«“Επτά καθαρίστριες με επτά σφουγγαρόπανα αν σκούπιζαν μισό χρόνο, δεν θα την καθάριζαν;” ρώτησε ο Θαλάσσιος Ίππος. “Αμφιβάλλω” είπε ο Μαραγκός κι έχυσε ένα πικρό δάκρυ».

LewisCarroll, Through the Looking - Glass .


«Κάποιος θα μπορούσε αρχικά να ισχυριστεί ότι επώνυμοι υποστηρικτές, άμεσοι ή έμμεσοι, των ελληνικών μνημονίων, έχοντας αναγνωρίσει την περαιτέρω συρρίκνωση των μειοψηφικών προσκείμενων και συνειδητοποιώντας το στέρεμα της δεξαμενής για άντληση νεόκοπων ομοφρόνων, έχουν πλέον πανικόβλητοι αποσκιρτήσει από το επίγειο παρόν και αναζητούν απεγνωσμένα τη σωτηρία τους εναποθέτοντας τις ελπίδες τους στους βωβούς από καιρό ήρωες του παρελθόντος. Αυτό είναι το ένα σκέλος ενός τέτοιου εγχειρήματος. Το άλλο είναι κατά πόσο μια ανάλογη επίκληση συμβιβάζεται με τη λογική αλλά και στοιχειοθετείται από τη σχετική πραγματολογική εξέταση των ιστορικών γεγονότων και την παρεπόμενη ερμηνεία».
Έτσι είχα γράψει πριν οκτώ χρόνια («Mια βίαιη στρατολόγηση: Μήπως και ήταν ο λόρδος Βύρωνας μνημονιακός;», Η ΑΥΓΗ - Ενθέματα, 1.3.2014, https://enthemata.wordpress.com/2014/03/01/drouk/).1 Επανέρχομαι σήμερα για λόγους που θα γίνουν αντιληπτοί στο παρόν κείμενο.
Το 2013 κυκλοφόρησε το βιβλίο Byron ’ s War : Romantic Rebellion , Greek Revolution, (CambridgeUniversityPress, Cambridge) του RoderickBeaton, καθηγητή (ομότιμου πλέον σήμερα) της Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Λογοτεχνίας στην έδρα Κοραή του King’sCollege του Πανεπιστήμιου του Λονδίνου, συνεργάτη τότε του ελληνικού Υπουργείου Παιδείας, και πιο πρόσφατα ιδρυτικού μέλους της Επιτροπής της κυρίας Αγγελοπούλου για τον εορτασμό των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821 και συμμέτοχο στη σειρά του Σκάι «1821».
Από όσο έχω διαπιστώσει, η αρχική εμφάνιση μέσω συνεντεύξεων του ισχυρισμού του Μπίτον (Beaton)2 περί της «μνημονιακής» (με την ελληνική της διάσταση) ιδιότητας του Βύρωνα συμπίπτει με την αγγλική έκδοση του βιβλίου (2013 - κυβέρνηση Σαμαρά) και προηγείται της ελληνικής του μετάφρασης από τις Εκδόσεις Πατάκη (Δεκέμβριος 2015 - κυβέρνηση Τσίπρα). Η πρώτη συνέντευξη είχε δοθεί στον Ηλία Μαγκλίνη («“Μνημονιακός” ο Λόρδος Βύρων;», Καθημερινή, 29.9.2013, https://www.kathimerini.gr/culture/499847/mnimoniakos-o-lordos-vyron/) και η δεύτερη στην Ιωάννα Κλεφτόγιαννη («Ο λόρδος Βύρωνας θα ήταν σήμερα μνημονιακός…», Ελευθεροτυπία, 18.1.2014).
Παρατηρεί ο Μαγκλίνης: «[…] με σημερινούς όρους, και ίσως λαϊκιστικούς, ο Βύρωνας θα λογιζόταν ως… “μνημονιακός”». «Δεν είναι ακριβώς λαϊκιστικό», αποκρίνεται ο Ρ. Μπίτον. «Το ίδιο ερώτημα θέτω κι εγώ όσο δουλεύω το βιβλίο, το οποίο ξεκινάω το 2009 και τέλειωσα πέρυσι – ενώ “τρέχει” η κρίση στην Ελλάδα. Βρίσκω λοιπόν αυτό το παραδοσιακό χάσμα στους κόλπους της ελληνικής κοινωνίας να έρχεται πάλι στην επιφάνεια, με την κρίση και το δίπολο Μνημόνιο / αντιμνημόνιο. Κάτι ανάλογο ίσχυε και τότε: η αντιπαράθεση ανάμεσα στους Φαναριώτες διανοούμενους και τους οπλαρχηγούς είναι, ας πούμε, η αντιπαράθεση μνημονιακών και αντιμνημονιακών».
Στη συνέντευξή του στην Κλεφτόγιαννη ο Μπίτον υποστηρίζει: «Ο Βύρωνας ήταν υπέρ της ένταξης μιας ανεξάρτητης Ελλάδας μέσα στο οικονομικό και διπλωματικό σύστημα των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής. Άρα, με τα σημερινά δεδομένα, θα υποστήριζε τα δάνεια από την τρόικα και τα συνεπαγόμενα μέτρα που επιβάλλονται στη Ελλάδα […]. Σε άλλη συνέντευξη που έκανα (sic), με ρώτησαν αν θα ήταν, με τα σημερινά δεδομένα, “μνημονιακός”. Μάλλον ναι. Άρα θα τον αντιπαθούσαν οι…αντιμνημονιακοί». Επίσης, η δημοσιογράφος μάς ενημερώνει: «Τον φορέα των ιδεών του ΣΥΡΙΖΑ τον ανακαλύπτει [ο Μπίτον] στο πρόσωπο του Γέρου του Μοριά». Και ο καθηγητής συμπληρώνει: «Ο Κολοκοτρώνης, από την άλλη, αφού δυσπιστούσε στα ξένα δάνεια, θα καταψήφιζε το Μνημόνιο και θα επέμενε στην απόλυτη ελευθερία-έξοδο από το ευρώ και την Ε.Ε.».
Σ’ αυτό το σημείο ας μου επιτραπεί μια παρέκβαση. Γράφει ο Μπίτον: «Το φθινόπωρο του 2010, όταν έκανα έρευνα στην Αθήνα για το βιβλίο μου Byron ’ s War, έδωσα συνέντευξη σε μια ελληνική εφημερίδα. Στο τέλος της συζήτησης με ρώτησαν: «Ηταν ο Λόρδος Βύρων μνημονιακός;». Μου είχε ήδη κάνει μεγάλη εντύπωση η αντιστοιχία που διέκρινα ανάμεσα στα αρχικά στάδια της κρίσης που διαδραματιζόταν τότε στους δρόμους της Αθήνας και στην διαμορφωτική περίοδο της ελληνικής ανεξαρτησίας, την περίοδο των εμφυλίων διαμαχών του 1823-1825. Παρ’ όλα αυτά, η ερώτηση με βρήκε απροετοίμαστο. Ο Βύρωνας θεωρείται ήρωας στην Ελλάδα. Με τα σημερινά δεδομένα όμως, δεν μπορούσα παρά να απαντήσω ότι, ναι, πράγματι, ήταν…μνημονιακός. Και αυτό με τη σειρά του, το 2010 και ακόμα περισσότερο το 2015, δεν ακούγεται καθόλου “ηρωϊκό”» (Ρόντρικ Μπήτον, «Προοικονομώντας την κρίση: ο Λόρδος Βύρωνας και το πρώτο ελληνικό δάνειο», The Athens Review of Books, 1 Μαΐου 2016, https://athensreviewofbooks.com/arxeio/teyxos73/3838-prooikonomontas-tin-krisi). Είχε προηγηθεί η ομιλία του με τίτλο «Ήταν “μνημονιακός” ο Μπάιρον; Η πραγματική συμβολή του Άγγλου ποιητή στον Αγώνα του 1821» στο Μέγαρο Μουσικής (13.4.2016) που διοργανώθηκε