ΓΙΑ ΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΤΟΝ ΨΥΧΡΟ ΠΟΛΕΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ.
ΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΕΙΣ
των Ρίτσαρντ Ρόρτυ και Χρόνη Πολυχρονίου
Χ.Π. Στο βιβλίο σου, Πραγματώνοντας τη Χώρα μας: η Αριστερή Σκέψη στην Αμερική του Εικοστού Αιώνα (που μόλις πρόσφατα μεταφράστηκε στα ελληνικά), εκφράζεις κάποιες πολύ διορατικές σκέψεις για την κατάσταση της σύγχρονης Αριστεράς στην Αμερική--μερικές από τις οποίες πιστεύω ισχύουν και για την παρούσα κατάσταση της Αριστεράς στην Ευρώπη. Για παράδειγμα, είσαι ιδιαίτερα επικριτικός απέναντι στο γεγονός ότι η Αριστερά έχει αποσυρθεί στο ακαδημαϊκό άβατο, ασχολούμενη αποκλειστικά με εξαιρετικά εσωτερικευμένες αναλύσεις περί γλώσσας και κουλτούρας, που έχουν πολύ μικρή σχέση με τα προβλήματα που ταλανίζουν τις κοινωνίες σήμερα. Αλλά δεν αληθεύει το γεγονός, όπως τόνισε ο Χάμπερμας στο σχόλιό του για το βιβλίο σου που έκανε στην Suddeutsche Zeitung, ότι εσύ, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο φιλόσοφο, έφερες στο προσκήνιο τις αναλύσεις των μεντόρων της μεταμοντέρνας Αριστεράς (Χάιντεγκερ, Ντεριντά, κλπ...). Πώς λοιπόν προκύπτει τώρα αυτή η κριτική στάση απέναντι της;
Ρ.Ρ. Νομίζω ότι ο Χάιντεγκερ και ο Ντεριντά είναι ενδιαφέροντες φιλόσοφοι που εξέφρασαν αυθεντικές σκέψεις, που έχουν μια καινούρια ιστορία να πουν για την δυτικοευρωπαϊκή φιλοσοφική παράδοση --την μακρά συνέχεια από τον Πλάτωνα στον Νίτσε. Αλλά μια τέτοια ιστορία δεν έχει μεγάλη σχέση, όσο μπορώ να δω, με την πολιτική --με τα ερωτήματα για το τι πρέπει να γίνει ώστε να ιαθούν διάφορα δεινά. Σε γενικότερο επίπεδο, δεν πιστεύω ότι η φιλοσοφία και η πολιτική διασταυρώνονται συχνά, πολύ λιγότερο δε ότι η αποφασιστικότητα σε πολιτικά ζητήματα απαιτεί να έχει κάποιος απόψεις πάνω σε φιλοσοφικά θέματα. Η φιλοσοφία δεν είναι προαπαιτούμενο για τέτοιες σκοπιμότητες και συχνά έχει συμβεί απλά να μας αποσπά την προσοχή απ' αυτή. Αν και οι κριτικές παρατηρήσεις του Πόππερ πάνω στον Πλάτωνα, τον Χέγκελ και τον Μαρξ στο βιβλίο του Η Ανοιχτή Κοινωνία ήταν απρόσεχτες και υπερβολικές, είχε ένα επιχείρημα: ότι δηλαδή κανείς μπορεί να συσκεφθεί με τους συμπολίτες του για το πώς να χρησιμοποιήσει το κοινωνικό προϊόν και να βελτιώσει την κοινή μοίρα χωρίς να έχει περισπούδαστες απόψεις για τη φύση του ανθρώπου και τους σύμπαντος.
Το θεωρώ ατυχές που οι μαρξιστές πήραν στα σοβαρά τον Μαρξ όχι απλά σαν ένα πολιτικό οικονομολόγο αλλά σαν φιλόσοφο. Οι εξειδικευμένα φιλοσοφικές ιδέες στον Μαρξ μου φαίνεται πως έχουν περιορισμένο ενδιαφέρον, ενώ οι ιστορικο-οικονομικές αναλύσεις του για το πώς οι ισχυροί για άλλη μια φορά πέτυχαν να επιβάλλουν τη θέλησή τους στους αδύναμους ήταν ύψιστης σπουδαιότητας. Σε ορισμένα μέρη του κόσμου που έχουν πάρει στα σοβαρά τον μαρξισμό, φαίνεται φυσικό να ρωτήσεις: "Αν όχι η φιλοσοφία του Μαρξ, τότε ποιου;", ή "Αν αφήσουμε τον Μαρξ, ποια μεγάλη φιλοσοφική ιδέα μπορούμε να υιοθετήσουμε με σκοπό να δώσουμε μια βάση στις πολιτικές αποφάσεις και τα σχέδιά μας;" Και οι δυο ερωτήσεις μου φαίνονται αποπροσανατολισμένες.
