ Έχει υποστηριχθεί ότι η διαφορά 27, 22% υπέρ των ιδιωτικώς ασφαλισμένων δείχνει τον υψηλότερο κίνδυνο στον οποίο εκτίθενται οι ασφαλισμένοι του δημοσίου. Υπολογίζεται ότι ο κίνδυνος υγείας την περίοδο 2000-2009 ήταν 30% ως 35% υψηλότερος στο δημόσιο τομέα. Και η απόσταση αυξάνεται όσο περνούν τα χρόνια.²¹

Όσον αφορά το σύστημα εκπαίδευσης, η μεταρρύθμιση που έγινε στη διάρκεια της δικτατορίας ενίσχυσε την κοινωνική διαστρωμάτωση στα εκπαιδευτικά ιδρύματα και περιόρισε την κινητικότητα. Στη βασική και μέση εκπαίδευση, δραστηριοποιούνται τα επιδοτούμενα από το κράτος ιδιωτικά σχολεία και τα αμιγώς κρατικά που ανήκουν στους δήμους. Τα ιδιωτικά σχολεία μπορεί να έχουν κερδοσκοπικό χαρακτήρα. Σε αυτά φοιτούν τα μεσαία στρώματα, ενώ τα σχολεία των δήμων υποδέχονται τις μάζες των φτωχών (PNUD, 2017: 295). Υπάρχουν τέλος ιδιωτικά σχολεία για τις οικονομικές ελίτ με ειδικούς μηχανισμούς επιλογής που φιλτράρουν τους μαθητές και στα οποία φοιτά περίπου 10% του συνόλου. Από την περίοδο της δικτατορίας, η φοίτηση στα Πανεπιστήμια εξαρτάται από την οικονομική δυνατότητα των οικογενειών, δεδομένου πως ούτε τα δημόσια Πανεπιστήμια χρηματοδοτούνται από το κράτος.

Τις τελευταίες δεκαετίες έγιναν μεγάλες προσπάθειες για βελτίωση της ποιότητας και περιορισμό του αποκλεισμού στην εκπαίδευση με αλλαγές στα προγράμματα, επιμήκυνση του σχολικού ωραρίου, εξοπλισμό πληροφορικής, βοηθήματα σε μαθητές φτωχών οικογενειών, εξαπλασιασμό της κρατικής δαπάνης ανά μαθητή κ.λπ. Ωστόσο, η μεγάλη ανισότητα εισοδημάτων και τα στεγανά στη δόμηση του εκπαιδευτικού συστήματος τείνουν να αναπαράγουν την κοινωνική ανισότητα στα αποτελέσματα της βασικής και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και στην είσοδο στα Πανεπιστήμια (PNUD, 2017: 304).

Όσον αφορά τις μισθολογικές διαφορές, η στατιστική δείχνει ότι το 10% των καλύτερα αμοιβόμενων έχει μέσο μισθό 7, 7 φορές υψηλότερο από το χαμηλότερο 10%. Πάνω από τους μισούς μισθωτούς με ελάχιστη απασχόληση 30 ωρών εισπράττουν μισθό κατώτερο από το όριο της φτώχειας (448 δολ. το 2015). Και οι γυναίκες εισπράττουν χαμηλότερους μισθούς, ιδίως στην κατηγορία των εργαζομένων με απολυτήριο Λυκείου (PNUD, 2017: 260-263).

Οι χαμηλόμισθοι εναλλάσουν διαστήματα ανεργίας, αδήλωτης και δηλωμένης εργασίας. Αυτό έχει σοβαρές επιπτώσεις στη συνταξιοδότηση. Εκτός αυτού υπάρχει μεγάλη αστάθεια στην αγορά εργασίας. Η μέση διάρκεια ενός συμβολαίου εργασίας είναι 8 μήνες για τους άνδρες και 11, 5 για τις γυναίκες. Κατά το PNUD, «αυτές οι συνθήκες έχουν ως αποτέλεσμα την πρόσκαιρη και επισφαλή εργασία που καθιστά την εργασιακή εμπειρία αυτών των εργαζομένων πολύ πιο σκληρή απ’ ό, τι δείχνει απλώς το ύψος της αμοιβής»(PNUD, 2017: 287).