με τις χορηγίες της Βρετανικής Πρεσβείας, του Βρετανικού Συμβουλίου, του King’sCollege (Πανεπιστήμιο του Λονδίνου) και των Εκδόσεων Πατάκη (https://www.blod.gr/lectures/itan-mnimoniakos-o-mpairon-i-pragmatiki-symboli-tou-agglou-poiiti-ston-agona-tou-1821/). Το παραπάνω απόσπασμα προέρχεται από την αρχή αυτής της ομιλίας. Όμως είναι άξιο απορίας γιατί δεν αναφέρεται η ακριβής πηγή και ημερομηνία της μνημονευθείσας συνέντευξης. Υποκρύπτεται κάποια σκοπιμότητα; Δεν διατηρεί σαφή ανάμνηση ο Μπίτον; Όλο αυτό οφείλεται στη δική μου πλημμελή και ανεπιτυχή αναζήτηση στο Διαδίκτυo; Ή καν δεν έχει καταχωρηθεί η συνέντευξη εκεί; Ποιο απ’ όλα αυτά ή και κάτι άλλο; Τέλος, η συγκεκριμένη «μνημονιακή» αναφορά περιέχεται, ακόμα πιο αόριστα, όπως είδαμε και στη συνέντευξη της Ελευθεροτυπίας .3
Ύστερα από την κυκλοφορία (2015) και με την αφορμή της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου υπήρξαν και άλλες συνεντεύξεις από τον Μπίτον. Η πρώτη, από όσο γνωρίζω, που περιείχε αναφορά στη «μνημονιακή» ιδιότητα του Βύρωνα ήταν προς την Παρή Σπίνου («Ο ρομαντικός Μπάιρον θα ψήφιζε “όχι” στο μνημόνιο», Η Εφημερίδα των Συντακτών, 10.4.2016, https://www.efsyn.gr/tehnes/ekdoseis-biblia/65205_o-romantikos-mpairon-tha-psifize-ohi-sto-mnimonio) όπου στην ερώτηση «Κι αν ζούσε ο Μπάιρον, θα ψήφιζε “ναι” στο μνημόνιο;» η απρόσμενη και επιφανειακά επαμφοτερίζουσα απάντησή του ήταν: «Πού να ξέρουμε! Από ιδιοσυγκρασία, καθώς εναντιώνεται με τους πάντες και τα πάντα, θα περίμενα ότι θα ψήφιζε “όχι”. Αλλά στα τελευταία του στην Ελλάδα, είχε δαμάσει αρκετά το ρομαντικό ταμπεραμέντο του και είχε γίνει πραγματιστής και ρεαλιστής». Παρόμοια απάντηση και/ή τοποθέτηση δεν επαναλήφθηκε από τον Μπίτον. Οι επόμενες, όπως και οι προηγούμενες, ήταν όλες κρυστάλλινες (υπέρ του ΝΑΙ!).
Η δεύτερη συνέντευξη προς την Ιωάννα Κλεφτόγιαννη, που τιτλοφορείται «Ο Τσίπρας είναι ο σημερινός Ανδρέας Παπανδρέου με ολίγη από Κωνσταντίνο Καραμανλή» και όπου δηλώνεται ευθαρσώς από τον Μπίτον για τον εαυτό του: «Εγώ δεν είμαι αριστερός» δόθηκε από τον Μπίτον στις 19.4.2016 (https://popaganda.gr/people/roderick-beaton-interview-tsipras/).4 Είναι ενδιαφέρον ότι στην ίδια συνέντευξη ο Μπίτον συγκαταλέγει τον Βύρωνα στο αντίπαλο στρατόπεδο: «Για την εποχή είναι Αριστερός, αλλά ρεαλιστής» μας ενημερώνει.5 Επίσης, ας σημειωθεί ότι και στην επόμενη παρουσίασή του στο Μέγαρο Μουσικής (11.12.2019) (https://www.blod.gr/lectures/lordos-byron-i-symboli-tou-stin-aneksartisia-tis-ellados/), και με τη σύμπραξη επώνυμων επισήμων, ο Μπίτον αναφέρθηκε, εκτός κειμένου, στην επίμαχη ερώτηση «αν ήταν ο Βύρωνας “μνημονιακός”» και μας λέει ότι απάντησε στον μη-επονομαζόμενο δημοσιογράφο(;) στη συνέντευξη-φάντασμα ότι πράγματι ο Βύρωνας ήταν μνημονιακός συμπληρώνοντας προς αυτόν (αυτήν;): «Με συγχωρείτε αν σας απoγοητεύω εδώ».
Επίσης, ο Μπίτον εξισώνει στην ίδια διάλεξη τον δανεισμό με το μνημόνιο, λέγοντας: «Ο Βύρωνας είχε σχεδόν πάντα φιλικές σχέσεις με τους τραπεζίτες του. Ακούστε πάλι: μνημόνιο». Με όλες αυτές του τις δηλώσεις ο Μπίτον έχει προχωρήσει αρκετά ώστε να μη μας αφήνει σε αμφιβολία για την τοποθέτησή του και για το μήνυμα που επιδιώκει σθεναρά να μεταδώσει με την αφορμή της ένταξης του Βύρωνα στο «μνημονιακό» στρατόπεδο.6
Ηπιο πρόσφατη (ως τον Απρίλιο 2022, τουλάχιστον), τοποθέτηση του Βύρωνα στη «μνημονιακή» θέση από τον Μπίτον αναφέρεται στην ομιλία του «Νεύρα πολέμου χρυσός - Η Πολιτική Οικονομία του Λόρδου Βύρωνα» στην εκδήλωση (29.3.2022) της Τράπεζας της Ελλάδος (https://www.youtube.com/watch?v=7oa-tAtqx2s) με αφορμή της παρουσίασης του 1ου αργυρού συλλεκτικού νομίσματος της σειράς «Φιλέλληνες» αφιερωμένο στον Λόρδο Βύρωνα, της οποίας ομιλίας τα κύρια σημεία δημοσιεύτηκαν σε άρθρο του στην εφημερίδα Το Βήμα στις 23.4.2022 (και στο Το Βήμα Online, https://www.tovima.gr/2022/04/30/opinions/neyra-polemou-xrysos-i-politiki-oikonomia-tou-lordou-vyrona/) με τον ίδιο τίτλο.7 Ολοκλήρωσε την παρουσίασή του με τα εξής: «Κάποτε με ρώτησαν εδώ στην Αθήνα τον καιρό που η οικονομική κρίση βρισκόταν στην ακμή της. Αυτό με ρώτησαν: “Ο Βύρωνας αν ζούσε τώρα δεν θα ήταν μνημονιακός;” Μακάρι να έχει περάσει οριστικά η κρίση αυτή. Tώρα αντιμετωπίζουμε άλλα δεινά, τον λοιμό και τον πόλεμο αλλά για τους λόγους που σας είπα σήμερα η απάντησή μου εξακολουθεί να είναι αυτή που ήταν τότε, ναι, με σημερινά δεδομένα και για λόγους που αξίζει να τους καταλάβουμε καλύτερα πράγματι ο μέγας φιλέλληνας θα υποστήριζε και τα μνημόνια. Ίσα-ίσα (sic) γιατί το καλύτερο άσμα του πράγματι υπήρξε η Πολιτική Οικονομία». Η βάση αυτής της δήλωσης εμφανίζεται στην προτελευταία στροφή του 12ουCanto του Don Juan όπου ο Βύρωνας γράφει: «Αλλά το καλύτερο άσμα μου, εκτός από ένα περί αστρονομίας [και στην οποία δεν αναφέρεται ο Μπίτον και αντικαθιστά όλη την επεξηγηματική πρόταση με αποσιωπητικά (2013, όπ.π., σ. 116)], θα στραφεί προς την πολιτική οικονομία».8 Ένας αστεϊσμός του Βύρωνα, όπως ακόμα και ο Μπίτον (όπ.π.) παραδέχεται. Αυτό τελικά ανάγεται στο κυριότερο επίτευγμα του Βύρωνα σύμφωνα με την αξιολόγηση του Μπίτον.