Έτσι δεν νιώθω την ανάγκη να απολογηθώ για το γεγονός ότι εστίασα στον Νίτσε, τον Χάιντεγκερ, τον Ντεριντά και τον Φουκό. Αυτό μου φαίνεται συμβατό με τον ισχυρισμό πως δεν πρέπει να χάνει κανείς το χρόνο του προσπαθώντας να συσχετίσει τη σκέψη αυτών των μορφών με την πολιτική σκοπιμότητα. Ο Νίτσε και ο Χάιντεγκερ ήταν ανόητα προκατειλημμένοι ενάντια στη δημοκρατία. Ο Φουκό δεν ενδιαφερόταν να προτείνει συγκεκριμένες πολιτικές πρωτοβουλίες, πράγμα το οποίο σνόμπαρε. Ο Ντεριντά είναι, όσο μπορώ να δω, ένας καλός σοσιαλδημοκράτης, αλλά οι απόψεις του για τη δικαιοσύνη δεν βοηθούν στο να αποφασίσει κανείς ποιον θα ψηφίσει ή ποιους νόμους να θεσμοθετήσει. Η "πολιτισμική Αριστερά" στην οποία ασκώ κριτική στο βιβλίο μου φαίνεται να πιστεύει πως αυτές οι προσωπικότητες μας βοηθούν να κατανοήσουμε κάτι που αποκαλείται "μοντερνικότητα" ή "μεταμοντερνικότητα", μια κατανόηση που μας βοηθάει να επεξεργαστούμε τις πολιτικές μας επιλογές. Δεν πιστεύω πως είτε η "μοντερνικότητα" ή η "μεταμοντερνικότητα" είναι χρήσιμες έννοιες.
Χ.Π. Έτσι όπως το θέτεις, θα έλεγα πως μάλλον συμφωνώ μαζί σου πάνω στο όλο θέμα της έλλειψης συγκεκριμένης, απτής σχέσης της μεταμοντέρνας σκέψης με την πολιτική, αλλά η ιδέα ότι η φιλοσοφία και η πολιτική δεν διασταυρώνονται πολύ συχνά μου φαίνεται λίγο προβληματική. Μπορεί κανείς πράγματι να προβάλλει ένα ισχυρό επιχείρημα ότι η πολιτική "κάνει στραβά μάτια" στη φιλοσοφία (το αιώνιο παράπονο του Σωκράτη), αλλά η φιλοσοφική σκέψη και η πολιτική έχουν κοινή κληρονομιά στην εξέλιξη της ανθρώπινης ιστορίας --που δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο αγώνας για να σχηματίσουμε και να εφαρμόσουμε ηθικές και πολιτικές αρχές στη βάση μιας κοινωνικής οργάνωσης, ένα εγχείρημα που θέτει το κεφαλαιώδες ζήτημα της γλώσσας και της Λογικής, των αντινομιών του συσχετισμού σκέψης και πράξης. Σ' αυτό το πλαίσιο οι πρακτικές απαντήσεις σε προβλήματα είναι απαραίτητες, αλλά όχι αρκετές. Η δόμηση της ορθολογικής σκέψης με τη μορφή συμπερασμάτων, προϋποθέσεων και εκγενικεύσεων (ένα ωραίο μίγμα ιδεολογίας, φιλοσοφίας και ψυχολογίας) χρειάζεται, για να ικανοποιηθεί η πράξη.
Η φιλοσοφία ή ο φιλοσοφικός "λογοκεντρικός" λόγος, όπως τουλάχιστον εγώ αντιλαμβάνομαι αυτή τη μέθοδο έρευνας, είναι κατά βάση η αναζήτηση για τη σαφή κατανόηση του νοήματος και της ουσίας της ανθρώπινης εμπειρίας και τη λογική της κυβερνητικότητας (governability). Οι φιλοσοφικές ιδέες, ίσως και κατάφωρα, συνεισφέρουν στο να αναδυθεί μια κριτική της ήδη αποκτηθείσας γνώσης και ως τέτοιες δεν είναι αδιαχώριστες από τον κόσμο της πράξης --καθώς ο τελευταίος προϋποθέτει κάποιου είδους επιστημολογική βάση. Μάλιστα, η πολιτική κεφαλαιοποιεί τη φιλοσοφία και την ιδεολογία, αφού συνιστά τη βάση για να σχηματοποιηθούν θεωρητικά οράματα δράσης. Απ' αυτή την άποψη, θα μπορούσαμε ίσως να πούμε ακόμη και ότι το "μεταμοντέρνο εγχείρημα" είναι αφ' εαυτού ένα πολιτικό εγχείρημα, δυνάμει του γεγονότος ότι δεν σχετίζεται απτά με τα πολιτικά ζητήματα των καιρών μας, συνεισφέροντας έτσι στην επέκταση της ιδιωτικής σφαίρας εις βάρος της δημόσιας. Μπορεί κανείς να πει ότι η "μοντερνικότητα" ή η "μεταμοντερνικότητα" στερείται κοινωνικής χρησιμότητας, αλλά είναι τελείως διαφορετικό να ισχυριστεί κανείς πως δεν συνιστούν με κάποιο τρόπο πολιτικά ή ιδεολογικά σχήματα σκέψης. Απλά ίσως δεν είναι τόσο χρήσιμα για τους δικούς μας κοινωνικούς στόχους.
