Κομμουνιστικό Κόμμα Κύπρου: Μια άγνωστη επιστολή του πρώην Γραμματέα του Κόμματος Χ. Βάτη προς την ηγεσία της Κομιντέρν

Κομμουνιστικό Κόμμα Κύπρου:

Μια άγνωστη επιστολή του πρώην Γραμματέα του Κόμματος Χ. Βάτη

προς την ηγεσία της Κομιντέρν

του Σπύρου Σακελλαρόπουλου ¹

1. Εισαγωγή

Η ανάληψη της εξουσίας στην Κύπρο από το Βρετανούς το 1878 δεν συνοδεύτηκε από κάποιου τύπου κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις. Η Κύπρος μέχρι και το Μεσοπόλεμο παρέμεινε μια ήσυχη βρετανική αποικία όπου πολύ σπάνια πραγματοποιούνταν απεργίες. Αντίστοιχα το αίτημα των Ελληνοκυπρίων για Ένωση με την Ελλάδα διατυπωνόταν μέσω υπομνημάτων και, στη δεκαετία του ’20, μέσω της αποχής των Ελληνοκυπρίων από τις εκλογές για το Νομοθετικό Συμβούλιο.

Το 1931 η κατάσταση αυτή θα ανατραπεί ριζικά. Η έλευση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης στο εσωτερικό της Κύπρου, τα συνακόλουθα αυστηρά δημοσιονομικά μέτρα που θα ληφθούν από τους Βρετανούς σε συνδυασμό με τη μη υλοποίηση του αιτήματος της Ένωσης που ασπαζόταν η μεγάλη πλειοψηφία των Ελληνοκυπρίων θα δημιουργήσουν μια εκρηκτική ατμόσφαιρα. Τον Οκτώβριο του ίδιου έτους η παραίτηση του Νικόδημου Μυλωνά, Μητροπολίτη Κιτίου και βουλευτή, από το Νομοθετικό Συμβούλιο θα πυροδοτήσει ένα πρωτοφανές αυθόρμητο λαϊκό κίνημα που θα κρατήσει αρκετές μέρες, θα θέσει το ζήτημα της Ένωσης αλλά και της κατάργησης των νέων φορολογικών μέτρων και θα έχει ως αποτέλεσμα τη βρετανική αιματηρή καταστολή οδηγώντας στο θάνατο 17 ανθρώπων, στον τραυματισμό δεκάδων, στις συλλήψεις επίσης δεκάδων και στην εξορία δέκα πολιτικών από το σύνολο του πολιτικού φάσματος.

Παράλληλα, από τις αρχές της δεκαετίας του ’20 είχε δημιουργηθεί και δραστηριοποιούνταν το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κύπρου (ΚΚΚ) που ήταν το μόνο κόμμα που αντιτασσόταν στο αίτημα της Ένωσης και προάσπιζε την ένταξη της Κύπρου σε μια Βαλκανική Σοσιαλιστική Ομοσπονδία. Η παρέμβασή του ήταν υπαρκτή αλλά περιοριζόταν κυρίως στη Λεμεσό με πιο μικρή δράση στις άλλες πόλεις. Από το 1925 μέχρι τα τέλη του 1930 γραμματέας του κόμματος θα είναι ο Κώστας Σκελέας (Χριστοδουλίδης), ωστόσο τον Δεκέμβριο του 1930 και ύστερα από σχετική έγκριση της Κομιντέρν θα έρθει στην Κύπρο από τη Μόσχα και θα αναλάβει την ηγεσία του ΚΚΚ ο Χαράλαμπος Βάτης (Βατυλιώτης). Ο τελευταίος ήταν Κύπριος που είχε διατελέσει στέλεχος της Κομιντέρν, ενώ είχε δραστηριοποιηθεί πολιτικά μέσα από τις τάξεις του ΚΚΕ, του Κομμουνιστικού Κόμματος της Αιγύπτου και του ΚΚΣΕ. Επίσης ήταν ο βασικός συντάκτης των θέσεων του Ιδρυτικού Συνεδρίου του ΚΚΚ που πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο του 1926.

Η έλευση του Βάτη θα έχει ως αποτέλεσμα τη γρήγορη οργανωτική ανάπτυξη του κόμματος και την παρέμβασή του σε διάφορους τομείς: αγροτικό, άνεργοι, δημιουργία εργατικών Λεσχών, εκλογές, έκδοση μπροσούρων κ.ά. Ωστόσο το ξέσπασμα της εξέγερσης του Οκτώβρη θα δημιουργήσει μια αρχική αμηχανία στο ΚΚΚ δεδομένου πως το κεντρικό ζήτημα που αναδεικνυόταν ήταν αυτό της Ένωσης. Γι’ αυτό δεν θα υπάρχει την πρώτη μέρα κομματική κατεύθυνση συμμετοχής στο κίνημα, η δεύτερη μέρα θα αναλωθεί σε συνεδρίαση της Κ.Ε, στην τρίτη μέρα πάλι θα διεξαχθούν συνεδριάσεις και μόνο από την τέταρτη θα κυκλοφορήσει προκήρυξη και θα αρχίσει να παρεμβαίνει συντεταγμένα το ΚΚΚ στους εξεγερμένους. Ωστόσο την έκτη μέρα θα συλληφθούν οι Βάτης και Σκελέας, θα επεκταθούν οι συλλήψεις και σε αστούς πολιτικούς και το κίνημα τις επόμενες μέρες θα σβήσει.

Οι Βάτης και Σκελέας θα εξοριστούν στην Αγγλία απ’ όπου ο Βάτης θα κατορθώσει να διαφύγει στην ΕΣΣΔ στα τέλη του 1931. Εκεί την 1/2/32 θα καταθέσει ένα γραπτό υπόμνημα προς τη Βαλκανική Γραμματεία της Κομιντέρν, ενώ στις 20 Φεβρουαρίου ² θα κληθεί να δώσει και προφορικές διευκρινήσεις πάνω στο υπόμνημά του. Μέχρι πολύ πρόσφατα υπήρχαν μόνο οι αντιφατικές μαρτυρίες για το τι ειπώθηκε σε αυτή την διαδικασία, του πρώην γραμματέα του ΚΚΚ (1935-1941) και του ΑΚΕΛ (1941-1945) Π. Σέρβα και του Ελλαδίτη δημοσιογράφου Ο. Οικονομίδη, οι οποίοι ήταν παρόντες. Και οι δύο συμφωνούσαν πως στον Βάτη ασκήθηκε πολύ σκληρή κριτική από την Κομιντέρν, αλλά διαφωνούσαν αν ήταν από τα «δεξιά» ή από τα «αριστερά». Ο Σέρβας έλεγε πως ήταν από τα «δεξιά» αφού κατηγορήθηκε το ΚΚΚ γιατί δε σύναψε έγκαιρα συμμαχία με τους αστούς πολιτευτές ενάντια στους Βρετανούς, ³ ενώ ο Οικονομίδης έλεγε πως ήταν από τα «αριστερά» και ότι το ΚΚΚ κατηγορούνταν ακριβώς επειδή σύναψε συμμαχία με τους αστούς πολιτευτές και δεν κινήθηκε αυτόνομα. ⁴