Είναι λοιπόν πασιφανής η εμμονική προσκόλληση του Μπίτον στον χαρακτηρισμό του Βύρωνα ως «μνημονιακού» και η καταιγιστική αναφορά του στο αποδιδόμενο γνώρισμα όταν εκμεταλλεύεται την ευκαιρία που φαίνεται να εξυπηρετεί αυτόν και τους «μνημονιακούς» ομόφρονες. Ακόμα και τώρα ο Μπίτον συνεχίζει να ανατρέχει σ’ αυτόν τον χαρακτηρισμό κατά ριπάς παρόλο που πλέον η διχότομη ταξινόμηση έχει σχεδόν πάψει να έρχεται στην επιφάνεια της καθημερινής ζωής. Φαίνεται ότι ο σκοπός που εξυπηρετεί επιβάλλει την κατά καιρούς επαναφορά της.

Θα ήθελα να διαφωνήσω εντονότατα και να επικαλεστώ, με αυτή την ευκαιρία, τον LewisCarroll ο οποίος μας διευκρινίζει, όπως καταγράφηκε στο αρχικό παράθεμα, ότι ούτε σε μισό έτος εφτά καθαρίστριες με εφτά σφουγγαρίστρες δεν θα κατάφερναν να αποκαταστήσουν την καθαριότητα του χώρου. Όσο και να επιμένει ο Μπίτον με την ανεξάντλητη προσήλωσή του στην ανάδειξη του Βύρωνα ως «μνημονιακού», νομίζω ότι δεν μπορεί να «καθαρίσει» τελικά. Σύμφωνα μ’ αυτόν, το δημιουργικό έργο του Βύρωνα όχι μόνον εμπλουτίζεται με την Πολιτική Οικονομία αλλά κι αυτή καταξιώνεται ως το κορυφαίο του άσμα. Έτσι κι εμείς δεν μπορούμε παρά να χύσουμε ένα πικρό δάκρυ τώρα πλέον που ο αστεϊσμός του Βύρωνα μετουσιώνεται σε πραγματικότητα και το καθαυτό έργο του ποιητή παίρνει δεύτερη θέση από τον Μπίτον πίσω από την Πολιτική Οικονομία (και παρ’ ολίγον και από την Αστρονομία)…

Η διαφωνία μου τοποθετείται σε τρία επίπεδα.