Ή, για να θέσω το θέμα πιο άμεσα, λες ότι η επιχείρηση κυριαρχίας που αναπτύχθηκε από το φασισμό και τον κομμουνισμό δεν ήταν αφ' εαυτής βασισμένη σε κάποιες "φιλοσοφικο-ιδεολογικές" αντιλήψεις του ανθρώπου και της πραγματικότητας; Χωρίς να υπονοώ ότι ο Νίτσε και ο Μαρξ ήταν οι ίδιοι υπεύθυνοι για την εμφάνιση των δυο ολοκληρωτικών συστημάτων που εξετάζουμε.
Ρ.Ρ. Ναι, θέλω να πω, πως έτσι όπως το θέτεις, "η επιχείρηση κυριαρχίας που αναπτύχθηκε από το φασισμό και τον κομμουνισμό δεν ήταν αφ' εαυτής βασισμένη σε κάποιες "φιλοσοφικο-ιδεολογικές" αντιλήψεις του ανθρώπου και της πραγματικότητας". Το να τη δούμε έτσι μου φαίνεται σαν να σκεφτόμαστε πως το προϊόν μιας κατασκευαστικής μελέτης είναι "βασισμένο" στα διαφημιστικά σλόγκαν του προϊόντος αυτού. Το γεγονός ότι ο Χίτλερ, ο Λένιν, ο Στάλιν ίσως πίστευαν ότι έχουν κάτι ισχυρό πίσω τους, που ονόμαζαν "την κίνησης της ιστορίας" ή την "επαρκή κατανόηση του γερμανικού μεγαλείου" ή του "διαλεκτικού υλισμού" δεν δείχνει παρά το ότι εξαπατήθηκαν (ή στην περίπτωση του Στάλιν προσποιήθηκαν ότι εξαπατήθηκαν) από τα ίδια τους τα σλόγκαν.
Οι άνθρωποι αγοράζουν προϊόντα υπό την φροντίδα των κατασκευαστών επειδή νομίζουν πως οι ζωή τους θα γίνει καλύτερη χάρη στην κατοχή αυτών των προϊόντων. Οι άνθρωποι ψήφισαν τους ναζί ή υποστήριξαν την επανάσταση των μπολσεβίκων (ή των κουβανέζων ή των βιετναμέζων), γιατί πίστεψαν ότι η ζωή τους θα γινόταν καλύτερη αν ευοδώνονταν αυτοί οι σκοποί. Όταν πολλοί απ' αυτούς συνειδητοποίησαν πως η ελπίδες τους ήταν φρούδες, συνέχισαν να συμπεριφέρονται σαν πιστοί ναζί ή κομμουνιστές και ίσως συνέχισαν να προσπαθούν να πείσουν τον εαυτό τους πως η ιστορία ήταν ακόμη με το μέρος τους, γιατί θα ήταν πολύ επικίνδυνο να έκαναν οτιδήποτε άλλο.
Η Γερμανία των ναζί και η Σοβιετική Ένωση κυβερνώνταν από αιμοσταγείς τυράννους των οποίων οι δουλοπρεπείς διανοούμενοι --άνθρωποι όπως ο Γκαίμπελς και ο Σούσλοφ-- έλεγαν στο λαό πως τα παροδικά βάσανα δε θα ήταν τίποτα μπροστά στους μεγάλους σκοπούς που ετίθεντο από τους εγκάθετους των Ναζί ή της κομμουνιστικής ιδεολογίας. Αλλά αυτοί οι "διανοούμενοι" ήταν απλά λακέδες, όχι στοχαστές. Δεν θα έπρεπε, από παρεξηγημένη πίστη σε ανθρώπους της σκέψης να σπείρουμε το μύθο πως αυτό που ο Γκαίμπελς και ο Σούσλοφ διακήρυτταν ήταν "φιλοσοφία". Οι άγριες ανοησίες που υποστήριζαν, όπως οι εξίσου άγριες ανοησίες που υποστηρίχθηκαν από τον Ρέιγκαν και την Θάτσερ, δεν αποτελούν έκφραση φιλοσοφικής άποψης, περισσότερο από τον ισχυρισμό ότι η ζωή μας θα γίνει υπέροχη αν τρώμε ένα συγκεκριμένο δημητριακό για πρωινό ή αν αγοράσουμε συγκεκριμένο αυτοκίνητο. Οι ηγέτες της ναζιστικής Γερμανίας και της Σοβιετικής Ένωσης ήταν άπληστα εγωιστικά καθάρματα, όχι άνθρωποι που οδηγούνταν από μια λανθασμένη φιλοσοφική θεώρηση. Ο Ρέιγκαν και η Θάτσερ ήταν λιγότερο άπληστοι και λιγότερο καθάρματα, αλλά εξίσου άσχετοι με τη φιλοσοφική σκέψη.