Από τη δική μας πλευρά, με το Μανώλη Χουμεριανό, χρησιμοποιώντας τα σοβιετικά αρχεία προχωρήσαμε σε τρεις δημοσιεύσεις σχετικά με το ζήτημα αυτό (Choumerianos & Sakellaropoulos 2019· Σακελλαρόπουλος & Χουμεριανός 2020· Σακελλαρόπουλος & Χουμεριανός 2021). Τα συμπεράσματα που προέκυψαν είναι, πολύ περιληπτικά, τα ακόλουθα: Πράγματι η αφήγηση του Οικονομίδη είναι η ακριβής και όντως ασκήθηκε δριμύτατη κριτική στο ΚΚΚ για τη στάση του στη διάρκεια της εξέγερσης του Οκτωβρίου. Ουσιαστικά αυτό για το οποίο κατηγορήθηκε η καθοδήγηση του ΚΚΚ ήταν πως δεν προσπάθησε να μετατρέψει την αυθόρμητη εξέγερση σε σοσιαλιστική επανάσταση. Η στάση αυτή είχε να κάνει, σύμφωνα με την Κομιντέρν, με ένα ευρύτερο πλαίσιο λαθών όταν σε ολόκληρο το 1931, και πάρα την αυξανόμενη λαϊκή δυσαρέσκεια, δεν έγινε κατορθωτό να οργανωθεί απεργιακός αγώνας των εργαζομένων στις επιχειρήσεις, η παρέμβαση στους ανέργους σταμάτησε γρήγορα, η δράση του ΚΚΚ περιοριζόταν σε «κλειστές» συνεδριάσεις κ.ά. Η καταδίκη βασίστηκε και σε έκθεση που είχε συντάξει το στέλεχος της Κομιντέρν Πανόφ, το οποίο επισκέφτηκε τη Κύπρο μετά τα γεγονότα αλλά και σε αναφορά που έστειλε ο Σκελέας από την Αγγλία. Από την άλλη πλευρά ο Βάτης θα υιοθετήσει την εξής επιχειρηματολογία: Όταν το 1930 επέστρεψε στην Κύπρο βρήκε το ΚΚΚ να υπολειτουργεί αποτελώντας ένα κλειστό μηχανισμό με ελάχιστα μέλη. Μόλις ανέλαβε γραμματέας αυξήθηκε ο αριθμός των κομματικών μελών σε πάνω από 400 (από 35 που ήταν μερικούς μήνες πριν), δημιουργήθηκαν Εργατικές Λέσχες στις μεγάλες πόλεις, πραγματοποιήθηκαν δύο Συνδιασκέψεις, έγινε συντεταγμένη παρέμβαση σε αγρότες και ανέργους, δημιουργήθηκε πυρήνας με Τουρκοκύπριους κ.ά. Σε όλα αυτά ο Βάτης δεν αρνήθηκε πως υπήρξαν και λάθη, όπως η εκλογική υποστήριξη στον αριστερό εθνικιστή Γαλατόπουλο, ⁵ που όταν τελικά εκλέχθηκε διέρρηξε τις σχέσεις του με το ΚΚΚ, ή η επίθεση που έγινε από κομματικά μέλη σε σχολείο της Λεμεσού στις 25/3/31, όταν προσπάθησαν να ματαιώσουν τις εκδηλώσεις για την ελληνική επανάσταση του 1821.

Στο διάστημα που πέρασε από αυτές τις δημοσιεύσεις βρέθηκε στα σοβιετικά αρχεία μια άλλη, άγνωστη, επιστολή του Βάτη προς την Πολ. Επιτροπή της Εκτελεστικής Γραμματείας της Κομιντέρν, η οποία είχε τη μορφή ένστασης και αντιλόγου πάνω στην προηγούμενη καταδικαστική για τον Βάτη απόφαση της Βαλκανικής Γραμματείας. Ο Βάτης με την επιστολή αυτή επιχειρεί να απευθυνθεί σε ανώτερο κομματικά όργανο της Κομιντέρν επιδιώκοντας να εισακουστούν οι απόψεις του και να δικαιωθεί.

Το πλήρες περιεχόμενο αυτής της επιστολής, που έχει γραφεί στα αγγλικά παρουσιάζεται, σε δική μου μετάφραση, στο τέλος αυτού του άρθρου

2. Ποιο είναι το αντικείμενο της επιστολής

Αρχικά ο Βάτης κάνει μια σχετικά σύντομη αναφορά στα γεγονότα της εξέγερσης και στη συνέχεια με δηκτικό τρόπο μιλά για την απουσία βοήθειας από τη Βαλκανική Γραμματεία προς το νεαρό ΚΚΚ στην περίοδο πριν από την εξέγερση. Μετά κάνει μνεία σε περιπτώσεις παραπληροφόρησης που περιλαμβάνονται στο κοινό εισηγητικό σημείωμα που κατέθεσαν στη συνεδρίαση οι Νησιώτης (Σέρβας) ⁶ και Παβλόφ ⁷ (Σαββίδης), σχετικά με τη δράση του ως γραμματέα του ΚΚΚ, για να καταλήξει πως οι προηγούμενοι χωρίς να παραθέτουν υλικό για τη στάση του ΚΚΚ στην εξέγερση οδηγούνται στο αναιτιολόγητο συμπέρασμα πως η ηγεσία του κόμματος δεν πήρε την πρωτοβουλία για να μετατραπεί η εξέγερση σε σοσιαλιστική επανάσταση. Από εκεί και πέρα ο Βάτης αναφέρει πως οι υπόλοιποι ομιλητές κινήθηκαν στον πνεύμα των Νησιώτη-Παβλόφ ενώ στο τέλος ο Βαλέτσκι ⁸ ανέλαβε την περαιτέρω μελέτη του θέματος. Ο Βάτης υποστηρίζει πως από όσο γνωρίζει δεν υπάρχει κάποια απόφαση για το ζήτημα.

Από εκεί αρχίζει το ουσιαστικό τμήμα της ανταπάντησης του Βάτη. Το πρώτο σημείο είναι πως στα πρακτικά της συνεδρίασης του Βαλκανικού Γραφείου έχουν παραποιηθεί οι απαντήσεις του ενώ στην έκθεση του Νησιώτη παραγνωρίζονται οι ειδικές συνθήκες της Κύπρου, η δε επιστολή Σκελέα βρίθει διαστρεβλώσεων. Στο δεύτερο σημείο ο Βάτης ασχολείται με το να παρουσιάσει σύντομα βιογραφικά των Νησιώτη, Παβλόφ, Σκελέα, Πανόφ με πολύ απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς: Οι Παβλόφ και Σκελέας από κοινού κατηγορούνται πως πούλησαν στις δημοτικές εκλογές του 1926 εργατικές ψήφους σε αστούς πολιτικούς, ο Παβλόφ ότι έστελνε χρήματα από το ταμείο Οικογενειακής Βοήθειας της Διεθνούς Λενινιστικής Σχολής στους συγγενείς του, ο Νησιώτης πως εισηγήθηκε την καταστροφική απόφαση στο δεύτερο συνέδριο του ΚΚΚ το 1928 για πέρασμα σε καθεστώς παρανομίας, ο Πανόφ ότι αποτελεί ενορχηστρωτή φράξιας στο εσωτερικό του ΚΚΕ, ο Σκελέας πως δεν έχαιρε εκτίμησης από τους εργάτες και δεν βοήθησε στη ανάπτυξη της δράσης του ΚΚΚ στα Οκτωβριανά. Το τελικό συμπέρασμα είναι πως τα τέσσερα αυτά στελέχη αποτελούν μια ομάδα που βρίσκεται σε συντονισμό με σκοπό τη σπίλωση του Βάτη.

