Μελοποίησε την κίνηση της Ιστορίας
( Θάνος Μικρούτσικος – Κυνηγώντας την ουτοπία: 16 αναγνώσεις του έργου του
[επιμ. Ηρακλής Οικονόμου], εκδόσεις Μετρονόμος, 2023) 1
του Δημήτρη Μανιάτη
Συναντιόμαστε απόψε εδώ στην μνήμη του Θάνου Μικρούτσικου (αλλά και του ψυχίατρου και στοχαστή Κώστα Γκοτζαμάνη) για να γιορτάσουμε τον τόμο Κυνηγώντας την Ουτοπία με τις 16 αναγνώσεις του έργου του, που τολμώ να πω πως είναι 16 δρόμοι και τρόποι να καθρεπτισθούν, να διερευνηθούν σε βάθος οι πολλαπλές όψεις του μεγαλύτερου μεταπολιτευτικού συνθέτη.
Διαβάζοντας τον εξαίρετο τόμο του Μετρονόμου μου γεννήθηκαν ιδέες, απορίες, ερμηνείες πάνω στο ίδιο το φαινόμενο της Μουσικής, στην επίδραση του Θάνου στο μουσικό και κοινωνικό τοπίο, στη συμβολή του στον όλον Πολιτισμό. Ο τόμος μάς γεμίζει πληροφορίες αλλά και μας ενθαρρύνει να ανοίξουμε τις οριοθετήσεις πάνω στον Θάνο, να αντιληφθούμε πως δεν έχουμε να κάνουμε με συνθέτη προσαρμοστή μουσικών πάνω σε στίχους, πάνω σε έναν φορέα σουξέ (το τελευταίο δεν το λέω υποτιμητικά), πάνω σε έναν ακόμη δημιουργό που συνέβαλε στην ψυχαγωγία και την μουσική επένδυση των μαγαζιών της εστίασης και των γαρύφαλλων.
Ο τόμος μας υπενθυμίζει την υποχρέωση να δούμε τον Θάνο ως ένα συνολικό γεγονός μουσικό-κοινωνικό-πολιτικό και το έργο του ως έναν συγκερασμό πρωτοπορίας και παράδοσης, τον καλύτερο πόλο της πολυμορφικής μουσικής όπως λέει έξοχα ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος. Ας μην ξεχνάμε τον περίφημο και τολμηρό διάλογό του με τον στοχαστή και καθηγητή Γιάννη Μηλιό που έγινε βιβλίο με τίτλο Στην Υπηρεσία του Έθνους. Ο τόμος που παρουσιάζουμε τώρα ανοίγει με αφορμή τον Θάνο και τον πλούτο του, μια συζήτηση και πάνω στην ελληνική Μουσική, το λαϊκό και το λαϊκίστικο, το έντεχνο, το πολιτικό, το εθνικό, το οικουμενικό, την Ποίηση και το Θέατρο, τις εκλεκτικές συγγένειες του Θάνου με την τζαζ, τον Γιάννη Παπαϊωάννου, τον Φρανκ Ζάππα, τον Μπολιβάρ του Μαμαγκάκη, τους Γερμανούς, τον Μπρεχτ και τον Ρίτσο, το καμπαρέ, την επιθεώρηση, το παιδικό θέατρο.
Ο Θάνος ξεκινώντας από τον τόπο που άρχισε να δημιουργεί είχε στις αποσκευές του τον ριζοσπαστισμό του ’60, τους μεταπολεμικούς λαϊκούς και έντεχνους, το δίπολο των Μίκη - Μάνου, αλλά και τα βιώματα της εθνικοφροσύνης, των κοινωνικών αποκλεισμών, των ημιτελών ανοίξεων του 1965. Λίγο μετά, στις ίδιες αποσκευές είχε την αντιδικτατορική πάλη, τις στρατεύσεις του. Εδώ έχει σημασία να πούμε πως ένα εκ των ρευμάτων που οφείλει η νεότερη κριτική να αναψηλαφίσει είναι η Επιστροφή στις Ρίζες, κυρίως του Γιάννη Μαρκόπουλου που πρέπει να το δούμε μάλλον ως απάντηση σε μια λανθάνουσα, αυθαίρετη, καταστροφική πρόσληψη των παραδοσιακών ήχων από την Χούντα. Μια Επιστροφή όμως που έχει τις δικές της ασυνέχειες και γόνιμες προσμίξεις. Και πάνω στον άξονα ασυνέχεια-συνέχεια (όχι των Ριζών αλλά στον απόηχό τους) θα πατήσει και ο Θάνος είτε με έργα λαϊκότροπα, έντεχνα, είτε εντελώς νεωτερικά όπως η «Μουσική Πράξη στον Μπρεχτ».