Ο Πλάτωνας πίστευε πως υπήρχε κάτι που ονομάζεται "φιλοσοφία" που ήταν, όπως το θέτεις, "μια έρευνα για τη σαφή κατανόηση του νοήματος και της ουσίας της ανθρώπινης εμπειρίας". Αλλά δεν υπάρχει τέτοιο νόημα ή ουσία και δεν θα έπρεπε να υπάρχει κάποια σχολή αφιερωμένη στο να την αναζητήσει. Μάλλον, η ιστορία της φιλοσοφίας θα έπρεπε να γίνεται κατανοητή ως η ιστορία των ουτοπικών οραμάτων για ένα καλύτερο ανθρώπινο μέλλον, με επιστέγασμα τους αυθαίρετους ισχυρισμούς ότι αυτά τα οράματα είναι πιο πιστά σ' αυτό το νόημα ή την ουσία. Θα ήταν καλύτερο να δημιουργούμε ουτοπικά οράματα χωρίς να τους προσθέτουμε ισχυρισμούς περί ουσίας. Το πιο ελκυστικό χαρακτηριστικό του πραγματισμού του Τζόν Ντιούι ήταν η ικανότητά του να πορεύεται χωρίς τους ισχυρισμούς αυτού του είδους και η προσπάθειά του (ανάλογη με αυτή του Μαρξ) να παρακολουθήσει τον Χέγκελ λέγοντας πως το νόημα του φιλοσοφικού στοχασμού είναι το να κάνει το μέλλον διαφορετικό από το παρελθόν, όχι να διυλίσει το παρελθόν σε "ουσία της ανθρώπινης εμπειρίας".
Δεν νομίζω πως υπάρχει "μενταμοντερνιστικό σχέδιο". Υπάρχουν απλά λανθάνοντες νεο-νιτσεϊκοί στοχαστές τους οποίους οι δημοσιογράφοι έχουν βάλει στο ίδιο σακί, προκειμένου να γράφουν άρθρα για μια υποτιθέμενα καινούρια και συναρπαστική "φιλοσοφική κίνηση". Αν οι διανοούμενοι είχαν πραγματικά συσπειρωθεί για να υποδαυλίσουν μια κίνηση (ένα κίνημα) που όπως το θέτεις, "δεν έχει απτή σχέση με τα πολιτικά ζητήματα των καιρών μας", τότε το κοινό θα αγνοούσε αυτή την κίνηση. Γιατί δεν υπάρχει ανάγκη "να αυξήσουμε τη σφαίρα του ιδιωτικού εις βάρος του δημοσίου". Ο ιδιωτικός χώρος είναι πολύ απλά το τι κάνουμε με τον εαυτό μας όταν δεν εκπληρώνουμε τις δημόσιες υποχρεώσεις προς τους συνανθρώπους μας.
¨Όσο πιο πολύ πλούτο και ελεύθερο χρόνο και μόρφωση αποκτούμε, τόσο περισσότερο χρόνο θα έχουμε για τους προσωπικούς μας στόχους. Αλλά αυτά τα πράγματα γύρω από τα οποία εμείς οι καθηγητές της φιλοσοφίας έχουμε ειδικές γνώσεις, λίγο βοηθάνε στο να παραγάγουν περισσότερο πλούτο, και ελεύθερο χρόνο και μόρφωση. Το περισσότερο που μπορούμε να κάνουμε για το κοινό καλό είναι να προσπαθήσουμε να βγάλουμε από τη μέση μερικά σκουπίδια που ξέμειναν από την ιστορία της φιλοσοφίας προς όφελος της κοινωνικής προόδου. Μπορούμε για παράδειγμα, να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να σταματήσουν να πιστεύουν πως πρέπει να ξέρουν "το νόημα και την ουσία της ανθρώπινης εμπειρίας" πριν ενωθούν με τους συμπολίτες τους στο να πάρουν μέτρα για να προωθήσουν το κοινό καλό. Μπορούμε να τους βοηθήσουμε να βγάλουν τον πλατωνισμό από το σύστημά τους.