Ένα μεγάλο κοινωνικό πρόβλημα αποτελεί το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης που βασίζεται από το 1980 σε εισφορές που καταβάλλουν οι εργαζόμενοι, λαμβάνοντας ακολούθως ποσά που εξαρτώνται από το ύψος των εισφορών τους. Πρόκειται για σύστημα «ατομικής κεφαλαιοποίησης», έχοντας κάθε εργαζόμενος έναν ατομικό λογαριασμό σε μια από τις Administradoras de Fondos de Pensiones (AFP) (Διαχειρίστριες Εταιρείες Χαρτοφυλακίων Συντάξεων). Το ποσό της σύνταξης εξαρτάται από την αποδοτικότητα των επενδύσεων που κάνουν οι Εταιρείες. Όταν παύει να εργάζεται, ο δικαιούχος ή οι κληρονόμοι του λαμβάνουν το «κεφάλαιο» αυτό με κάποια μορφή σύνταξης, το ύψος της οποίας εξαρτάται από το ποσό του κεφαλαίου, το προσδόκιμο ζωής, τις κρατήσεις, την ύπαρξη κληρονόμων κ.λπ. Το σύστημα μεταρρυθμίσθηκε το 2008 με τη δημιουργία ενός ταμείου αλληλεγγύης που εξασφαλίζει μια ελάχιστη βασική σύνταξη για το 60% των πιο φτωχών.

Η κίνηση «No + AFP»²² σημειώνει: «στις 31 Οκτωβρίου [2016] ο μέσος όρος σύνταξης λόγω ηλικίας διαμορφώνεται ως εξής. Για 355.000 συνταξιούχους που αποχωρούν σε προκαθορισμένη ηλικία είναι 156 δολ. Για 167.000 που επέλεξαν δια βίου σύνταξη και εργάζονται περισσότερα χρόνια ανέρχεται σε 390 δολ. Για το σύνολο των σημερινών συνταξιούχων (545.624 άτομα) η μέση σύνταξη είναι 250 δολ.» (No +AFP, 2016: 11).

Η επιτροπή που συστήθηκε από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας για το ζήτημα των συντάξεων (Comisión Asesora Presidencial) διατύπωσε τις εξής μεσοπρόθεσμες προβλέψεις για το διάστημα 2025-2035, λαμβάνοντας υπόψη τη διάρκεια πληρωμής εισφορών ή κατάθεσης στους ατομικούς λογαριασμούς.

Πηγή: Comisión Asesora Presidencial sobre el Sistema de Pensiones (2015), Informe Final. Santiago: Gobierno de Chile [http://www.comision-pensiones.cl/Informe_final_CP_2015.pdf , 2015: 88).

Η ερμηνεία για τις τόσο χαμηλές συντάξεις (που φτάνουν στο 3, 8% του μισθού για την κατώτερη βαθμίδα και σε εθνικό μέσο όρο 15%), βρίσκεται αφενός στο ότι οι εργαζόμενοι με τους πιο χαμηλούς μισθούς για μεγάλα διαστήματα εργάζονται χωρίς ασφάλιση ή είναι άνεργοι και αφετέρου τα μεγάλα κέρδη των Διαχειριστριών Εταιρειών. Στο πρώτο εξάμηνο του 2019 τα κέρδη τους ανήλθαν σε 347.759.441 δολ.²³ Ιδιαίτερα σημαντική και η μεγάλη διαφορά στο ύψος της σύνταξης μεταξύ ανδρών και γυναικών (οι άνδρες εισπράττουν σχεδόν τριπλάσια), κάτι που προφανώς συνδέεται με την απλήρωτη οικιακή εργασία των γυναικών.

3. Κοινωνική αλλαγή, ανομία και στρατηγικές νομιμοποίησης

Στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, οι οργανωμένες διαμαρτυρίες αποτελούν ένα θεσμοποιημένο μηχανισμό πολιτικής συμμετοχής, ακριβώς όπως και οι εκλογές. Οι οργανωμένες και μακράς διάρκειας διαμαρτυρίες στη Χιλή από τον Οκτώβριο του 2019 εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία.