1. Κρίνω ότι αποτελεί μυθώδη παραλογισμό να επιχειρείται η ένταξη κάποιου προσώπου σε μια σύγχρονη κατηγορία γνωρισμάτων και να του αποδίδεται μια ιδιότητα του παρόντα χρόνου, παρόλο που αυτό έζησε εδώ και δυο αιώνες πριν, κάτω από διαφορετικές συνθήκες που διαμόρφωναν τους χαρακτήρες, τις νοοτροπίες και τις συμπεριφορές εκείνης της εποχής. Μια τέτοια εικασία, κατά τη γνώμη μου, είναι αποστερημένη από κάθε ουσιαστικό νόημα και περιεχόμενο. Όπως είχε επισημάνει ο ιστορικός Denys Arthur Winstanley: «[…] τίποτα δεν είναι πιο άδικο από το να κρίνονται οι άνθρωποι του παρελθόντος με τις ιδέες του παρόντος. Ό, τι και να ειπωθεί για την ηθικότητα, η πολιτική σοφία δεν είναι στατική». (Lord Chatham and the Whig Opposition, London, Frank Cass & Co. Ltd., 1966 [1912], σ. 129).

Μια μηχανή του χρόνου μπορεί κάποτε να μας ταξιδέψει ως παρατηρητές στο παρελθόν ή στο μέλλον, αλλά αμφιβάλλω αν θα μπορέσουμε με αυτό τον τρόπο να αναπτύξουμε ενσυνείδητα μια ζωντανή δράση έξω από την εποχή μας. Αν κάτι τέτοιο γίνει τελικά εφικτό στο μακρινό μέλλον, βρίσκω αρκετά αυθαίρετο να επισπεύδεται αβασάνιστα η πρώιμη έναρξη της εφαρμογής του. Πώς είναι λοιπόν δυνατό να υποστηριχθεί ότι αν ζούσε αυτόν τον καιρό ο Βύρωνας και «με τα σημερινά δεδομένα» θα ήταν «μνημονιακός»; Περιφέρουμε τον Βύρωνα, τον πάμε μια βόλτα από εποχή σε εποχή κατά βούληση, τον επενδύουμε με τους όρους και τα δεδομένα της κάθε περιόδου όπως εμείς τους καταγράφουμε και μετά τον ανακηρύσσουμε «μνημονιακό» σε κάθε περίπτωση όπως και όπου αυτό βέβαια μας βολεύει. «Μνημονιακός» τότε ο Βύρωνας, «μνημονιακός» και τώρα. Δεν είναι και λίγο πράγμα η λογική αυτή ακροβασία που αποπειράται εμμονικά να εντάξει ένα ανθρώπινο ον σε ένα διαφορετικό ιστορικό συγκείμενο.9

Ρωτάει η Κλεφτόγιαννη (https://popaganda.gr/people/roderick-beaton-interview-tsipras/): «Εκσυγχρονιστές, μνημονιακοί, όπως ο Μπάιρον και ο Μαυροκορδάτος που βλέπουν διέξοδο μόνο μέσα από τη μεσολάβηση των ξένων;». Η απάντηση του Μπίτον: «[…] Στην Επανάσταση μνημονιακοί, με τους όρους της εποχής τους, είναι οι μη φουστανελοφόροι. Οι Φαναριώτες, οι καραβοκύρηδες και εφοπλιστές στις Σπέτσες, στην Ύδρα και στα Ψαρά και η υπό εξέλιξη αστική τάξη. Δεν είναι οι χωριάτες και οι κλεφταρματωλοί, αν και κάποιοι κλεφταρματωλοί πήγαν με το μέρος τους τελικά».

Τι ειρωνεία που και ο ίδιος ο Μπίτον στο βιβλίο του Byron ’ s War (2013, όπ.π., σ. 221), αποδεχόμενος τη σχετικιστική προσέγγιση του Βύρωνα, δεν διστάζει να αναφέρει: «Οι αξίες που είχε υιοθετήσει σε άλλες εποχές και άλλους τόπους ήταν απλά, όπως προσπαθούσε να πείσει τον Stanhope [...], “μη εφαρμόσιμες σ’ αυτήν την κοινωνία στην τωρινή της εύφλεκτη κατάσταση”».10 Επιπλέον συμπληρώνει ο Μπίτον : «Αμφίθυμος είναι πάντα ο Μπάιρον. Είναι επίσης και σχετικιστής» (https://popaganda.gr/people/roderick-beaton-interview-tsipras/). Αν πράγματι αυτό είναι σωστό, και δεν έχω λόγο να το αμφισβητώ, τότε τι μας εγγυάται ότι αφού ήταν σχετικιστής και ευμετάβλητος στην περίοδο που έζησε δεν θα μπορούσε να ήταν και σχετικιστής σε μια άλλη περίοδο και οπότε κάθε άλλο παρά «μνημονιακός» θα ήταν δυνατό να αποκληθεί;11 Εδώ πάλι και ο ίδιος ο Μπίτον επέλεξε ως εξώφυλλο της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου του πίνακα «Ο Μπάιρον με ελληνική φορεσιά» άγνωστου καλλιτέχνη (Μουσείο Μπενάκη) ενώ στην αγγλική τον γνωστό πίνακα του Βρυζάκη (Εθνική Πινακοθήκη) με τον Βύρωνα με φράγκικα ρούχα, χειρόκτια, μια χλαμύδα και κρατώντας (στο αριστερό χέρι) ένα κράνος…


2. Ας αρθεί, κατ’ οικονομίαν, η αμέσως προηγούμενη διαφωνία και ας εξεταστούν τα πραγματολογικά στοιχεία που ο ίδιος ο Μπίτον, κυρίως, παραθέτει.