Χ.Π. Ένα σημείο στο βιβλίο σου που ίσως ξενίζει μερικούς είναι το γεγονός πως φαίνεται να επικροτείς το σύστημα του Ψυχρού Πολέμου που κυριάρχησε στον κόσμο για περίπου 45 χρόνια. Θέλω να πω πως είναι πολύ δύσκολο να το δικαιολογήσει κανείς, δεδομένης της ζημιάς που προκάλεσε στην πρόοδο της δημοκρατίας μέσα στις προηγμένες φιλελεύθερες κοινωνίες. Με το ίδιο κριτήριο, επικροτείς τον αγώνα της Νέας Αριστεράς να δώσει ένα τέλος στη φρικτή δοκιμασία του πολέμου στο Βιετνάμ, το οποίο αναγνωρίζεις ως μια μείζονα οπισθοχώρηση των αμερικάνικων δημοκρατικών ιδεωδών, αλλά δεν φαίνεται να υπολογίζεις το γεγονός πως ήταν το ίδιο το ψυχροπολεμικό σύστημα το οποίο επικροτείς αυτό που οδήγησε τις Ηνωμένες Πολιτείες στο βόρβορο που ονομάζεται πόλεμος του Βιετνάμ.
Ρ.Ρ. Ο Ψυχρός Πόλεμος μοιάζει πολύ διαφορετικός, ανάλογα με το μέρος του κόσμου που βρίσκεται κανείς. Στους διανοούμενους της Πολωνίας, της Ουγγαρίας, της Ουκρανίας και των συναφών χωρών φαίνεται σαν κάτι καλό. Σ' αυτούς που ζουν στην Χιλή, το Σαλβαδόρ, το Βιετνάμ και ίσως στην Ελλάδα φαίνεται σαν κάτι κακό. Σίγουρα είχε και καλά και κακά αποτελέσματα. Οι ιστορικοί θα πρέπει να αποφασίσουν αν τα αρνητικά βαραίνουν περισσότερο από τα θετικά.. Η αίσθησή μου είναι πως όχι. Νομίζω πως αν οι ΗΠΑ δεν είχαν ακολουθήσει την ψυχροπολεμική πολιτική τους, πολύ μεγαλύτερο μέρος του κόσμου θα είχε κυβερνήσεις σαν αυτές που όντως υπήρξαν στην ανατολική Ευρώπη πριν το 1989. Ο Ρέιγκαν ήταν ένας πραγματικά αδαής άνθρωπος και ένας πολύ κακός πρόεδρος, αλλά είχε δίκιο στο ότι η Σοβιετική Ένωση ήταν μια "φαύλη αυτοκρατορία". Αν οι ιστορικές δημοκρατίες δεν είχαν κάνει κάτι να σταματήσουν την εξάπλωση αυτής της αυτοκρατορίας, ο κόσμος θα ήταν, υποπτεύομαι, πολύ χειρότερος απ' ότι πράγματι είναι αυτή τη στιγμή.
Από την άλλη πλευρά, οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να είχαν διεξαγάγει τον Ψυχρό Πόλεμο με ένα τρόπο ώστε να συμπαραταχθεί με τα σοσιαλδημοκρατικά κινήματα, αντί να συμπεράνει ότι τα κινήματα θα ήταν απλά ένα πρελούδιο στην κομμουνιστική επέκταση. Δεν ήταν απαραίτητο να δρομολογήσουμε την αντικατάσταση του Αλιέντε από τον Πινοσέτ στη Χιλή, ούτε να απομακρύνουμε τον Αρμπένζ στην Γουατεμάλα, ούτε να επιμηκύνουμε τον Πόλεμο στο Βιετνάμ, πολύ πέραν του σημείου που κατέστη πλέον εμφανές ότι δεν επρόκειτο να τον κερδίσουμε. Το ότι κάναμε αυτά που κάναμε μας κόστισε το καλό μας όνομα στη Λατινική Αμερική και σε μεγάλο κομμάτι της Ασίας. Οι διανοούμενοι σ' αυτές τις χώρες έχουν δίκιο να μην εμπιστεύονται την Ουάσινγκτον ούτε για μια στιγμή. Η κυβέρνησή μας λέει ακόμη ασύστολα ψεύδη για το τι κάναμε στη Λατινική Αμερική και την Ασία τα τελευταία πενήντα χρόνια.