Ο συγκερασμός πρωτοποριακού και παραδοσιακού χαράσσει αμέσως τα διακριτά χαρακτηριστικά του Θάνου, που σωστά στον τόμο επισημαίνει ο Μ. Δαφέρμος πως «διαμορφώνει την συλλογική μας αισθητική και σκέψη». Σχεδόν αμέσως ο Θάνος εντάσσεται στο ρεύμα του κριτικού ρεαλισμού, τον ενδιαφέρει η δημιουργία που θέτει τον ακροατή σε κριτική εγρήγορση. Αυτό το τελευταίο το παρατηρούμε σε όλες τις δεκαετίες της δικής του δημιουργίας, είτε μιλάμε για τα «Πολιτικά Τραγούδια», είτε για την «Καντάτα για την Μακρόνησο» είτε για το «Εμπάργκο», είτε για τραγούδια που παραπέμπουν στην εξέγερση του Ελ Σαλβαδόρ, σε μια ματωμένη απεργία στην Τουρκία, στο δράμα του Νίκου Πουλαντζά, είτε σε ένα κοινωνικό τραγούδι στην καμπή των 80s, όπου χαρτογραφείται η μοναξιά στην πόλη, οι συλλογικές ματαιώσεις, η μανία του καταναλωτισμού, η εξατομίκευση, είτε η προσωρινή νίκη του καπιταλισμού με το Ανεμολόγιο.
Ο Θάνος είναι λαϊκός, χωρίς να γίνεται λαϊκιστής. Είναι τοπικός χωρίς να γίνεται εθνικιστής. Είναι οικουμενικός και παγκόσμιος χωρίς να γίνεται αντιδραστικός κοσμοπολίτης. Οι τρεις άξονες του τόμου, Κοινωνία-Ποίηση-Μουσική είναι το τρίπτυχο του έργου του Μικρούτσικου. Η μουσική του, η στάση του είναι κοινωνιοκεντρική. Παρατηρεί με τον μπρεχτικό φακό τις κοινωνικές διεργασίες, αντιφάσεις, αντινομίες. Σε αυτή την τροχιά ας αναζητήσουμε και την κάθε φορά τολμηρή του συνάντηση με τους ποιητές, όπου με το έργο του ξαναγεννά το ποίημα, το θέτει σε μια καθολικότητα, όπως σωστά επισημαίνει η Τιτίκα Δημητρούλια. Συνάντηση με ποιητές είτε είναι οι Γάλλοι-γαλλοφωνοι (όπως γράφει ο Μ. Γκαρτζόπουλος), είτε είναι ο Νίκος Καββαδίας (όπως μελετά ο Μ. Γελασάκης) και ο μέγιστος Ρεμπώ της ματαιωμένης Κομμούνας, είτε είναι ο Ρίτσος, που έξοχα ο Θάνος Χουλιαράς υπογραμμίζει πως ο Θάνος άγγιξε τον πυρήνα του Οικουμενικού Ρίτσου πιο καλά από κάθε άλλον, είτε είναι ο Αλκαίος, που σωστά ο Τρούσας θέτει το Εμπάργκο των Θάνου-Αλκαίου από την διακήρυξη του Πολιτικού στον Υπαινιγμό, που θεμελιώνουν οι δυο τους.