Αυτό που προκύπτει από τα παραπάνω είναι πως το πρόβλημα του Βάτη είναι διττό. Από τη μία διαμαρτύρεται γιατί θεωρεί πως αδικείται πολιτικά από τη διαδικασία που πραγματοποιήθηκε και από την άλλη διότι η απόφαση που τελικά λαμβάνεται του απαγορεύει να είναι επαγγελματικό στέλεχος του ΚΚΣΕ και τον στέλνει σε εργαστεί στην παραγωγή. Για τον Βάτη η διαδικασία που ξεκίνησε από τη Βαλκανική Γραμματεία έπρεπε να φτάσει και μέχρι το επίπεδο της Πολιτικής Επιτροπής της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομιντέρν, πόσο μάλλον που όσοι μίλησαν στη συνεδρίαση, πλην Βάτη, δεν είχαν προσωπική γνώση των γεγονότων και ανέχτηκαν τον φραξιονισμό των Νησιώτη και Παβλόφ. Κατά συνέπεια, καταλήγει πως είναι αναγκαία η περαιτέρω συζήτηση για το Κυπριακό ζήτημα με αντίστοιχη απόφαση για βοήθεια στο ΚΚΚ, και πως πρέπει οπωσδήποτε να ληφθούν υπόψη και τα γεγονότα που παραθέτει – και να ακυρωθεί η απόφαση της Βαλκανικής σχετικά με την απασχόλησή του.

3. Τι συμπεράσματα προκύπτουν από το περιεχόμενο της επιστολής

Ένα τμήμα από το περιεχόμενο της επιστολής περιλαμβάνει γνωστά στοιχεία και ένα άλλο τμήμα άγνωστα. Γνωρίζουμε ήδη από τα έγγραφα που παρουσιάστηκαν στις τρεις δουλειές που κάναμε με το Μανώλη Χουμεριανό πως υπήρχε αντιπαράθεση του Βάτη με τους Νησιώτη, Παβλόφ, Σκελέα, Αλέξη, ⁹ ότι είχε ήδη απευθύνει κατηγορίες για πώληση ψήφων (βλ. παρακ.), πως θεωρούσε ότι το ΚΚΚ με την άφιξή του δραστηριοποιήθηκε σε πολλούς τομείς, ότι εκτιμούσε ως σωστή την κίνηση δημιουργίας μετώπου με τους Ενωτικούς, πως ήταν αυτοκριτικός για διάφορα ζητήματα (επίθεση μελών του ΚΚΚ σε ενωτικούς που επιχειρούσαν να γιορτάσουν την 25η Μαρτίου, υποψηφιότητα Γαλατόπουλου, καθυστερημένη εμπλοκή του ΚΚΚ στην εξέγερση του Οκτωβρίου)· πίστευε δε πως ήταν αδύνατο να πραγματοποιηθεί σοσιαλιστική επανάσταση στην Κύπρο τη δεδομένη συγκυρία και με τους υπάρχοντες συσχετισμούς.

Ωστόσο είναι και αρκετά ζητήματα που δεν ήταν γνωστά μέχρι σήμερα, ή δεν είχαν επαληθευτεί πλήρως. Αναφέρω χαρακτηριστικά: μαθαίνουμε πως το ΚΚΚ είχε γίνει αποδεκτό στην Κομιντέρν από το Προεδρείο της Εκτελεστικής Επιτροπής της από το καλοκαίρι του 1930, πριν δηλαδή έρθει ο Βάτης στην Κύπρο. Κατά συνέπεια ο Βάτης φτάνει με απόφαση της Κομιντέρν στο νησί, ενώ, όπως είναι γνωστό, η διαδικασία ένταξης στην Κομιντέρν ολοκληρώνεται τον Απρίλιο του 1931 (Αλέκου- Σακελλαρόπουλος 2023: 78). Στη συνέχεια μαθαίνουμε πως από τη στιγμή που ανέλαβε γραμματέας του ΚΚΚ, ο Βάτης είχε στείλει περίπου 20 επιστολές προς την Κομιντέρν για τη δράση του κόμματος, το περιεχόμενο των οποίων θα παρουσιάζει ενδιαφέρον αν βρεθούν ποτέ. Σε ό,τι αφορά τη διαδικασία στη Μόσχα που συνεκάλεσε η Βαλκανική Γραμματεία επιβεβαιώνεται πλήρως η μαρτυρία Οικονομίδη πως ήταν μια πολιτική διαδικασία στην οποία συμμετείχαν στελέχη της Γραμματείας καθώς και φοιτητές των δύο κομματικών σχολών. ¹⁰ Μαθαίνουμε επίσης για διαστρέβλωση γεγονότων αλλά και ορισμένων πρακτικών της διαδικασίας. Έχει ενδιαφέρον το γεγονός πως επαληθεύεται ότι ο δεύτερος εκ των συν-εισηγητών στη διαδικασία είναι ο Παβλόφ, δηλαδή ο Χ. Σαββίδης – ο αδελφός του έτερου εισηγητή Νησιώτη (Σέρβα). ¹¹ Επίσης σχετικά με την εξέγερση πληροφορούμαστε πως το ΚΚΚ είχε δύο μέλη του ανάμεσα στους νεκρούς. Υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που δεν είναι εύκολο να επιβεβαιωθούν, π.χ. το πώς έγινε μέλος του ΚΚΣΕ ο Νησιώτης ή της Βαλκανικής Γραμματείας ο Παβλόφ, ή η σχέση που είχε ο Πανόφ με την ομάδα Χαϊτά- Παπαρήγα-Ευτυχιάδη, και δεδομένης της άδικης κατηγορίας που έχει διατυπώσει ο Βάτης για πώληση ψήφων από τους Παβλόφ-Σκελέα, είναι ριψοκίνδυνο να θεωρηθούν ως ακριβή. Το σημαντικό είναι πως ο Βάτης υποστηρίζει ότι ουσιαστικά έχει δημιουργηθεί μια ομάδα την οποία καθοδηγεί ο Πανόφ ¹² και σε αυτή συμμετέχουν οι Νησιώτης και Παβλόφ, οι οποίοι επηρέασαν τον Σκελέα ώστε να στείλει την επιστολή του από το Λονδίνο που επιρρίπτει πολύ σοβαρές ευθύνες στο Βάτη. ¹³ Είναι επίσης σημαντική η πληροφορία για την ποινή του Βάτη, που πέραν από την πολιτική καταδίκη δεν του επιτρέπεται πια να είναι επαγγελματικό στέλεχος. Τέλος επιβεβαιώνεται πως ο τελευταίος την άνοιξη του 1932 είχε αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα υγείας. ¹⁴