Οι κυβερνώντες έχουν βέβαια άλλη άποψη. Στις 19 Οκτωβρίου 2019, τη στιγμή που ξεκινούσε το κίνημα διαμαρτυρίας, ο Πρόεδρος Πινιέρα δήλωνε: «Βρισκόμαστε σε πόλεμο ενάντια σε έναν ισχυρό, αμείλικτο εχθρό που δεν σέβεται τίποτε και κανέναν και είναι διατεθειμένος να χρησιμοποιήσει βία και να εγκληματήσει χωρίς κανένα όριο».²⁴

Η αρχική στρατηγική της κυβέρνησης συνίστατο στο να επιβάλει και να δικαιολογήσει την απαγόρευση κυκλοφορίας, την έξοδο του στρατού στους δρόμους, τη σχετικοποίηση συνταγματικών δικαιωμάτων και την άσκηση κρατικής βίας. Γι’ αυτό και χρησιμοποίησε τη λέξη «πόλεμος». Τα προαναφερθέντα στοιχεία δείχνουν πως η κυβέρνηση αποφάσισε να απαντήσει βίαια στις διαδηλώσεις και προσπάθησε να επιτύχει συναίνεση σε τμήματα του πληθυσμού, εμφανίζοντας τους διαμαρτυρόμενους ως αδίστακτους «εγκληματίες».

Η θεωρία περί «εγκληματιών» και πολέμου δεν έγινε πιστευτή διότι ο Πρόεδρος, καίτοι εκλεγμένος με σημαντική πλειοψηφία στα τέλη του 2017, έχει χάσει τη νομιμοποίησή του. Η βίαιη αντίδραση του κράτους είχε ως μόνη συνέπεια την αύξηση των διαδηλωτών και των κινητοποιήσεων, φτάνοντας, όπως είδαμε, στη γιγαντιαία συγκέντρωση της 25ης Οκτωβρίου.

Μπορεί να περιγράψουμε την παρούσα κατάσταση στη Χιλή με την κοινωνιολογική έννοια της ανομίας. Τόσο οι δυναμικές διαμαρτυρίες στο μετρό και οι λεηλασίες καταστημάτων όσο και οι ήπιες και πολύ μαζικές διαμαρτυρίες είναι ενδεικτικά της ανομικής κατάστασης. Εκείνο που άλλαξε δεν είναι η αντικειμενική κοινωνική κατάσταση, αλλά η πρόσληψή της από τις μάζες. Είναι ενδεικτικά, πλακάτ με παραλλαγές της φράσης «Μας τα πήραν όλα, ακόμη και τον φόβο»²⁵ (Nos quitaron tanto, que nos quitaron hasta el miedo) ή «Δεν είναι πόλεμος, είναι συνένωση» (No estamos en guerra, estamos unidos).²⁶

Καμιά δήλωση και κανένα κυβερνητικό μέτρο δεν ήταν σε θέση να μειώσει τη λαϊκή οργή. Η χώρα φαινόταν ότι ξυπνούσε έχοντας την αίσθηση ότι τίποτε δεν αλλάζει. Είναι αλήθεα ότι οι διαδηλώσεις και διαμαρτυρίες ενάντια στην κρατική βία και την κοινωνική ανισότητα έχουν μεγάλη παράδοση στη Χιλή. Το 2018 η αστυνομία σκότωσε το νεαρό ινδιάνο μαπούτσε²⁷ Camilo Catrillanca και αυτό αποτέλεσε αφορμή για μεγάλες διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα. Υπήρξαν επίσης οι μεγάλες κινητοποιήσεις μαθητών και σπουδαστών το 2006 και το 2011.

Η παρούσα κινητοποίηση διαφοροποιείται στο ότι μεγάλα τμήματα του πληθυσμού κατανοούν ότι βρίσκονται σε κατάσταση αποκλεισμού και εξεγείρονται. Κατανοούν ότι η ανισότητα οφείλεται στο ότι στερούνται κοινωνικών δικαιωμάτων και αυτό δεν αφορά μόνον τους εξαθλιωμένους και τους ιθαγενείς πληθυσμούς, αλλά την πλειοψηφία. Στις διαδηλώσεις συμμετείχαν μαθητές, φοιτητές, συνταξιούχοι, εργαζόμενοι, φτωχά στρώματα που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην καθημερινή ζωή και διεκδικούν μισθό που να καλύπτει τις βασικές ανάγκες τους.