Πράγματι, ο Βύρωνας αποσκοπούσε στην ένταξη της Ελλάδας στο οικονομικό και διπλωματικό σύστημα των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής. Αλλά με ποιους όρους και προϋποθέσεις; Μήπως με τους αντίστοιχους «μνημονιακούς» όρους των ημερών μας; Τι απόδειξη υπάρχει για κάτι τέτοιο; Ποιες ήταν οι ενέργειές του που θα μας επέτρεπαν να τον χαρακτηρίσουμε «μνημονιακό»; Μήπως το άοκνο ενδιαφέρον του και η υποστήριξή του για την εξασφάλιση της χρηματοδότησης του ελληνικού αγώνα ή μήπως οι δωρεές και τα δάνεια από την προσωπική του περιουσία για την ενίσχυση της Eπανάστασης επιτρέπουν ένα τέτοιο χαρακτηρισμό;

Επανέρχομαι στο καίριο θέμα των «Μνημονίων». Πρέπει να τονιστεί ότι, κατά τη γνώμη μου, τα «Δάνεια της Ανεξαρτησίας» δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως «Μνημόνια Συνεννόησης» ενώ αντίθετα, η όλη συλλογιστική του Μπίτον φανερώνει ότι τα ταυτίζει. Ο δανεισμός εκείνης της εποχής είχε προέλθει από τις «αγορές» και στις συμβάσεις των δανείων οι δανειστές ενσωμάτωναν μέσω του επιτοκίου και του «κουρέματος» του ονομαστικού κεφαλαίου τον κίνδυνο χρεοστασίου. Απεναντίας, ο δανεισμός της πρόσφατης περιόδου ήταν «θεσμικός» εκτός «αγορών» σε συνθήκες χρηματοπιστωτικής αναξιοπιστίας του κράτους, δηλαδή αδυναμίας του να δανειστεί από τις «αγορές», οι οποίες είχαν ανατιμολογήσει τον κίνδυνο χρεοστασίου με συνέπεια την εκτίναξη των επιτοκίων σε δυσθεώρητα ύψη. Συνοδεύτηκε δε από την ψήφιση εκατοντάδων νόμων, χιλιάδων διατάξεων και εκατοντάδων χιλιάδων υπουργικών αποφάσεων που υιοθετούσαν και συνεχίζουν να εφαρμόζουν ακόμα πολιτικές αναδιανομής εισοδήματος, πλούτου και ισχύος από κάτω προς τα πάνω. Όλες αυτές οι «ρήτρες λιτότητας» που επιβλήθηκαν από τους θεσμικούς δανειστές, διατρέχουν όλες τις πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές δραστηριότητες της χώρας ενώ αντίθετα, τα «Δάνεια της Ανεξαρτησίας» δεν περιλάμβαναν τέτοια στοιχεία (π.χ. τι ύψος θα έπρεπε να είχαν οι μισθοί των μαχητών που πληρώνονταν από τα δάνεια αυτά ή πώς και σε ποιο επίπεδο θα έπρεπε να διαμορφώνονταν οι τιμές του ενός ή του άλλου προϊόντος). Ο Μπίτον δεν φαίνεται να νοιάζεται, ηθελημένα ή αθέλητα, να διακρίνει τη διαφορά και αυτόδιευκολύνει εξαιρετικά την προώθηση του Βύρωνα στο «μνημονιακό» πάνθεον.12

Η Ελλάδα, έγραφε ο Βύρωνας σ’ ένα γράμμα του προς τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο (2013, όπ.π., σ. 197), έπρεπε να επιλέξει μια από τις τρεις δυνατές πορείες: «ή να αποκτήσει με τη νίκη της την ελευθερία της ή να καταστεί μια κτήση υποτελής στους Ευρωπαίους μονάρχες ή μια τουρκική επαρχία». Είναι μάλλονη υποτελής κτήση και όχι η νικηφόρα απελευθέρωση που συμπλέει με τη «μνημονιακή» ιδιότητα. Και η επιλογή του Βύρωνα ήταν απόλυτα καθαρή.

Και πάλι, πράγματι, όπως επισημαίνει ο Μπίτον, o Βύρωνας δεν ήθελε να φαίνεται ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε αντιπαλότητα με τις ευρωπαϊκές δυνάμεις ούτε να δίνονται αφορμές για παρεξηγήσεις που δίνουν λαβή σε αρνητική εκμετάλλευση (όπ.π., σσ. 214, 221, 224). Κάτι τέτοιο μπορεί να εκληφθεί ως υποστήριξη των «μνημονιακών» προγραμμάτων και όλων των άλλων παρακολουθημάτων τους; Κρίνω πως όχι, επειδή για την Ελλάδα εκείνη την εποχή ήταν απαραίτητες οι συμμαχίες απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία για λόγους σκοπιμότητας και υποχρεωτικά με τα τότε απολυταρχικά καθεστώτα και τις συντηρητικές κυβερνήσεις της Ευρώπης (όπ.π., σσ. 196, 225). Ιδιαίτερα μάλιστα επειδή δεν είχεαναγνωριστεί ακόμα η πολιτική ανεξαρτησία αλλά και ούτε είχε εξασφαλιστεί η στρατιωτική αυτοδυναμία. Στις μέρες μας, η πολιτική ανεξαρτησία των τυπικά κυρίαρχων κρατών, έστω ουσιαστικά ατελής και ιδιαίτερα προβληματική σε πάρα πολλά σημεία, δηλαδή με περιορισμένη εθνική αυτεξουσιότητα, απέχει πολύ από την κατάσταση του επαναστατικού ελληνικού κράτους των ημερών του Βύρωνα.

Επίσης, ο Μπίτον παρατηρεί: «Ο Βύρωνας μαζί με τον Μαυροκορδάτο ήταν αποφασισμένος να συνδέσει την τύχη της επανάστασης με το οικονομικό και γεωπολιτικό μέλλον ολόκληρης της ηπείρου [...]. Η επανάσταση στην Ελλάδα δεν ήταν απλά μια τοπική υπόθεση [...] Η ελληνική επανάσταση έπρεπε να γίνει [...] ένα “ευρωπαϊκό γεγονός”» (όπ.π., σ. 227). Και «Δεν ήταν κάποια συμπάθεια προς τους Έλληνες, ως λαό, που τον καθοδηγούσε στις πράξεις του. Αντίθετα, είχε ταυτίσει την Επανάσταση στην Ελλάδα με ένα σημείο καμπής στην κατάσταση της Ευρώπης. Το πιο σημαντικό επίτευγμά του από κοινού με τον Μαυροκορδάτο ήταν το εξής: όχι μόνο να εισάγει ευρωπαϊκές αξίες στην Ελλάδα (παρόλο που βέβαια έκανε κι αυτό), αλλά να προσπαθεί να δημιουργήσει, στην Ελλάδα, πολιτικές συνθήκες που θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενα μίμησης από την υπόλοιπη ήπειρο» (όπ.π., σ. 266). Από πού προκύπτει λοιπόν η εξομοίωση του Βύρωνα με τις μονόδρομες «μνημονιακές» επιταγές; Αντίθετα όπως έγραφα στα Ενθέματα – σύμφωνα πάντα με μια τέτοια λογική «αναλογιών» – η σταυροφορία (π.χ. μέσω των ευρωεκλογών) του ΣΥΡΙΖΑ δεν απέβλεπε σε κάτι αντίστοιχο με την πρόθεση του Βύρωνα; Δηλαδή, στην ανατροπή, αρχίζοντας από την Ελλάδα, της νεοφιλελεύθερης πολιτικής, ανατροπή την οποία οι αντιδραστικές ευρωπαϊκές δυνάμεις είχαν από καιρό εκδηλώσει μανιακά την επιθυμία τους να αποτρέψουν.