Σε κάθε περίπτωση τη μεγαλύτερη αξία έχει η ίδια η ύπαρξη της επιστολής, πέραν των συγκεκριμένων ζητημάτων που αναφέρονται εντός της. Ουσιαστικά ο Βάτης θέτει σε κριτική πλευρές της πολιτικής της Βαλκανικής Γραμματείας. Η πρώτη είναι η αδιαφορία που επέδειξε η Γραμματεία απέναντι στη δράση του ΚΚΚ όλο το διάστημα που ο Βάτης ήταν Γραμματέας. Η δεύτερη είναι η ευκολία με την οποία οδηγείται η Γραμματεία στο συμπέρασμα πως υπήρχαν οι συνθήκες για σοσιαλιστική επανάσταση στην Κύπρο. Η τρίτη έχει να κάνει με τη σπουδή την οποία επιδεικνύει για να καταδικαστεί ο Βάτης χωρίς να ληφθεί υπόψη το σύνολο των γεγονότων. Η τέταρτη, ίσως και η πιο βαριά, είναι πως έχει συσταθεί ένα (παρα)κέντρο εξουσίας εντός της Γραμματείας το οποίο καθορίζει καταστάσεις ανάλογα με τις επιθυμίες των μελών του και ανεξάρτητα από την αντικειμενική πραγματικότητα. Το πιο σημαντικό όμως είναι η αναφορά που κάνει ο Βάτης στο γράμμα του Στάλιν. Συγκεκριμένα, η επιστολή του Στάλιν ήταν προς τη συντακτική επιτροπή του περιοδικού Προλεταριακή Επανάσταση και δημοσιεύτηκε τον Οκτώβρη του 1931 υπό τον τίτλο «Μερικά ζητήματα της ιστορίας του Μπολσεβικισμού» (Stalin 1931). Εκεί o Στάλιν επιχειρεί να απαντήσει σε ένα προγενέστερο άρθρο του Σλούτσκι που δημοσιεύτηκε στο ίδιο περιοδικό, στο οποίο ο τελευταίος θεωρεί ότι ο Λένιν και οι Μπολσεβίκοι δεν είχαν μια αταλάντευτη στάση ενάντια στον κεντρισμό και στην αριστερή σοσιαλδημοκρατία. Ο Στάλιν, πέραν της κατηγορηματικής επιχειρηματολογίας του πως ποτέ δε συνέβη κάτι τέτοιο, δράττεται της ευκαιρίας για να διατυπώσει τη θέση πως στον κεντρισμό ανήκουν διάφοροι θεωρητικοί από τον Κάουτσκι μέχρι τον Τρότσκι και ότι ο κεντρισμός είναι εκτός μπολσεβικισμού. Θα πρέπει να σημειωθεί πως το συγκεκριμένο κείμενο συζητήθηκε ευρέως στις δομές της Κομιντέρν και θεωρείται ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στις ιδεολογικές συζητήσεις των αρχών της δεκαετίας του 1930 και πως με αφορμή αυτό το κείμενο ξεκίνησε στην Κομιντέρν η καμπάνια εκκαθάρισης των κομμάτων από τα σοσιαλδημοκρατικά υπολείμματα. Σε αυτό το πλαίσιο ο Στάλιν δεν έκανε κάτι περισσότερο από το να κινείται στο πνεύμα της Τρίτης Περιόδου «της τάξης ενάντια σε τάξη» και του «σοσιαλφασισμού», μιας κατεύθυνσης η έναρξη της οποίας δόθηκε από τον Μπουχάριν όταν ηγείτο της Κομιντέρν. Αυτό που υπονοεί ο Βάτης με την αναφορά στο γράμμα του Στάλιν και στην αδιαλλαξία της Βαλκανικής Γραμματείας είναι πως η τελευταία επιχειρεί να νομιμοποιήσει την καταδίκη του βασιζόμενη στον Στάλιν και στην ανάγκη για κάθετο διαχωρισμό των κομμουνιστών τόσο με τη σοσιαλδημοκρατία όσο και την αστική τάξη. Στο σημείο αυτό ο Βάτης φαίνεται να έχει δίκιο σχετικά με τη μεθοδολογία της επιχειρηματολογίας που χρησιμοποιείται, η οποία είναι ιδιαίτερα προβληματική. Κι αυτό όχι μόνο γιατί στην Κύπρο δεν μπορεί σοβαρά να υποστηριχθεί πως μπορούσε να πραγματοποιηθεί σοσιαλιστική επανάσταση απέναντι στον βρετανικό ιμπεριαλισμό και να μη συντριβεί αλλά, το κυριότερο, διότι η κατεύθυνση της Κομιντέρν για την ειδική περίπτωση των συμμαχιών των κομμουνιστικών κομμάτων στις αποικίες ήταν ιδιαίτερα αντιφατική. Κι αυτό γιατί αφενός προέβλεπε το ενδεχόμενο συμμαχιών με την εθνική αστική τάξη, αλλά ταυτόχρονα δεν αποκλειόταν το ενδεχόμενο του απευθείας περάσματος στην κομμουνιστική οικοδόμηση αν τα ΚΚ είχαν τη βοήθεια του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος (Σακελλαρόπουλος & Χουμεριανός 2021: 87). Κι όλα αυτά όταν ειδικά το ΚΚΚ δεν φαίνεται να είχε κάποια βοήθεια από την Κομιντέρν.

Συνολικά ιδωμένη η αντιπαράθεση μεταξύ του Βάτη και της Βαλκανικής Γραμματείας φαίνεται να έχει δύο διαστάσεις. Η μία, η πιο γενική, είναι οι αντιφάσεις της πολιτικής της Κομιντέρν καθώς και η ολιγωρία της σε ορισμένες περιπτώσεις να παρέμβει. Η δεύτερη αφορά προσωπικές διαμάχες στο εσωτερικό ενός πολύ νεαρού ΚΚ, το οποίο δεν είχε κατορθώσει, δεδομένων και των συνθηκών μέσα στις οποίες δρούσε, να διαμορφώσει μια κουλτούρα εσωκομματικής επίλυσης των όποιων αντιθέσεων, με αποτέλεσμα οι αντιπαραθέσεις να λαμβάνουν προσωπικό χαρακτήρα. Σε κάθε περίπτωση η επιστολή Βάτη αναδεικνύει αδυναμίες, αντιφάσεις, ακόμα και προσωπικές μικρότητες οι οποίες συνυπήρχαν, έστω και δευτερευόντως, σε μια πρώτη περίοδο εξάπλωσης του κομμουνιστικού κινήματος.

Προς την Πολιτ. Επιτροπή ¹⁵ της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Αντίγραφα: προς την Διεθνή Επιτροπή Ελέγχου - ICC ¹⁶,

τον σ. Μανουίλσκυ ¹⁷ και τον σ. Πιατνίτσκυ. ¹⁸

Αναφορά από Χ. Δ. Βάτη

(πρώην Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κύπρου)

Σύντροφοι,

Τον Οκτώβριο της προηγούμενης χρονιάς (1931) στο μικρό και ξεχασμένο νησί της Κύπρου έλαβε χώρα μια αρκετά μεγάλη (από την πλευρά της συμμετοχής των μαζών) εξέγερση ενάντια στο Βρετανικό Ιμπεριαλισμό. Αυτή η εξέγερση ήταν μια απρόβλεπτη έκπληξη όχι μόνο για του Βρετανούς Ιμπεριαλιστές αλλά και για τους λακέδες τους, τους αστούς εθνικιστές. Ταυτόχρονα αιφνιδίασε και το νεαρό κομμουνιστικό μας κόμμα. ¹⁹ Αλλά σε αντίθεση με αυτό, σε αντιδιαστολή με τα μεγάλα σφάλματα που έγιναν στη διάρκεια της εξέγερσης, αυτό το κόμμα, εν μέρει αυθόρμητα, εν μέρει κάτω από την καθοδήγηση της Κεντρικής του Επιτροπής και της Γραμματείας της, ήταν το μόνο κόμμα, μετά από την επαίσχυντη λιποταξία των Εθνικιστών, ²⁰ που καλούσε τις εργαζόμενες μάζες να συνεχίσουν τον αγώνα, ως ένα βαθμό αυτό το κόμμα οργάνωσε επίσης αυτόν τον αγώνα και παρέμεινε στις θέσεις μάχης μέχρι το τέλος, μέχρι την αιματηρή καταστολή της εξέγερσης. ²¹ Ως αποτέλεσμα των επαναστατικών γεγονότων το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κύπρου υπέστη ευρεία καταστολή: δύο μέλη του σκοτώθηκαν και πολλά τραυματίστηκαν, εγώ και ο γραμματέας της επαρχιακής οργάνωσης της Λευκωσίας σ. Σκελέας εξοριστήκαμε, δεκάδες κομματικών μελών συνελήφθησαν και τιμωρήθηκαν με διάφορες ποινές φυλάκισης. Παρόλα αυτά το ΚΚΚ διατήρησε το βασικό κορμό των δυνάμεών του, τους πυρήνες του και σύντομα μετά την εξέγερση νέες επιτροπές εκλέχτηκαν και αυτό το κόμμα συνέχισε, και συνεχίζει μέχρι σήμερα, τη δράση του.