Επιπλέον, οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να έχουν αγωνιστεί ενάντια στη φαύλη αυτοκρατορία των σοβιετικών χωρίς να επιτρέψουν την ανάπτυξη αυτού που στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουμε καταλήξει να αποκαλούμε "ένα εθνικό κράτος ασφαλείας" --ένα κράτος στο οποίο η ομοσπονδιακή κυβέρνηση μπορεί ατιμώρητα να κάνει σχεδόν οτιδήποτε, προσποιούμενη ότι υπάρχει μια αιώνια κατάσταση πολεμικού επείγοντος (ακριβώς όπως στο 1984 του Όργουελ). Η παράδοση της ελεύθερης δημοκρατικής διακυβέρνησης στις ΗΠΑ έχει σημαντικά εξασθενίσει από τη σταθερά αυξανόμενη ισχύ της CIA και αυτού που ο πρόεδρος Άιζενχάουερ ονόμαζε "στρατιωτικο-βιομηχανικό σύνδρομο". Όταν οι ιστορικοί αναμετρούν την ισορροπία ανάμεσα στα καλά και τα κακά του Ψυχρού Πολέμου, η άνοδος του εθνικού κράτους ασφαλείας και οι κίνδυνοι που παρουσιάζει για τη δημοκρατία θα πρέπει να ληφθούν υπόψη.
Ένας αλλοδαπός όπως εγώ δεν δικαιούται να έχει γνώμη στην ερώτηση: θα ήταν η Ελλάδα σε καλύτερη μοίρα σήμερα αν οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είχαν επέμβει στην ελληνική πολιτική τη δεκαετία του '40 και του '50; Θα είχε γίνει και η Ελλάδα άλλη μια μαριονέτα της Μόσχας, όπως έγιναν η Ουγγαρία, η Βουλγαρία και οι υπόλοιπες; Θα ήταν κάτι τέτοιο χειρότερο απ' αυτό που τελικά πράγματι συνέβη; Δεν θα διακινδύνευα μια απάντηση σ' αυτές τις ερωτήσεις, αλλά υποθέτω ότι υπάρχουν ακόμη θέματα που συζητούνται ανάμεσα στους έλληνες, που μελετούν τα γεγονότα της τελευταίας πεντηκονταετίας.
Χ.Π. Δηλαδή, για να εκτιμήσει κανείς τα αποτελέσματα του Ψυχρού Πολέμου αρκεί να σταθμίσει τα αρνητικά σε σχέση με τα θετικά; Με το ίδιο κριτήριο είμαι σίγουρος ότι θα μπορούσε κάποιος να βρει αρκετές θετικές πλευρές του σοβιετικού συστήματος --ειδικά όταν το συγκρίνει με την καταστροφή της ρωσικής κοινωνίας και οικονομίας σήμερα, κάτω από το νεοφιλελεύθερο καθεστώς. Κατά δεύτερον, δεν είμαι καθόλου σίγουρος ότι η κατάρρευση όλων των καθεστώτων της Ανατολικής Ευρώπης που ήταν προσκείμενα στη Σοβιετική Ένωση είχε καμιά ιδιαίτερη σχέση με τον Ψυχρό Πόλεμο (και δεν εννοώ πως ο ιμπεριαλισμός ως εξωτερικός παράγοντας δεν έπαιξε ρόλο στη συγκεκριμένη εξέλιξη της μορφής των κοινωνικών και πολιτικών χαρακτηριστικών του λεγόμενου "υπαρκτού σοσιαλισμού" καθώς, με κάποιους ορισμένους τρόπους, η διαμάχη μεταξύ Ανατολής και Δύσης πάει πίσω στο 1917 και όχι στο 1946). Είχαν φτάσει σε ένα σημείο χωρίς επιστροφή καθώς πνιγόντουσαν από τις ίδιες τους τις αντιφάσεις (οι οποίες, επαναλαμβάνω, μπορεί όντως να ήταν ιδιαίτερα έντονες εξαιτίας της επιθετικής, ιμπεριαλιστικής πολιτικής της Δύσης). Σχεδόν κανείς δεν πίστευε άλλο πια σ' αυτό το σύστημα. Δεν το βρίσκεις ενδιαφέρον, ότι με την εξαίρεση της Ρουμανίας, όλα τα άλλα κομουνιστικά καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένης φυσικά και της ίδιας της Σοβιετικής ¨Ένωσης, έπεσαν χωρίς ούτε μια τουφεκιά; Το ψυχροπολεμικό σύστημα λειτούργησε περισσότερο σαν μέσο υποστήριξης των εγχώριων οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών συμφερόντων της Δύσης μάλλον, παρά σαν ένα μέσο διεθνούς αναμέτρησης ανάμεσα στη "δημοκρατία" και τον "ολοκληρωτισμό", ένας αγώνας ανάμεσα στην "ελευθερία" και την "καταπίεση". Οι ΗΠΑ πάντα χρειάζονταν να "ανακαλύπτουν" εχθρούς για να διατηρήσουν τον στρατιωτικο-βιομηχανικό τους μηχανισμό και να νομιμοποιούν τον αγώνα τους για διεθνή ηγεμονία. Εν κατακλείδι, όσον αφορά τα σχόλιά σου σε σχέση με την Ελλάδα, δεν καταλαβαίνω γιατί το γεγονός ότι είσαι αλλοδαπός πιστεύεις ότι σου αφαιρεί το δικαίωμα της γνώμης σου. Αν λοιπόν έχεις κάποια σχόλια επί του θέματος παρακαλώ να τα εκφράσεις προς όφελος αυτής της συζήτησης.