Εξίσου ενδιαφέρον είναι ότι το κίνημα του 2019 δεν έχει πολιτική καθοδήγηση. Παρότι όμως είναι σαφές ότι δεν επρόκειτο για κίνηση πολιτικής αντίθεσης στον κυβερνητικό συνασπισμό από την αντιπολίτευση, αλλά για έκφραση διάχυτης και αυθόρμητης λαϊκής αγανάκτησης, αντιμετώπισε την πιο σκληρή καταστολή.

Η ανομία δηλώνει καταστάσεις στις οποίες υπάρχει απουσία κανόνων ή συστηματική παράβασή τους ή ισχύουν ταυτόχρονα αντιφατικοί κανόνες. Οι λειτουργιστές κοινωνιολόγοι, όπως ο Robert Merton, παρουσιάζουν την ανομία ως δυσλειτουργία, κατάσταση κρίσης και καταστροφής (Sabadell, 2017: 30-42). O Jean Duvignaud πρότεινε μια θετική εννοιολόγηση της ανομίας ως κατάστασης ανατροπής που προοιωνίζει σημαντικές κοινωνικές αλλαγές (1973).

Οι συλλογικές διαμαρτυρίες, αλλά και η ατομική εξέγερση σε στιγμές κοινωνικής μετάβασης δείχνουν την ισχύ της ανομίας, τη δημιουργικότητα και το ανανεωτικό πνεύμα που εκφράζεται, καίτοι αυτό είναι απόλυτα συγκεχυμένο. Όταν η παραδοσιακή τάξη πραγμάτων θεωρείται μη ικανοποιητική, διαμορφώνεται η «ανομική» προσωπικότητα που δεν συνιστά «ανωμαλία» ή «παράβαση». Εκφράζει μια μεταβολή στην κοινωνική συνείδηση. Η αρνητική διάσταση της ανομίας (μη τήρηση ορισμένων κανόνων) είναι δευτερεύουσα σε σχέση με τη θετική, την προοπτική κοινωνικής αλλαγής.

Στις συζητήσεις για την κατάσταση στη Χιλή, η πιο συχνά χρησιμοποιούμενη λέξη είναι ξύπνημα (“despertar”), δείχνοντας ότι η ανομία αποτελεί στοιχείο παραγωγής μιας νέας κοινωνικής συλλογικότητας. Η «ανομική» συμπεριφορά των νέων που διαμαρτύρονται δυναμικά και οι διαδηλώσεις που παραλύουν την «κανονικότητα» και απειλούν την κυβέρνηση δεν συνιστά έγκλημα ή επίθεση, όπως λένε οι συντηρητικοί. Η ανομική συμπεριφορά επιτρέπει να εντοπίσουμε τα κοινωνικά αδιέξοδα και να σκεφτούμε πολιτικές λύσεις για την εκπαίδευση, την υγεία, την αγορά εργασίας και το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. Ούτε ο στρατός με τις ατελεύτητες βιαιότητες ούτε οι απειλές μπορούν να δώσουν λύση στα προβλήματα αυτά. Προσπαθούν να καταστείλουν τη θετική πλευρά της «ανομίας» ως αντίδραση στην ανυπόφορη κοινωνική ανισότητα, ορίζοντας την ανομική δράση στο «αρνητικό» πλαίσιο της παραβίασης του νόμου για να αποτρέψουν την πολιτική συνειδητοποίηση εκείνων που, όπως προείπαμε, δηλώνουν ότι έχασαν τα πάντα, ακόμη και τον φόβο.