Είναι σαφές πως η Κομιντέρν δεν είναι αδιάφορη απέναντι στην κυπριακή εξέγερση. Είναι απαραίτητο να αναλυθούν σε βάθος τα γεγονότα και να αποσαφηνιστούν από τις θετικές και μέχρι τις αρνητικές πλευρές της δράσης και της τακτικής του νεαρού μας ΚΚΚ με σκοπό να προκύψουν αρκετά διδάγματα όχι μόνο γι’ αυτό το κόμμα αλλά γενικότερα για το επαναστατικό κίνημα στις Αποικίες. Μέχρι σήμερα αυτή η μελέτη δεν έχει γίνει στην Κομιντέρν, με την εξαίρεση μιας παρωδίας συζήτησης στη Βαλκανική Γραμματεία-BLS, ²² όπως μπορείτε να πειστείτε από τα ακόλουθα γεγονότα:

Αφού έφτασα στην Αγγλία, ως ένας από τους δέκα πολιτικούς που εξορίστηκαν λόγω της σχέσης τους με την εξέγερση, προσπάθησα να έρθω στη Μόσχα με σκοπό να θέσω υπό εξέταση αυτό το ερώτημα παρά το γεγονός ότι είχα πολλούς λόγους για να είμαι απογοητευμένος από αυτούς τους συντρόφους.

Για παράδειγμα: α) μετά την αποδοχή του ΚΚΚ στην Κομιντέρν από το Προεδρείο της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς (το καλοκαίρι του 1930), η Βαλκανική Γραμματεία ετοίμασε ένα προσχέδιο επιστολής προς την Κ.Ε του ΚΚΚ το οποίο παρέμεινε στη μορφή του προσχεδίου μέχρι σήμερα. β) Μετά την αποδοχή του ΚΚΚ ως τμήμα της Κομιντέρν στην τελευταία ολομέλεια της Εκτελεστικής της Επιτροπής, η Βαλκανική Γραμματεία προετοίμασε ένα νέο προσχέδιο επιστολής, που επίσης παραμένει στη μορφή προσχεδίου μέχρι σήμερα. γ) Η Βαλκανική Γραμματεία με έστειλε στην Κύπρο στα τέλη του 1930 ύστερα από δική μου αίτηση για επαναπατρισμό μη δίνοντάς μου καθόλου οδηγίες ή συγκεκριμένα καθήκοντα. δ) Παρά το γεγονός πως υπήρχε καλή σύνδεση μεταξύ Μόσχας και Κύπρου (έστειλα περίπου 20 επιστολές μέσα σε λίγους μήνες το 1931) η Βαλκανική Γραμματεία έχοντας καλή πληροφόρηση από την πλευρά μου, δεν έστειλε καμία επιστολή στην Κύπρο έτσι ώστε να αποκαταστήσει μια σωστή πολιτική γραμμή. Πολύ περισσότερο μη έχοντας απάντηση στις εκθέσεις σχετικά με τη δράση μας, πιστέψαμε πως σε γενικές γραμμές η γραμμή μας γινόταν αποδεκτή από την Κομιντέρν, αλλιώς ήταν αναγκαίο να έχουν διατυπωθεί ενστάσεις για την ορθότητά της μέσα στο χρόνο και όχι μόνο σήμερα. ε) Η Βαλκανική γραμματεία στη διάρκεια του 1931 ούτε μια φορά δεν συζήτησε ή έθεσε κάποιο ερώτημα για την Κύπρο.

Παρά αυτή την αρνητική εμπειρία, πίστεψα πως μετά την εξέγερση οι σύντροφοι της Βαλκανικής Γραμματείας θα είχαν αλλάξει τη στάση τους έτσι ώστε να συζητηθεί το κυπριακό ζήτημα κατά το μάλλον ή το ήττον πιο σοβαρά. Αλλά δεν έγινε τίποτε τέτοιο. Το Κυπριακό ζήτημα συζητήθηκε στις 20/2/1932 σε μια ανοικτή διαδικασία της Βαλκανικής Γραμματείας (σε αυτή τη συνάντηση ήταν παρόντες πάνω από 20 φοιτητές του Δυτικού Πανεπιστημίου ²³ και της ILS - Διεθνούς Λενινιστικής Σχολής ²⁴).

Ύστερα από την έκθεσή μου οι σ. Νησιώτης και Παυλόφ (ILS) παρουσίασαν ένα κοινό πόρισμα, αλλά δεν άγγιξαν τα βασικά ζητήματα, αντίθετα περιορίστηκαν γενικά να διαβάλουν εμένα και στο κόμμα. Για παράδειγμα πληροφόρησαν τη συνεδρίαση πως είχα παραγγείλει σε έναν προλετάριο ποιητή ²⁵ να γράψει έναν ύμνο για μένα ο οποίος γράφτηκε και κυκλοφόρησε! Πράγματι ένας ύμνος γράφτηκε αλλά όχι για εμένα αλλά για το Δάσκαλό μας τον Λένιν! Με κατηγόρησαν πως απουσίαζα από την προεκλογική εκστρατεία του κόμματος, όταν εκείνες τις ημέρες δικαζόμουν. ²⁶ Είδαν μια ηθική απαξία στο γεγονός πως το Κυπριακό τμήμα της Διεθνούς Κόκκινης Αρωγής ²⁷ δημοσίευσε μια καρτ ποστάλ με τη φωτογραφία μου με σκοπό τη συλλογή χρημάτων για την αγωγή μου. Αυτή η αγωγή προέκυψε λόγω των ομιλιών μου στις συναντήσεις των ανέργων και της δημόσιας αναφοράς μου σχετικά με τις επιτυχίες της Piatiletka ²⁸ στην ΕΣΣΔ. (Αυτή η καταδίωξη συνεχίστηκε για καιρό αλλά στο τέλος αθωώθηκα από τους Ιμπεριαλιστές, οι οποίοι έλαβαν υπόψη τους την ραγδαία αύξηση της επιρροής του κόμματός μας σε σχέση με αυτή τη δράση). Οι δύο εισηγητές μη προσκομίζοντας καθόλου υλικό σχετικά με την εξέγερση και μη λέγοντας τώρα τίποτε γι’ αυτήν, κατέληξαν στο συμπέρασμα πως η ηγεσία του Κυπριακού ΚΚ έκανε σαμποτάζ στο κίνημα και πως τα δικά μου αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με αυτό το ζήτημα ήταν λιγότερο πειστικά για τους συντρόφους της Βαλκανικής Γραμματείας σε σχέση με τις πληροφορίες ανθρώπων που δήλωναν ότι δεν διέθεταν υλικό γύρω από τη δραστηριότητα του ΚΚΚ στη διάρκεια της εξέγερσης.

Έχοντας ως βασικό επιχείρημα ένα οπορτουνίστικο λάθος του Μαΐου του 1931 (υποστήριξη της εκλογής ενός αριστερού εθνικιστή) οι δύο εισηγητές θέλουν να δείξουν πως το ΚΚΚ ήταν σε θέση να πραγματοποιήσει την επανάσταση στην Κύπρο και πως το μόνο εμπόδιο σε αυτό ήταν ο «πελώριος» οπορτουνισμός μου. (Για μια εκτεταμένη ανάλυση της κατάστασης στην Κύπρο πριν και κατά τη διάρκεια της εξέγερσης, καθώς και τη δραστηριότητα και τα λάθη του ΚΚΚ βλ. την έκθεσή μου που επισυνάπτεται σε αυτή την αναφορά ²⁹).