Ο Θάνος μελοποιεί την κίνηση της Ιστορίας, μπρεχτοποιεί το ελληνικό τραγούδι. Ακόμη και την προσωπική ματαίωση ή την ερωτική απελπισία την συνδέει με το Συλλογικό, ιστορικοποιεί την Δυστυχία. Δεν μπορεί να είσαι καλά, όταν γύρω σου όλα είναι δυστοπικά. Δεν μπορεί παρά να είσαι χαρούμενος αν έχεις αποφασίσει να τα αλλάξεις. Ο Θάνος διατρέχει τις δεκαετίες, από την γενιά του και το πιο δυναμικό της μέρος που βρέθηκε τις τρεις μέρες της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου σε μια συνάντηση ανατροπής, όσων κατασυκοφαντούνται σήμερα από τη δεξιά αναθεώρηση της Ιστορίας. Εκεί τον είδε πρώτη φορά η Μάρω Δούκα στο κτήριο της Αρχιτεκτονικής (προσέξτε εκεί γύρω στο πιάνο ο συνθέτης της Επιστροφής στις Ρίζες Μαρκόπουλος, παίζει για τους φοιτητές το Παπαντόπ).
Ο Θάνος διατρέχει τις δεκαετίες, από την γενιά της Μεταπολίτευσης και της θεσμικής στερέωσης, του πρώιμου life syle, του τέλους της Ιστορίας του Φουκουγιάμα, μέχρι τις βόμβες του ΝΑΤΟ στην Σερβία, την παρακμή του χρηματοπιστωτικού συστήματος, τη λεηλασία του λαού. Εδώ με τον Μάνο Ελευθερίου, τον Τριπολίτη, τον Ιωάννου, διαλέγει τρεις ποιητές σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, παλμογράφους της γενιάς τους και μαζί τοποθετούν τον φακό πάνω στην κοινωνία. Ο Θάνος και το έργο του δεν στέκονται έξω από την κοινωνική κίνηση, τέμνονται με τις αγωνίες, αντιφάσεις, μετεωρισμούς, ελπίδες του κόσμου. Ο Θάνος δεν μελοποιεί τον ατομισμό, δεν δέρνει τους Συνέλληνές του. Τους αφουγκράζεται αλλά και τους κινητοποιεί. Τους κρατά στο φτερό του καρχαρία.
Ο τρίτος άξονας, ο πιο πυρηνικός του τόμου, η Μουσική, μας συστήνει εκ νέου τον Θάνο ως μέρος, φορέα, πρωταγωνιστή της Σύγχρονης Μουσικής, όπως λέει ο Χαρωνίτης. Όπως βαθιά στο έργο του, στον μη φορμαλισμό του, πάνε με τα κείμενά τους ο Μονεμβασίτης και η Αλεξάνδρα Μικρούτσικου, όπως μας αναδεικνύει ο Τρούσας τη συγγένειά του με την τζαζ, αλλά και τη συμβολή του σε αυτήν από την Πάτρα και το τότε Φεστιβάλ. Και βέβαια την πρόσληψη που κάνει στο Θέατρο, με τις δεκάδες μουσικές του, ζήτημα που αναλύει στο εξαίρετο κείμενό του ο Οικονόμου. Ο Θάνος βλέπει το Θέατρο ως δυναμική διαδικασία που χωρά τη δική του μουσική ως ενιαίο και αδιαίρετο τόπο είτε είναι ο Μπρεχτ, είτε το «Φουέντε Οβεχούνα», είτε οι «Τρωάδες», είτε το καμπαρέ (ως απάντηση στον αναδυόμενο φασισμό του ’30), είτε η επιθεώρηση του Λάκη Λαζόπουλου, είτε το Παιδικό ως δυναμική διαδικασία και όχι περίκλειστο είδος, είτε το μιούζικαλ «Βίκτωρ Βικτώρια» με την Αλίκη και τον Βλάσση Μπονάτσο.
Ο Θάνος περικλείεται στον έξοχο τόμο, κυνηγός της Ουτοπίας, τραγουδώντας το μέλλον που δεν γίναμε ακόμα, όπως σημειώνει ο Α. Μαράτος. Εκφραστής ενός ελληνικού τραγουδιού - χειραφετητικής χειρονομίας. Παράξενο: Παρότι ο Θάνος έζησε και έγραψε και στάθηκε μέσα στην Προϊστορία, ουσιαστικά προετοίμασε τον συλλογικό ήχο της αναπότρεπτης κίνησης της Ιστορίας τότε που ο ψαράς θα γράφει ποιήματα και ο ποιητής θα ψαρεύει.
1 Το κείμενο διαβάστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου στον Ιανό, στις 4 Απριλίου 2023.