Η δικτατορία του Πινοτσέτ επέβαλε ένα νεοφιλελεύθερο μοντέλο καπιταλισμού με ιδιωτικοποίηση των κοινωνικών πολιτικών. Ο εκδημοκρατισμός δεν άλλαξε κάτι σημαντικό στη νεοφιλελεύθερη δομή της οικονομίας. Αναφέρεται ως παράδειγμα η μεταρρύθμιση του συστήματος συντάξεων το 2008 που άλλαξε ελάχιστα πράγματα στην κατάσταση. Όλοι κατανοούν πλέον ότι η συσσώρευση πλούτου δεν συνδέεται με τη βελτίωση της ζωής των λαϊκών στρωμάτων. Αλλά καμιά πολιτική κίνηση με κυβερνητικό δυναμικό δεν επαγγέλλεται αλλαγές.

Ίσως το ξύπνημα του Οκτωβρίου δηλώνει το σημείο στο οποίο «έσπασε» η συνέχεια του νεοφιλελεύθερου μοντέλου. Η απόρριψη και αγανάκτηση που ένιωθαν ατομικά οι άνθρωποι μετατράπηκε σε ένα συλλογικό προσανατολισμό. Η συνεύρεση στις διαμαρτυρίες και η αλληλεγγύη έδειξαν τη δύναμη της ένωσης. Μπορούμε να αναφέρουμε ξανά την έκθεση του Pnud (2017) με τον χαρακτηριστικό τίτλο “Desiguales” (Άνισοι). Σε σύγκριση με τις άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής, η Χιλή έχει τον καλύτερο δείκτη «ανθρώπινης ανάπτυξης» και γνώρισε σημαντική μείωση του αριθμού ατόμων που ζούνε κάτω από το όριο της φτώχειας από το 2000 ως σήμερα (από 31% σε 6%). Αλλά αυτό δεν μετέβαλε την έντονη κοινωνική ανισότητα που δείχνουν καθαρά τα στοιχεία που αναφέραμε.

Αυτή η κατάσταση μπορεί να είχε οδηγήσει σε έκρηξη εδώ και χρόνια, με την έννοια ότι δεν άλλαξε κάτι αντικειμενικό τους τελευταίους μήνες. Με αυτή την έννοια, το «ξύπνημα» του Οκτωβρίου ήταν «τυχαίο», καίτοι βασιζόμενο σε μια παγιωμένη και ανυπόφορη για τους περισσότερους κοινωνική οργάνωση. Οι διαδηλωτές επιδιώκουν μια νέα θεμελίωση της κοινωνικής ζωής με πραγματική συμμετοχή των διαφόρων ομάδων στη λήψη αποφάσεων και στην απόλαυση του πλούτου.

4. Ο συνταγματικός ορίζοντας

Τη στιγμή αυτή τα ποικίλα αιτήματα αποκρυσταλλώνονται στη διεκδίκηση για την επεξεργασία ενός νέου Συντάγματος που να ενσωματώνει διεκδικήσεις των λαϊκών στρωμάτων. Η ιδέα σύνταξης ενός ριζικά διαφορετικού Συντάγματος ως έκφρασης των επιδιωκόμενων βαθιών αλλαγών, συνδέεται με το ότι στη συλλογική αντίληψη των πολιτών το ισχύον Σύνταγμα θεωρείται εμπόδιο για την ικανοποίηση των αιτημάτων του Οκτωβρίου. Το Σύνταγμα αποδείχθηκε ως η θωράκιση του νεοφιλελεύθερου μοντέλου της δικτατορίας που εκτός από τα προαναφερθέντα κοινωνικά προβλήματα καταπιέζει και καταστέλλει συστηματικά τους ιθαγενείς λαούς, ως δομική πλευρά της κοινωνικής ανισότητας.

Το Σύνταγμα του 1980 γεννήθηκε χωρίς λαϊκή νομιμοποίηση, αφού επιβλήθηκε από τις ένοπλες δυνάμεις και τους πολιτικούς συμμάχους τους ενώ ίσχυε κατάσταση πολιορκίας και τέθηκε σε ισχύ μετά από ένα νόθο δημοψήφισμα (Fuentes, 2013). Αυτό δε το Σύνταγμα δυσχέρανε τη μετάβαση στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία μέχρι και το 1990, διατηρώντας θεσμούς της δικτατορίας.²⁸

Το 2005, ο Ricardo Lagos, τρίτος κατά σειρά Πρόεδρος Δημοκρατίας της συμμαχίας κομμάτων που κέρδισε τις εκλογές απέναντι στον Πινοτσέτ, επέφερε οριμένες συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, μεταξύ των οποίων η κατάργηση των διορισμένων γερουσιαστών, ο περιορισμός των εξουσιών του Συμβουλίου Εθνικής Άμυνας, η αύξηση των αρμοδιοτήτων του Κοινοβουλίου και η αναδιαμόρφωση του Συνταγματικού Δικαστηρίου, ιδίως ως προς τον τρόπο ορισμού των μελών του (Navia, 2018: 289-290).