Οι άλλοι ομιλητές, ειδικά ο σ. Βαλέτσκι, επανέλαβαν τους από κοινού σχολιαστές. Ο σ. Μπέλα Κουν, ³⁰ αντί να θέσει τη συζήτηση στη σωστή βάση και ανάλυση της κατάστασης, δήλωνε εξοργισμένος «για να κάνω σαφή την ερώτηση», ότι ήμουν ένας «τυχοδιώκτης», «αποστάτης», και «αντεπαναστάτης», επιθέσεις αρκετά βαριές νομίζω για οποιοδήποτε κομματικό μέλος. Η διαδικασία ολοκληρώθηκε και στον σ. Βαλέτσκι ανατέθηκε να εξετάσει περαιτέρω το ζήτημα. Δεν κλήθηκα να συμμετέχω περισσότερο στην μελέτη του θέματος (ούτε να ελέγξω το περιεχόμενο της ομιλίας μου στα πρακτικά), καμία απόφαση πάνω σε αυτό το ζήτημα δεν έχει υιοθετηθεί (για όσο τουλάχιστον γνωρίζω), ³¹ πιθανά ούτε κάποιο πρακτικό μέτρο βοήθειας στο απομονωμένο ΚΚΚ αποφασίστηκε.

Για το λόγο αυτό καταλήγω στο συμπέρασμα πως το Κυπριακό θέμα παραμένει ανοικτό και η συζήτηση της 20/2/31 όχι μόνο δεν ξεκαθάρισε τίποτε αλλά αντιθέτως συσκότισε και δημιούργησε σύγχυση στο ζήτημα με το να διαστρέφει τα γεγονότα, να συκοφαντεί και να δημιουργεί προς το πρόσωπό μου μια δυσάρεστη ατμόσφαιρα.

Με σκοπό να αποσαφηνίσω αυτή την κατάσταση σας θέτω υπόψη σας τα ακόλουθα γεγονότα:

α) Το υλικό που τέθηκε ως βάση για τη «συζήτηση» δεν έδινε τη δυνατότητα να τεθεί σωστά και να επιλυθεί το ζήτημα. Η δική μου αναφορά ³² περιοριζόταν σε μια χρονολογική περιγραφή των γεγονότων και δεν επαρκούσε. Τα πρακτικά του διαλόγου μου με το σ. Βαλέτσκι και το σ. Πανόφ όχι μόνο δεν είναι ακριβή αλλά αντίθετα παραποιούνται από τον ένα από τους δύο (στην ICC-Διεθνή Επιτροπή Ελέγχου μπορώ να αποδείξω της γεγονός της παραποίησης και τον συγγραφέα αυτής). Αυτή η διαστρέβλωση έχει ως αντικείμενο να αποδείξει πως όταν εξελίσσονταν τα επαναστατικά γεγονότα στη Λευκωσία εγώ είχα πάει για ύπνο! ³³

Η πολιτική έκθεση του σ. Νησιώτη είναι λανθασμένη (υποτιμά την επιρροή των εθνικιστών, ξεχνά τον αποικιακό χαρακτήρα της χώρας και την Κυπριακή επανάσταση, αρνείται οποιοδήποτε ενιαίο μέτωπο απέναντι στον Ιμπεριαλισμό κλπ.).

Η επιστολή του σ. Σκελέα, ³⁴ που στάλθηκε από το Λονδίνο, περιλαμβάνει περίπου 15 διαστρεβλώσεις των γεγονότων, ενώ η κοινή μας αναφορά για την εξέγερση που υπογράφθηκε και από τους δύο (στάλθηκε από το Λονδίνο) δεν περιλαμβάνεται στο υλικό.

β) Η ανικανότητα και η «κακή ποιότητα» των αντιπάλων μου οι οποίοι προστατεύονται από τη Βαλκανική Γραμματεία. Ο σ. Νησιώτης είναι γιος αστυνομικού, τέλειωσε το 1927 το γυμνάσιο και το 1928 κατά διαστήματα εργαζόταν ως εθελοντής στο κομματικό τυπογραφείο. Το 1929 κατόρθωσε, με τη βοήθεια του σ. Αλέξη να του δοθεί σύσταση από το Π.Γ. του ΚΚΕ (χωρίς να είναι μέλος αυτού του κόμματος) για τη Μόσχα. Ερχόμενος στη Μόσχα έγινε τακτικό μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ χωρίς να περάσει το στάδιο του δόκιμου μέλους, ως ένα άτομο της ιντελιγκέντσιας επειδή δήλωσε τον εαυτό του ως εργαζόμενο σε τυπογραφείο. Είναι επίσης ο συγγραφέας μιας απόφασης, η οποία πέρασε από το λεγόμενο δεύτερο συνέδριο του ΚΚΚ (1928), η οποία προώθησε το εθελοντικό πέρασμα σε καθεστώς παρανομίας και την αυτόβουλη κατάργηση της κυκλοφορίας της κομματικής εφημερίδας που εκδιδόταν τότε, χωρίς καμία σοβαρή αστυνομική καταστολή να υπάρχει στην επιφάνεια. Η εφημερίδα κυκλοφόρησε ξανά μόνο ύστερα από την αναχώρησή του από την Κύπρο. ³⁵

O σύντροφος Παβλόφ είναι γιος αστυνομικού (αδελφός του Νησιώτη), έχει φύγει από την Κύπρο (από το 1927) για τις ΗΠΑ όπου εντάχθηκε στο ΚΚ των ΗΠΑ. Έφτασε στη Μόσχα το 1930 μέσω σύστασης του σ. Σκελέα (τότε γραμματέα του ΚΚΚ). Με σκοπό να διευκολύνει την αποδοχή του από τη Βαλκανική Γραμματεία δήλωσε τον εαυτό του ως υπάλληλο σε κατάστημα, αντί του γεγονότος πως τόσο στην Κύπρο όσο και στις ΗΠΑ διατηρούσε το δικό του ραφείο με μισθωτούς εργάτες. To1931 και μη έχοντας δημιουργήσει δική του οικογένεια στην Κύπρο ή σε άλλο μέρος έστελνε χρήματα ³⁶ από το ταμείο Οικογενειακής Βοήθειας της Διεθνούς Λενινιστικής Σχολήςστους μακρινούς συγγενείς του (στην αδελφή του, σύζυγο ενός αστού στη Νέα Υόρκη και στα ξαδέλφια του στην Κύπρο). Αυτός και ο σ. Σκελέας είναι οι εμπνευστές της πραγματικής πώλησης της ψήφου των εργατών προς τα αστικά κόμματα κατά τη διάρκεια των δημοτικών εκλογών του 1926 παίρνοντας χρήματα και από τα δύο αντιμαχόμενα αστικά κόμματα! Το αποτέλεσμα αυτών των τακτικών (τις οποίες αυτός και ο σ. Νησιώτης τις θεωρούν μέχρι σήμερα σωστές) ήταν οι εργάτες να φύγουν από το κόμμα και τα συνδικάτα (τότε στο κόμμα έμεινε μόνο μια οικογένεια ενώ τα συνδικάτα έμειναν χωρίς εργάτες και σύντομα διαλύθηκαν). ³⁷