Επιπρόσθετα, επισημαίνει ο Μπίτον: Ο Βύρωνας «έβλεπε πέραν από τον άμεσο σκοπό της άφιξης του αναμενόμενου δανείου από το Λονδίνο [...]. Καταλάβαινε ότι η μελλοντική βιωσιμότητα του ελληνικού κράτους θα εξαρτιόταν από τη χρηματοοικονομική ακεραιότητα». Επίσης, συνειδητοποιούσε «την ανάγκη για μια αναπτυγμένη και μεθοδική εξωτερική πολιτική» (όπ.π., σ. 226). Μήπως ο «αντιμνημονιακός» ΣΥΡΙΖΑ αντιτίθεται σ’ αυτά που ο «μνημονιακός», σύμφωνα με τον Μπίτον, Βύρωνας ενστερνιζόταν (έγραφα στα Ενθέματα);

Τέλος, ο Μπίτον μας πληροφορεί: «Σε αντίθεση με πολλούς στην Ελλάδα, ο Βύρωνας επίσης θεώρησε ως δεδομένο ότι θα καταβάλλονταν οι τόκοι του δανείου, ούτως ώστε η μελλοντική ευημερία της χώρας να είναι συνδεδεμένη με τον πλουτισμό των επενδυτών, σε ένα ενάρετο κύκλο» (Προοικονομώντας…, όπ.π.).13 Εδώ η επίκληση του βυρωνικού «μνημονιακού» γνωρίσματος αποκαλύπτει ολοφάνερα την επιθυμία των σύγχρονων «μνημονιακών» ότι για την επίτευξη της «μελλοντικής ευημερίας της χώρας» θα πρέπει να εξασφαλιστεί η πληρωμή των τόκων και επομένως μέσω αυτής ο «πλουτισμός των επενδυτών». Έτσι λοιπόν υποτίθεται ότι κατοχυρώνεται ένας «ενάρετος κύκλος». Tout court . Τόσο «ενάρετος ο πλουτισμός» που μας φέρνει στη μνήμη τμήματα επιστολών που απευθύνονται σε Έλληνες παραλήπτες, του Ιωάννη Ορλάνδου, μέλους της ελληνικής αποστολής στο Λονδίνο για τη διαπραγμάτευση του αγγλικού δανείου, τα οποία ο Μπίτον παραλείπει να αναφέρει: «Να ηξεύρετε και την αχρειότητα του εδώ Κομιτάτου μαζί και του μυστικού Βάουριγκ, ανάθεμά τους τους αχρείους και ιδιωφελείς άμα και αισχροκερδείς» […] «Μερικά κατάρατα μέλη του εδώ Κομιτάτου ήσαν λύκοι υπό σχήμα προβάτων˙ φιλελεύθεροι το όνομα και το πράγμα αισχροκερδείς» και «Εν τοσούτω, καθώς ημείς εξοικονομούμεν και κολακεύομεν τους εδώ κλέφτας Βάουριγκ και Λόφμαν [ο Άγγλος τραπεζίτης που χορήγησε το δάνειο], ούτω και η διοίκησις και οι άλλοι εν τοίς πράγμασι να κολακεύετε τον λόρδον Βύρωνα και τον κολονέλον Στάνχοπ και κάθε άλλον σημαντικόν, έως ότου λάβη εις χείρας της τα χρήματα η διοίκησις».14 Από τη μεριά του ο Μπίτον αναφέρεται στο 12οCanto του DonJuan (τέλη 1822) όπου ο Βύρωνας δηλώνει ότι κάθε δάνειο δεν είναι μόνον ένα κερδοσκοπικό κτύπημα αλλά και θεμελιώνει έθνη ή ανατρέπει θρόνους (Beaton 2013, όπ.π., σ. 116). Όμως ούτε κι αυτή η ποιητική απόδοση αναγκαστικά υποδηλώνει «μνημονιακά» χαρακτηριστικά που τόσο απεγνωσμένα ο Μπίτον αναζητά.


3. Όσο για τον «εχθρό των εκσυγχρονιστικών ιδεών» Κολοκοτρώνη που ο Μπίτον τον θέλει να συμπράττει αλληλέγγυος με τον ΣΥΡΙΖΑ και να τάσσεται στο πλευρό του, ομολογώ την αδυναμία μου να μιλήσω εκ μέρους του Γέρου του Μωριά και ούτε να τον εξακτινώσω στη σημερινή Ελλάδα … Μπορώ όμως να υπενθυμίσω διαβεβαιώνοντας ότι ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είχε μιλήσει ποτέ για έξοδο της Ελλάδας από το ευρώ και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τέλος, επειδή ο Βύρωνας είχε αντιταχθεί στις θέσεις του Κολοκοτρώνη (βλ. και Κυριάκος Σιμόπουλος, όπ.π., σ. 491) είναι εύκολο από κει και πέρα να ανακηρύσσεται ο «εκσυγχρονιστής» Βύρωνας «μνημονιακός» και το δίδυμο «Κολοκοτρώνη-ΣΥΡΙΖΑ» ως «αντιμνημονιακό» και ακόμα περισσότερο να αποκαλείται και αντιευρωπαϊκό (όπως έγραφα το 2014 στα Ενθέματα)!