Καίτοι παρουσιάσθηκε ως νέο, αυτό το αναθεωρημένο Σύνταγμα εξακολούθησε να είναι λειτουργικά και συμβολικά το Σύνταγμα της δικτατορίας Πινοτσέτ. Οι ρυθμίσεις του αποτελούν εμπόδιο στην εφαρμογή προγραμμάτων και πολιτικών ριζικά διαφορετικών από τις νεοφιλελεύθερες. Αυτό γίνεται με τους μηχανισμούς που αποκλήθηκαν συνταγματικά λουκέτα ή παγίδες (Atria, 2013). Αυτά περιορίζουν τη σημασία των εκλογών και τον ρόλο των πολιτικών προγραμμάτων, υποχρεώνοντας σε πολιτική συνέχεια.

Το Σύνταγμα δεν προβλέπει κοινωνικά δικαιώματα και μάλιστα παρέχει ειδικά ενισχυμένη προστασία στο δικαίωμα ιδιοκτησίας. Με βάση την επικρατούσα ερμηνεία, το σύστημα εκπαίδευσης και υγείας μπορεί να βρίσκεται στα χέρια εταιρειών με κερδοσκοπικούς σκοπούς, κάτι που είδαμε ότι συμβαίνει στην πράξη. Tο κράτος δεν μπορεί να ιδρύσει επιχειρήσεις ούτε καν να συμμετάσχει ως μέτοχος επιχειρήσεων εάν αυτό δεν δικαιολογείται από την αρχή της επικουρικότητας και δεν δοθεί άδεια με νόμο που ψηφίζεται με ενισχυμένη πλειοψηφία.

Οι πολίτες δεν μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά τις οικονομικές πολιτικές, πιέζοντας το κράτος, λόγω του υψηλού βαθμού αυτονομίας της Κεντρικής Τράπεζας. Εν γένει το Σύνταγμα δεν προβλέπει μηχανισμούς λαϊκής συμμετοχής εκτός από την ψήφο στις εκλογές. Η δομή του κράτους είναι εξαιρετικά συγκεντρωτική και η εκλογή περιφερειακών αρχών με λαϊκή ψήφο, όπως η προβλεπόμενη για το 2020, δεν αναιρεί το ότι οι τοπικές αρχές έχουν ελάχιστες αρμοδιότητες.

Το πολιτικό σύστημα είναι προεδρικό και 80% της νομοθέτησης αντιστοιχεί σε προτάσεις του Εκτελεστικού, καθώς ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας (άμεσα εκλεγμένος) έχει πολύ ενισχυμένες νομοθετικές αρμοδιότητες.

Επίσης στο Σύνταγμα δεν βρίσκουμε καμιά αναφορά στους ιθαγενείς λαούς που αποτελούν σημαντικό μέρος του πληθυσμού (περίπου 12%) και αντιμετωπίζουν κατάσταση αποκλεισμού και περιθωριοποίησης, με αποτέλεσμα διαρκείς συγκρούσεις.

Το Συνταγματικό Δικαστήριο ασκεί αφηρημένο έλεγχο συνταγματικότητας, δηλαδή μπορεί να κρίνει έναν νόμο ανεξάρτητα από συγκεκριμένες υποθέσεις και μάλιστα ακόμη και πριν την έναρξη ισχύος του (προληπτικός έλεγχος). Αυτό μετατρέπει το δικαστήριο σε εν δυνάμει τρίτο νομοθετικό σώμα, δίπλα στη Βουλή και τη Γερουσία. Εάν το Δικαστήριο αποφασίσει να ασκήσει δραστικά αυτή την αρμοδιότητά του μπορεί να εμποδίσει την κυβερνητική πολιτική. Αυτό συνέβη στη δεύτερη Προεδρία Μπατσελέ (2014-2018), όταν το δικαστήριο εμπόδισε τη θέσπιση νόμων για την εκπαίδευση και την αποποινικοποίηση της έκτρωσης.