Ρ.Ρ. Σίγουρα υπήρχαν κάποιες θετικές πλευρές στο σοβιετικό σύστημα, ακριβώς όπως υπήρχαν θετικές πλευρές και στη ναζιστική Γερμανία. Είμαι σίγουρος πως και πολλοί από αυτούς που πέθαναν στις Θερμοπύλες είχαν αρκετά ανοιχτό μυαλό ώστε να αντιλαμβάνονται ότι θα υπήρχαν θετικές πλευρές και στη διακυβέρνηση από τον Βασιλιά της Περσίας. Απλά πίστευαν ότι δεν υπήρχαν αρκετές τέτοιες πλευρές. Αλλά πάλι όλα είναι ζήτημα εκτίμησης των υπέρ και των κατά. Το κακό, όπως έλεγε ο Ντιούι, είναι ένα καλό που έχουμε απορρίψει. Το καλό είναι το λιγότερο κακό.
Υποθέτω ότι μπορείς να γράψεις ένα σενάριο, σύμφωνα με το οποίο ο Ψυχρός Πόλεμος ποτέ δεν έγινε και ο Κομμουνισμός κατέρρευσε ούτως ή άλλως, ακριβώς όπως θα μπορούσες να δημιουργήσεις ένα άλλο, στο οποίο ο ναζισμός κερδίζει τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και έπειτα, μερικές δεκαετίες ή αιώνες αργότερα, απλά πεθαίνει από φθορά. Μπορείς επίσης να φτιάξεις ένα σενάριο όπου η Περσία νίκησε στο Μαραθώνα, αλλά τα ιδανικά που συνδέουμε με την Αθήνα παρά ταύτα θριάμβευσαν για αιώνες μετά από το γεγονός αυτό. Αλλά θα ήθελες πραγματικά τη Δύση να έχει κάνει πίσω, αφήνοντας τον Στάλιν να καταλάβει την Ελλάδα, την Τουρκία και πολλές άλλες χώρες, για να κάνει σ' αυτές ότι έκανε στα Βαλκάνια; Αν ήσουν ένας αμερικανός πολιτικός το 1948, θα το θεωρούσες καλύτερο να αποχωρήσεις από την πολιτική σύγκρουση στην Ευρώπη και να παρακολουθήσεις μακρόθεν πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα; Πολλοί πολιτικοί το 1940 σκέφτηκαν έτσι, αλλά παρ' όλα αυτά δεν χαιρόμαστε σήμερα που ο Ρούζβελτ τους παρέκαμψε;
Σίγουρα ο Ψυχρός Πόλεμος λειτούργησε σαν μέσο για να υπηρετηθούν τα εγχώρια, οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά συμφέροντα της Δύσης, ακριβώς όπως και ο αγώνας κατά των Ναζί υπηρέτησε τα εσωτερικά συμφέροντα των ΗΠΑ, ανανεώνοντας την αμερικανική οικονομία μετά τη μεγάλη Οικονομική Κρίση. Αλλά δεν μπορώ να δω κανένα λόγο γιατί το γεγονός αυτό δείχνει ότι ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν ήταν, όπως το θέτεις, "ένας αγώνα ανάμεσα στην ελευθερία και την καταπίεση", και το ίδιο ισχύει για τον Ψυχρό Πόλεμο. Όλοι οι αγώνες μεταξύ ελευθερίας και καταπίεσης υπηρετούν τα εσωτερικά συμφέροντα αυτών που αγωνίζονται από την πλευρά της ελευθερίας. Χωρίς αμφιβολία αυτός ήταν ένας από τους λόγους που οι πλούσιοι έμποροι των Αθηνών ήταν πρόθυμοι να αδειάσουν τα βαλάντιά τους για να εξοπλίσουν τους ανθρώπους που πήγαιναν να πολεμήσουν στο Μαραθώνα. Αλλά ακόμη και έτσι είμαστε ευγνώμονες στην Αθήνα που έδωσε αυτή τη μάχη και υποπτεύομαι πως η Ευρώπη θα είναι πάντοτε ευγνώμων στην Αμερική για το γεγονός ότι διεξήγαγε τον Ψυχρό Πόλεμο.