Ο Βύρωνας πέθανε στο Μεσολόγγι τη Δευτέρα του Πάσχα, 19 Απριλίου 1824. Το μπρίκι Florida, που έφερε την πρώτη δόση (40.000 λίρες) του αγγλικού δανείου, ήταν το ίδιο πλοίο που στην επιστροφή του μετέφερε τη σορό του Βύρωνα στη Βρετανία. Τι μακάβρια σύμπτωση! Όταν η σορός έφτασε στο Λονδίνο, οι δρόμοι της πόλης είχαν γεμίσει από εργάτες που πενθούσαν τον λατρεμένο τους ποιητή, σε αντίθεση με τους ευγενείς που έστειλαν άδειες τις άμαξές τους, δηλώνοντας την περιφρόνησή τους για ένα λόρδο που είχε απαρνηθεί την τάξη του (Χριστιάννα Λούπα, «Λόρδος Βύρων: Ένας παρεξηγημένος επαναστάτης» www.palmografos.com. 13.4.2011), ενώ ο πρωτοπρεσβύτερος του Westminster αρνήθηκε την ταφή στο Poets’ Corner του Αββαείου. Μόνο μια επιδαπέδια πλάκα τοποθετήθηκε, κι αυτή το 1969! Παράδοξα συμβάντα αν δώσει κάποιος απόλυτη πίστη στην παρατήρηση του Μπίτον (2013, όπ.π., σ. 61) με αφορμή τη στάση του Βύρωνα σε σχέση με το επαναστατικό-πατριωτικό κίνημα των καρμπονάρων στην Ιταλία: «Ο Βύρωνας, ως το τέλος, θα παραμείνει έντονα αφοσιωμένος στην τάξη του. Το να σηκώσει όπλο ενάντια στην αριστοκρατία θα ήταν σαν να κάνει πόλεμο ενάντια στον εαυτό του». Φαίνεται ότι για τους Άγγλους εργάτες μέτραγε πολύ η προφορική υποστήριξη του Βύρωνα στην τάξη τους και ενάντια στον απάνθρωπο αντεργατικό νόμο του 1812 στην ομιλία του στη Βουλή των Λόρδων (1813) και ασφαλώς παραβλέφθηκε η κατά Μπίτον «μνημονιακή» συμπεριφορά του στη χώρα όπου κι έσβησε.15

Ύστερα από όσα συνολικά προηγήθηκαν πρέπει τελικά οι «αντιμνημονιακοί» να αντιπαθούν τον Βύρωνα όπως διατείνεται ο καθηγητής Μπίτον; Ή ακόμα να αναρωτηθούμε αν πράγματι ο Βύρωνας πρέπει να θεωρείται «μέγας φιλέλληνας» όπως ο Μπίτον τον αποκάλεσε στη διάλεξή του στην Τράπεζα της Ελλάδος ή αντίθετα, όπως είχε δηλώσει στη συνέντευξή του στον Μάρκο Καρασαρίνη: «Είναι ζήτημα αν ο Μπάιρον υπήρξε καν φιλέλληνας».16 Φαίνεται ότι όλα μπορούμε να τα αναμένουμε πλέον από τον Μπίτον. Η αμφιθυμία που έχει αποδοθεί στον Βύρωνα μάλλον είναι μεταδοτική˙ πρέπει να τον έχει κι αυτόν κάπως επηρεάσει. Σε ένα μόνο φαίνεται να επιμένει συστηματικά και πεισματικά με προφανή υστεροβουλία και σκοπιμότητα: στη «μνημονιακή» ιδιότητα του Βύρωνα, τοτινή και τωρινή.

1 Αρκετά μέρη εκείνου του άρθρου επανεμφανίζονται στο παρόν που συμπληρώνεται με νέες σκέψεις, επισημάνσεις και επιχειρήματα λαμβάνοντας υπόψη τις πιο πρόσφατες εξελίξεις.

2 Το επώνυμο έχει αποδοθεί και ως «Μπήτον».

3 Βέβαια, ο Μαγκλίνης (όπ.π.) αναφέρεται σε μια συνάντησή του με τον Μπίτον τον Δεκέμβριο του 2010 χωρίς όμως να γίνεται λόγος για συνέντευξη κι ούτε γίνεται μνεία στην πρόσδεση του Βύρωνα στο μνημονιακό άρμα.

4 Δυστυχώς δεν είχα πρόσβαση στο κείμενο της διάλεξης του Μπίτον «Ο Λόρδος Μπάιρον στο Μεσολόγγι: η πολιτική σημασία της προσφοράς του στον ελληνικόν Αγώνα», Μέγαρο Παλιάς Βουλής, 28.5.2018.

5 Αντίστοιχη είναι και η παρατήρηση του EricHobsbawm (The Age of Revolution, Abacus/SphereBooks, London, 1977 [1962], σ. 173): «[…] μόνον στην Ελλάδα ένας ολόκληρος λαός ξεσηκώθηκε ενάντια στον καταπιεστή με έναν τρόπο που εύλογα ταυτίζεται με την υπόθεση της ευρωπαϊκής αριστεράς˙ και στη συνέχεια η υποστήριξη της ευρωπαϊκής αριστεράς, με επικεφαλής τον ποιητή Βύρωνα που πέθανε εκεί, πρόσφερε σημαντική βοήθεια για την κατάκτηση της ελληνικής ανεξαρτησίας».

6Έχει επίσης επισημανθεί (2016) ότι ο Μπίτον αποσκοπεί στην «[…] υποστήριξη των μνημονίων και [την] εμπέδωση μιας μνημονιακής συνείδησης» (Στέργιος Π. Ζυγούρας, «“Μνημονιακός” (και όχι δολοφονημένος) ήταν ο Λόρδος Μπάυρον»,
(https://www.academia.edu/49271123/Η_Ελλάς_ως_μέτοχος_της_Ευρωπαϊκής_Ιδέας_6).