Τέλος, πρόκειται για Σύνταγμα με εξαιρετικά δυσχερείς διαδικασίες αναθεώρησης (πλειοψηφία δύο τρίτων ή τριών πέμπτων στη Βουλή και στη Γερουσία), ενώ ειδικές πλειοψηφίες χρειάζονται για τη νομοθέτηση σε πολλά σημαντικά ζητήματα, μεταξύ άλλων στην εκπαίδευση.

Οι διαδηλωτές του Οκτωβρίου θεώρησαν εξ αρχής ότι η σύνταξη νέου Συντάγματος αποτελεί μέσο για τον μετασχηματισμό του οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου. Είναι αξιοσημείωτο ότι επί δεύτερης Προεδρίας Μπατσελέ είχε τεθεί σε κίνηση μια διαδικασία αναθεώρησης, αρχικά με συγκεντρώσεις που αποκαλούνταν “diálogos ciudadanos” και ακολούθως με τη διαδικασία σύνταξης νέου Συντάγματος (Soto & Welp, 2017). Ωστόσο, η κυβέρνηση δεν κατάφερε να συγκεντρώσει τις πλειοψηφίες που απαιτούνταν λόγω αντίδρασης της Δεξιάς. Τα «λουκέτα» του Συντάγματος ματαίωσαν τη συντακτική διαδικασία.

Όταν ανέλαβε τα καθήκοντά του το 2018, ο Πρόεδρος Πινιέρα δήλωσε ότι δεν θα συνεχίσει τη συντακτική διαδικασία, αλλά μετά τα γεγονότα του Οκτωβρίου αναγκάστηκε να εξαγγείλλει ορισμένες μεταβολές. Στις 10 Νοεμβρίου, μετά από τη συνεχιζόμενη πίεση, ο Πινιέρα συμφώνησε με τη συντακτική διαδικασία. Μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου γίνονταν διαπραγματεύσεις μεταξύ κομμάτων για τη μορφή που θα έχει η αναθεώρηση και η κυβέρνηση παρουσίσε ένα συντηρητικό προσχέδιο.

Είναι σαφές ότι η άρχουσα τάξη δεν επιθυμεί την αλλαγή του Συντάγματος που γράφτηκε από την ελίτ, αγνοώντας τα συμφέροντα και τις ανάγκες του λαού. Δεν μπορεί να γίνει ασφαλής πρόβλεψη για το αν θα δοθεί θεσμική απάντηση ικανή να αντιμετωπίσει τις αιτίες τις λαϊκής οργής σε μια συγκυρία στην οποία η δημοκρατία απειλείται σε πολλές χώρες.

Πάντως, εκτός από την αντικατάσταση του Συντάγματος του Πινοτσέτ, υπάρχουν άλλα ανοιχτά ζητήματα, όπως η στάση των μεγάλων καπιταλιστών που πάγια υποστήριξαν το καθεστώς, η έλλειψη κύρους πολλών πολιτικών στελεχών και, σε σύνδεση με αυτό, η έλλειψη πολιτικών δυνάμεων που να μπορούν να προβάλλουν μια πολιτική πλατφόρμα που να ενσωματώνει τις λαϊκές διεκδικήσεις και να έχει την ικανότητα να την προβάλλει δραστικά. Χωρίς να ξεχνάμε το ότι η οικονομία βρίσκεται σε κατάσταση μαρασμού.