Ο σύντροφος Σκελέας, που εξορίστηκε μαζί με εμένα στην Αγγλία, υπόγραψε μαζί μου μια διακήρυξη ( Daily Worker 7/12/31) ³⁸ και μια έκθεση προς τη Βαλκανική Γραμματεία η οποία είναι σε αντίθεση με την επιστολή του προς το σ. Νησιώτη και το σ. Παβλόφ (που αποτέλεσε υλικό της συζήτησης). Αυτή η επιστολή γράφτηκε ως αποτέλεσμα μακράς αλληλογραφίας με τους σ. Νησιώτη και Παβλόφ που του έκαναν «σαφές» το ζήτημα. Κατά τη διάρκεια της εξέγερσης ο σ. Σκελέας ήταν ο αρχηγός της ομάδας των υπεύθυνων συντρόφων οι οποίοι αρνούνταν το γεγονός της εξέγερσης, ακόμα και μετά την πυρπόληση του Κυβερνείου. Αρνούμενος αυτή την οπτική και συμφωνώντας (στα λόγια) με τη γραμμή του κόμματος να συμμετέχει στην εξέγερση ως τυπογράφος του κόμματος, έκανε σαμποτάζ στη λειτουργία του κομματικού τυπογραφείου· εμπόδισε την έκδοση μιας σημαντικής διακήρυξης του ΚΚΚ την παραμονή της εξέγερσης (αυτή η διακήρυξη ήταν εύκολο να στοιχειοθετηθεί, ωστόσο αυτή η εργασία του πήρε 4-5 μέρες κατά τη διάρκεια των οποίων η πολιτική κατάσταση άλλαξε). Επίσης κατακράτησε για τρεις μέρες την έκδοση μιας πολύ σημαντικής διακήρυξης του κομμουνιστικού κόμματος μετά την εξέγερση η οποία καλούσε τους αγρότες και τους εργάτες να συνεχίσουν την εξέγερση κάτω από την ηγεσία του ΚΚΚ (αυτή η διακήρυξη δεν απαιτούσε πάνω από μιάμισυ-δύο ώρες δουλειάς). ³⁹

Είναι γιος κτίστη, πέρασε τη νεανική του ηλικία με βαρύ αλκοολισμό, μέσα σε καταγώγια (και ως χούλιγκαν· ποτέ δεν έχαιρε εκτίμησης μεταξύ των εργατών και όταν το 1931 οργανώσαμε συνδικάτα οι εργάτες της Λεμεσού κατηγορηματικά αρνήθηκαν να τον εκλέξουν ως μέλους του συμβουλίου τους, δεν τον ήθελαν ούτε καν μέλος του συνδικάτου τους).

Ο καθοδηγητής αυτής της ομάδας είναι ο σ. Πανόφ, παρά το γεγονός ότι κρύβεται, σύμφωνα με τη μέθοδό του. Είναι ο οργανωτής και κρυφός καθοδηγητής από το 1925 της ομάδας Νικολάγιεφ ⁴⁰ -Χαιτά στην Ελλάδα και όχι μόνο την κατάλληλη στιγμή απομακρύνθηκε από αυτήν την ομάδα αλλά μετασχηματίστηκε σε «Μεσσία» του ΚΚΕ από τους φίλους και οπαδούς του.

Η λύση του προσωπικού μου ζητήματος αξίζει επίσης σοβαρή προσοχή. Στη βάση, προφανώς, της δήλωσής μου από τις 21/2/32, η οποία είχε βασικό στόχο να με προφυλάξει από τις συκοφαντίες και τις κακολογίες και δείχνει τη διαφωνία μου με τις εκτιμήσεις των αντιπάλων μου για τη δουλειά μου η Βαλκανική Γραμματεία πήρε απόφαση να με θέσει στη διάθεση της Κ.Ε της ΚΚΣΕ για «χαμηλού επιπέδου εργασία» (lowwork). Αυτή η απόφαση εγκρίθηκε από εσάς στις 27/2/32. Όταν επέστρεψα από την ιατρική περίθαλψη στα τέλη Απριλίου, ο σ. Βαλέτσκι. από τη Βαλκανική Γραμματεία, μου είπε για την απόφαση να τεθώ στη διάθεση της Κ.Ε. του ΚΚΣΕ αλλά δε μου είπε τίποτε για το δεύτερο μέρος αυτής της απόφασης. Στην ΚΕ του ΚΚΣΕ δεν μου είπαν επίσης τίποτε, αλλά οι σύντροφοι εκεί σε κάθε ευκαιρία ζητούσαν από το τμήμα της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς να μου κάμει σαφές πως βρισκόμουν σε μια «ειδική κατάσταση».

Όταν ο σ. Κολάροφ ⁴¹ ζήτησε από την Κεντρική Επιτροπή να με προτείνει για εργασία στο IAI-Διεθνές Γεωργικό Ινστιτούτο ⁴² (πριν από τον αναχώρησή μου για τη Κύπρο εργαζόμουν στην Κομιντέρν και στο Διεθνές Γεωργικό Ισντιτούτο) ο σ. Βαλέτσκι μου έδειξε την απόφαση της Βαλκανικής Γραμματείας σχετικά με τη «χαμηλού επιπέδου εργασία». Μετά από αυτό ζήτησα από την Κ.Ε. να με στείλει για δουλειά σε εργοστάσιο της Μόσχας, σκεφτόμενος πως μια τέτοια απασχόληση είναι καλό σχολείο ως κομματική εμπειρία. Αλλά προτάθηκα να σταλώ για δουλειά στον Καύκασο εντός του ελληνικού πληθυσμού, παρά το γεγονός πως θα μπορούσα να μείνω στη Μόσχα με σκοπό να ξεκαθαρίσω το ζήτημά μου αλλά και για οικογενειακούς λόγους.

Στις 15 Μαΐου έφτασα στο Ροστόφ με την απλή σύσταση της «διάθεσής» μου στην Επαρχιακή Επιτροπή του ΚΚΣΕ του Καυκάσου. Αυτή η επιτροπή με έστειλε να εργαστώ στη σύνταξη της ελληνικής εφημερίδας «Κομμουνιστής» αλλά μετά από δύο μέρες με κάλεσε η Επιτροπή όπου πληροφορήθηκα πως θα πρέπει να πάω για δουλειά στο σοφχόζ ως αγροτεχνικός (όχι άλλη δουλειά στον ελληνικό πληθυσμό), επιπλέον πληροφορήθηκα πως υπήρχαν οδηγίες να μη χρησιμοποιηθώ σε κομματική δουλειά. Η απόφαση της Κομιντέρν δεν ανέφερε τίποτε τέτοιο· προφανώς ο σ. Βαλέτσκι μπορεί να εξηγήσει τη θαυμαστή και σιωπηρή αλλαγή αυτής της απόφασης. ⁴³

Αυτά τα γεγονότα δείχνουν πως οι σύντροφοι από τη Βαλκανική Γραμματεία όχι μόνο προσπαθούν να καθυστερήσουν μια μπολσεβίκικη συζήτηση για το Κυπριακό ζήτημα, αλλά επίσης προσπαθούν να με στείλουν μακριά από τη Μόσχα, σε ένα απομονωμένο μέρος της ΕΣΣΔ και μη δίνοντάς μου τη δυνατότητα κομματικής δουλειάς ελπίζοντας να θέσουν τέλος στην πολιτική μου δραστηριότητα.

Ζητώ την προσοχή σας στο γεγονός πως στη διάρκεια των δέκα χρόνων ασχολούμαι μόνο με κομματική δουλειά, χρησιμοποιήθηκα σε διαφορετικά κομμουνιστικά κόμματα στο εξωτερικό (ΚΚ Αιγύπτου, ΚΚΕ, ΚΚ Κύπρου ⁴⁴) απασχολούμουν σε κομματικές θέσεις ευθύνης, εργαζόμουν σε καθεστώς παρανομίας στο εξωτερικό, ήμουν σε θέση να έχω καλή πολιτική εκπαίδευση, σύμφωνα με την έκφραση του ίδιου του σ. Βαλέτσκι «έχω συσσωρεύσει πληρότητα κεφαλαίου». Φυσικά δεν επιθυμώ να αποχωρήσω από την πολιτική δραστηριότητα, πολύ περισσότερο να «εκτελεστώ πολιτικά χωρίς δίκη». Οι σύντροφοι από τη Βαλκανική Γραμματεία πιστεύουν πως η στάση τους είναι μη συναινετική, πολύ περισσότερο πιστεύουν πως είναι σε εφαρμογή του γράμματος του σ. Στάλιν.