7 Αξίζει να παρατηρηθεί ότι το πινδαρικό «Νεύρα γαρ πολέμου χρυσός» (που παραπέμπει και στο ναπολεόντειο «Ένας στρατός περπατάει με το στομάχι του») δεν βρίσκει σύμφωνους ούτε τον Μακιαβέλι (Διατριβές πάνω στην πρώτη Δεκάδα του Τίτου Λίβιου, Κεφάλαιο 10, Βιβλίο II) ούτε τον FrancisBacon (“Ofthetruegreatnessofkingdomsandestates”). Όπως αποφαίνεται και ο Πλάτωνας (Φαίδων ή περί ψυχής, 66c): «Δια γαρ την των χρημάτων κτήσιν πάντες οι πόλεμοι γίγνονται». Ο Μακιαβέλι μάλιστα παρατηρεί (όπως συναφώς και ο Bacon) ότι ο χρυσός δεν είναι το νεύρο του πολέμου αλλά αντίθετα οι καλοί στρατιώτες, γιατί ο χρυσός δεν είναι αρκετός για να βρεθούν καλοί στρατιώτες, ενώ οι καλοί στρατιώτες πράγματι επαρκούν για να βρεθεί χρυσός. Σύμφωνα λοιπόν με τα προηγούμενα μήπως θα πρέπει να αντιστρέψουμε την πινδαρική έκφραση, να αναστοχαστούμε και να υποστηρίξουμε επίσης το ενδεχόμενο ότι, σε πολλές περιπτώσεις, οι αιτίες πολέμου είναι η κατάκτηση χρυσού και πλούτου; Βέβαια, κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσε να περάσει από το μυαλό του Μπίτον ή αν θα πέρναγε θα το αποσιωπούσε μη θέλοντας να σπείρει καινά δαιμόνια γιατί μόνο με την άκαμπτη προσκόλλησή του στην πινδαρική εκδοχή με τη μονοσήμαντη ερμηνεία της θα μπορούσε να τοποθετήσει τον αστεϊσμό του Βύρωνα, όπως αναφέρω λίγο πιο κάτω, στο βάθρο του «μνημονιακού» θρόνου.

8 Ενδιαφέρον είναι ότι στη διαφάνεια που προβλήθηκε στην οθόνη κατά τη διάρκεια της ομιλίας η στροφή του ποιήματος παρουσιάζεται πλήρης και δεν έχει αποκοπεί όπως στο βιβλίο, αλλά πάλι ο Μπίτον την προσπέρασε ασχολίαστα. Η επιζητούμενη πρωτιά για την πολιτική οικονομία καλά κρατεί.

9 Στο ίδιο μήκος κύματος εξέπεμψε δύο χρόνια μετά από το άρθρο των Ενθεμάτων και ο Μιχάλης Μοδινός στην κριτική του βιβλίου του Μπίτον : «Ήταν ο Πλάτων νεοφιλελεύθερος; Ήταν ο Αριστοτέλης οικολόγος; Ήταν οι σπαρτακιστές αναρχικοί; Ήταν οι αμερινδιάνοι φίλοι του περιβάλλοντος και η Ασπασία φεμινίστρια; Η ιδεολογική χρήση σύγχρονων θεωριών και πολιτικοκοινωνικών προσεγγίσεων προκειμένου να μπει το παρελθόν στα καλούπια του παρόντος συνιστά απλούστατα λογικό σφάλμα. Το ίδιο ισχύει για τη σύγκρουση εκσυγχρονισμού - παράδοσης, ερευνητικό ερώτημα της σύγχρονης κοινωνιολογίας και των θεωριών της οικονομικής ανάπτυξης, που εφαρμόζεται συχνά ελαφρά τη καρδία στη μελέτη του παρελθόντος», «Ρομαντισμός, ατομική εξέγερση και η εφεύρεση του έθνους», ΤΑ ΝΕΑ, 18.8.2016 (https://www.vivliopoleiopataki.gr/files/1164797.pdf).

10 Η μετάφραση των αποσπασμάτων από την αγγλική έκδοση του βιβλίου του Μπίτον είναι δική μου.

11 Η κυκλοθυμικότητα του Βύρωνα έχει χαρακτηριστεί ως «απρόβλεπτη συμπεριφορά, διπλοπροσωπία, θαυμάσια “υδραργυρική” ασυνέπεια και “κινητικότητα” όπως στους Βυρωνιστές αρέσει να την αποκαλούν» https://petercochran.files.wordpress.com/2010/11/byron-and-kinnaird-1814-to-18211.pdf

12 Πάρα πολλές από τις επισημάνσεις αυτής της παραγράφου οφείλονται στις εύστοχες παρατηρήσεις του Γιάννη Μηλιού.

13 Δυστυχώς, δεν μπόρεσα να εντοπίσω συναφές απόσπασμα ούτε τη θεμελίωση του επιχειρήματος στο βιβλίο του Μπίτον.

14 Αρχεία Κουντουριώτου. Αναφέρονται στο Κυριάκος Σιμόπουλος, Ξενοκρατία, Μισελληνισμός και Υποτέλεια, Αθήνα, 1990, σ. 413.

15 Ο Μπίτον δεν κάνει μνεία του συμβάντος με τις άμαξες αλλά και αντιπαρέρχεται το «Τραγούδι για τους Λουδίτες» που ο Βύρωνας είχε γράψει το 1816 που και αυτό δεν είχε δημοσιευτεί (ανεξήγητα;) έως το 1830. Αυτό ταιριάζει με την επανειλημμένη επισήμανση του Μπίτον, προφορικά και γραπτά, ότι ο Βύρωνας στη δεύτερη διαμονή του στην Ελλάδα (1823-1824) είχε αποδείξει ότι ήταν «ένας αναβαπτισμένος» «άλλος άνθρωπος» που «σκέφτεται αλλοιώτικα» και που «σοβάρεψε πολύ βαθειά». Η «μνημονιακή» ιδιότητα είναι πλέον απόρροια, κατά τα φαινόμενα, του «αναβαπτισμού» και της «βαθειάς σοβαρότητας» σε αντιδιαστολή βέβαια με τον «διστακτικό ριζοσπαστισμό», σύμφωνα με την έκφραση του Μπίτον, από τον οποίο ο Βύρωνας διακατεχόταν στην πρώτη επίσκεψή του (1809-1811) από τον οποίο είχε, ευτυχώς, απελευθερωθεί…

16 https:// www.tovima.gr/2016/03/18/vimagazino/mpairon-o-amfibolos-filellinas/