5. Ορισμένα συμπεράσματα

Τα μεγάλα προβλήματα ανισότητας στη Χιλή που οδήγησαν στις μαζικές διαμαρτυρίες του Οκτωβρίου 2019 έχουν προκαλέσει ένα είδος φαύλου κύκλου παραβίασης δικαιωμάτων των λαϊκών τάξεων. Η άρνηση του κράτους να ικανοποιήσει κοινωνικά δικαιώματα, δηλαδή ζωτικές ανάγκες του πληθυσμού, δημιουργεί κατάσταση δυσφορίας και αγανάκτησης που μπορεί να οδηγήσει σε δυναμικές διαμαρτυρίες. Όταν ξεσπούν τέτοιες διαμαρτυρίες με σκοπό την αλλαγή πολιτικής και την ικανοποίηση λαϊκών αιτημάτων, η κυβέρνηση όχι μόνον δεν «ακούει» τον λαό, αλλά και αποφασίζει να καταστείλει με βιαιότητα τις λαϊκές διαμαρτυρίες, ελπίζοντας με τον τρόπο αυτό να τρομοκρατήσει τον πληθυσμό και να σταματήσουν οι διαμαρτυρίες.

Στη βάση αυτού του φαύλου κύκλου υπάρχει μια διττή παραβίαση των συνταγματικών δικαιωμάτων. Η παραβίαση των κοινωνικών δικαιωμάτων επιφέρει την παραβίαση ατομικών δικαιωμάτων (ζωή, σωματική ακεραιότητα, δικαίωμα συνάθροισης, ελευθερία κίνησης κλπ.), με σκοπό να διατηρηθεί η προσβολή των κοινωνικών δικαιωμάτων που, με τη σειρά της, θα προκαλέσει εκ νέου αγανάκτηση, διαμαρτυρίες και νέες προσβολές ατομικών δικαιωμάτων.

Ο λαός της Χιλής δεν υπέκυψε στην πίεση της κρατικής καταστολής με παραβίαση ατομικών δικαιωμάτων, συμεριλαμβανομένων τραυματισμών κα θανατώσεων. Συνέχισε με μεγαλύτερη ένταση τις διαμαρτυρίες και δείχνει, προς στιγμήν, να σπάει τον φαύλο κύκλο των παραβιάσεων. Η «άνοιξη της Χιλής»²⁹ μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστικές αλλαγές εάν πραγματοποιηθεί με επιτυχία το πρώτο βήμα, που είναι η αντικατάσταση του Συντάγματος του Πινοτσέτ. Το νέο Σύνταγμα πρέπει να επιφέρει σημαντικές αλλαγές με ουσιαστική συμμετοχή του λαού στη διαδικασία και όχι απλά με τη συζήτηση ενός σχεδίου που θα επεξεργασθούν κάποιοι «ειδικοί». Υπάρχει επίσης το πρόβλημα της απόρριψης μεγάλου μέρους της πολιτικής σκηνής από τον λαό καθώς και η αντίδραση της οικονομικής ελίτ που αντιστέκεται σε αλλαγές που θα έχουν «κόστος» για εκείνους. Θα γίνει δυνατό να υπάρξει στη Χιλή ένα κοινωνικό μοντέλο με μικρότερη ανισότητα και λιγότερους αποκλεισμούς;

Βιβλιογραφία

Atria, Fernando (2013), La Constitución Tramposa. Santiago: LOM ediciones.

Comisión Asesora Presidencial sobre el Sistema de Pensiones (2015), Informe Final. Santiago: Gobierno de Chile.

Coordinadora Nacional de Trabajadores NO+AFP (2016), Nuevo Sistema de Pensiones para Chile, 28 Noviembre (nomasafp.cl/inicio/wp-content/uploads/2013/01/PROPUESTA-PREVISIONAL.pdf).

Duvignaud, Jean (1973), L'Anomie, hérésie et subversion. Paris: Anthropos.

Fuentes, Claudio (2013), El Fraude. Santiago: Hueders.

Navia, Patricio (2018), ¿Si puedes repararla, para qué reemplazarla? Democratizar la Constitución de Pinochet en Chile. Política y Gobierno, v. XXV/2: 485-499.

PNUD (Programa de las Naciones Unidas para el Desarrollo) (2017), Desiguales. Orígenes, cambios y desafíos de la brecha social en Chile. Santiago: PNUD.

Sabadell, Ana Lucia (2017), Manual de sociologia jurídica. São Paulo: Revista dos Tribunais.

Soto, Francisco, Welp, Yanina (2017), Los Diálogos Ciudadanos, Chile ante el giro deliberativo.Santiago: LOM ediciones.