Τα γενικά συμπεράσματα είναι τα ακόλουθα:

α) Η διαδικασία και ο τρόπος συζήτησης του Κυπριακού ζητήματος δεν ήταν σωστοί· πολύ περισσότερο η συζήτηση καθ’ εαυτή δεν συνεχίστηκε μέχρι τέλους, δηλαδή μέχρι την υιοθέτηση μιας απόφασης από την Πολιτική Επιτροπή της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός πως μετά την «αλλαγή της γνώμης» στις 20/2/32 δεν μου ζητήθηκε πια να συμμετέχω στη διερεύνηση του Κυπριακού ζητήματος, παρότι είμαι o μοναδικός μάρτυρας στην ΕΣΣΔ της κυπριακής εξέγερσης.

β) Οι από κοινού εισηγητές στη συνεδρίαση της Βαλκανικής Γραμματείας δεν είναι γνώστες του ζητήματος, ακόμα και για το μοναδικό λόγο πως εδώ και αρκετό καιρό βρίσκονται μακριά από το κυπριακό κίνημα (ακόμα κι αν δεν ληφθούν υπόψη τα γεγονότα που εκθέτω σχετικά με το σ. Νησιώτη και το σ. Παβλόφ, με τα οποία η Διεθνής Επιτροπή Ελέγχου θα πρέπει να ενδιαφερθεί).

γ) Οι σύντροφοι από τη Βαλκανική Γραμματεία επέδειξαν μια ανυπολόγιστη πολιτική μικρότητα υποστηρίζοντας, περισσότερο προκαλώντας, τις φραξιονιστικές και συκοφαντικές επιθέσεις του σ. Νησιώτη και του σ. Παβλόφ ενάντια μου.

δ) Η υιοθέτηση της απόφασης για το ζήτημά μου, αποτελεί μια κομματική ποινή για εμένα, πολύ περισσότερο μια απαγόρευση να αναλάβω κομματική δουλειά σε θέση ευθύνης, μη δίνοντάς μου την δυνατότητα να υπερασπιστώ την κομματική μου θέση και διαχωρίζοντας το προσωπικό μου ζήτημα από το γενικό Κυπριακό ζήτημα, βρίσκεται σε αντίθεση με το καταστατικό και τις συνήθειες της Κομιντέρν. Πολύ περισσότερο αυτή η απόφαση δε βασίζεται στο ότι έκανα λάθη αλλά στη διαδρομή μιας μεγάλης και καλής δουλειάς

Σύμφωνα με αυτά τα συμπεράσματα, θέτω τις ακόλουθες πρακτικές προτάσεις:

α) Να τεθεί το ζήτημα της κυπριακής εξέγερσης στην ατζέντα της Πολιτ. Επιτροπής της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς ή στην Πολιτ. Επιτροπή (ή μια ειδική επιτροπή) της επόμενης ολομέλειας της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς καλώντας με ως εισηγητή. Το αντικείμενο αυτής της συζήτησης πρέπει να είναι: πρώτον, η εμπειρία της κυπριακής εξέγερσης για το ΚΚΚ και για το γενικότερο επαναστατικό κίνημα· δεύτερον η επεξεργασία πρακτικών μέτρων για την καθοδήγηση και βοήθεια του νεαρού ΚΚΚ το οποίο συνεχίζει τις δραστηριότητές του και μετά την εξέγερση.

β) Να τεθούν απέναντι στη Διεθνή Επιτροπή Ελέγχου αρκετά από τα γεγονότα (τα οποία παρουσιάζονται σε αυτή την αναφορά) όπως η παραποίηση της απάντησής μου στο σ. Βαλέτσκι και τα αποδεικτικά μου στοιχεία για τους σ. Νησιώτη, Παβλόφ και Σκελέα.

γ) Να ακυρωθεί η απόφαση της 27/2/1932 που αφορά τ ο προσωπικό μου ζήτημα και να συνδεθεί αυτό το θέμα με τη συζήτηση του θέματος της κυπριακής εξέγερσης. Σε κάθε περίπτωση είναι αναγκαία η άμεση ακύρωση του δεύτερου μέρους αυτής της απόφασης για το «χαμηλό επίπεδο εργασίας», πληροφορώντας σχετικά την Κ.Ε. του ΚΚΣΕ και την Επαρχιακή Επιτροπή του Καυκάσου του ΚΚΣΕ. Ταυτόχρονα ζητώ να εξεταστούν οι συνθήκες κάτω από τις οποίες αυτή η απόφαση άλλαξε και τώρα ερμηνεύεται ως απαγόρευση για να αναλάβω οποιαδήποτε κομματική δουλειά, ακόμα και «χαμηλή».

Ροστόφ, 25/5/1932

Χ. Βάτης.

Βιβλιογραφία

Αλέκου Α.- Σ. Σακελλαρόπουλος, 2023, Ιστορία του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κύπρου(1923-1944). Η χαραυγή του Κυπριακού Κομμουνιστικού Κινήματος, Αθήνα: Τόπος.

Choumerianos M.- S. Sakellaropoulos, 2019, “The Communist Party of Cyprus, the Comintern and the uprising of 1931: thoughts on the ‘apologia’ of Charalambos Vatyliotis (Vatis)”, Communism in the 20 th Century no 16, pp. 103- 124.

Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1918- 1939, 2019, Α2 τόμος, Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.

Ζαβού Σ., 2002, Τα πολιτικά κόμματα της Κύπρου στον 20 ο αιώνα, Αθήνα: Καστανιώτης.

Georghallides G. S., 1993-1994, “The Cyprus revolt and the british deportation policy October 1931- December 1932”, Κυπριακαί Σπουδαί τ. 57-58, σελ. 37-114.

Κουδουνάρης Α., 1995, Βιογραφικόν Λεξικόν Κυπρίων, Λευκωσία.

Μαρκοβίτης Μ., 2017, Όχι, δεν είμαι εχθρός του λαού, Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Οικονομίδης Ο., 1976, Επιστολή στην Κεντρική Επιτροπή του ΑΚΕΛ, 6 Αυγούστου 1976

Παπαδάτος Ν., 2019, Άκρως Απόρρητο. Οι σχέσεις ΕΣΣΔ-ΚΚΕ 1944-1952, Αθήνα: ΚΨΜ.

Σακελλαρόπουλος Σ.- Μ. Χουμεριανός, 2020,«Σχετικά με την ‘απολογία’ του ηγέτη του Κομμουνιστικού Κόμματος Κύπρου Χαράλαμπου Βατυλιώτη (Βάτη) στην Κομιντέρν γύρω από τη στάση του Κόμματος στην εξέγερση του 1931, Θέσεις τ. 150, σελ. 125- 156

Σακελλαρόπουλος Σ.-Μ. Χουμεριανός, 2021, Η εξέγερση του 1931, η στάση του Κομμουνιστικού Κόμματος Κύπρου και η Γ’ Διεθνής. Μέσα από τα επίσημα έγγραφα της Κομμουνιστικής Διεθνούς, Αθήνα: Τόπος.

Stalin J. V., 1931, “Some Questions Concerning the History of Bolshevism”, https://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1931/x01/x01.htm, προσπέλαση στις 20/1/2024.