Η ιστορία όλων των φαυλοτήτων που διέπραξαν οι κομμουνιστές και η CIA στην Ελλάδα τα τελευταία πενήντα χρόνια είναι μεγάλη και περίπλοκη και μεγάλο κομμάτι της δεν το γνωρίζω καλά Η άγνοιά μου με κάνει απρόθυμο να κάνω δηλώσεις του τύπου "οι Έλληνες θα έπρεπε να είχαν...". Κάλλιστα θα μπορούσα να φανταστώ ότι αυτά που έκανε η CIA ήταν χειρότερα και αυτοί τους οποίους κινούσε ήταν χειρότεροι απ' όσα θα έκαναν οι κομμουνιστές αν είχαν καταλάβει νωρίτερα την εξουσία. Ελπίζω πως δεν έγινε κάτι τέτοιο, αλλά δεν έχω τόσο καλή γνώση της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας ώστε να νιώθω σίγουρος.
Χ. Π. Ο Ψυχρός Πόλεμος είναι από μόνος του μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία --και παρεμπιπτόντως δεν ισχυρίστηκα ότι δεν έγινε ποτέ. Θα σου παραχωρήσω το σημείο που λέει ότι ο Ψυχρός Πόλεμος παρείχε μια αίσθηση σταθερότητας στο διεθνές σύστημα --ακόμη και κάτω από την απειλή της πυρηνικής εξαφάνισης-- και εννοείται ότι ο σταλινισμός σαν μια ειδική μορφή πολιτικού συστήματος για μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο ήταν πράγματι ένα σύστημα βασισμένο στον ολοκληρωτικό έλεγχο. (Νομίζω ότι το επικρατέστερο στη Δύση αναλυτικό πλαίσιο, που έβλεπε το τέως σοβιετικό σύστημα σαν μονολιθικό σε όλη τη διάρκειά του, είναι κατά βάση ανιστόρητο στην προσέγγισή του και απέτυχε να καταδείξει τις εσωτερικές αντινομίες του συστήματος, πράγμα που πιθανά εξηγεί και το γιατί οι σοβιετολόγοι δεν μπόρεσαν ποτέ να προβλέψουν και την κατάρρευσή του). Επομένως, ακόμη και η απλή ύπαρξή του μείωνε την πιθανότητα άλλων εναλλακτικών προτάσεων για την πραγματοποίηση του δημοκρατικού σοσιαλισμού. Αλλά ακόμη και έτσι, αυτό απέχει από το να μετατρέψουμε την ιστορία του Ψυχρού Πολέμου σε κάποιο είδος παγκόσμιας πάλης μεταξύ της "ελευθερίας και της καταπίεσης" --ακόμη και στα πλαίσια μιας ανάλυσης κέρδους-ζημίας, όπως αυτής που χρησιμοποιείς. Όλα τα ιστορικά αρχεία, επιπλέον, αποκαλύπτουν τώρα αυτό που πολλοί στη Δύση γνώριζαν από την εποχή του Τζόρτζ Κένναν --δηλαδή, ότι η Σοβιετική Ένωση δεν αποτέλεσε ποτέ σοβαρή απειλή για τη Δυτική Ευρώπη και δεν μπορούσε να πυροδοτήσει έναν γενικευμένο πόλεμο μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ΄60. Αυτή είναι η θεώρησή μου για τη στρατηγική της "συγκράτησης" μέσα στο πλαίσιο της ερμηνείας για τον Ψυχρό Πόλεμο που παρέθεσα προηγουμένως.
Όπως παραδέχτηκες και συ, οι ΗΠΑ ανέδειξαν και υποστήριξαν ένα ολόκληρο πλέγμα από καταπιεστικά και αιματοβαμμένα καθεστώτα σε όλο τον Τρίτο Κόσμο, αναμίχθηκαν σε πληθώρα πράξεων κτηνώδους βαρβαρότητας (με το Βιετνάμ να αντιπροσωπεύει την επιτομή της μενταλιτέ του Ψυχρού Πολέμου) και, ειλικρινά, δεν έμοιαζαν να νοιάζονται ιδιαίτερα για την ελευθερία και τη δημοκρατία και σε άλλα σημεία του κόσμου (πάντα ένιωθα ότι η μεγαλύτερη αντίφαση των ΗΠΑ βρίσκεται στον αρκετά δημοκρατικό τρόπο με τον οποίο κάνει εσωτερική πολιτική και την εξαιρετικά αυταρχική εξωτερική της πολιτική από την άλλη). Στην αντικομουνιστική της εκστρατεία το μόνο πράγμα που είχε σημασία ήταν η πρόσβαση σε καπιταλιστικές αγορές και τα γεωπολιτικά της συμφέροντα. Διπλά μέτρα και σταθμά χρησιμοποιούνταν μεθοδικά σε όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου (και στην πραγματικότητα χρησιμοποιούνται ακόμη --αντιπαράθεσε την υποτιθέμενο ανθρωπιστικό ενδιαφέρον για το Κόσοβο με την απάθεια για την δοκιμασία των κούρδων στα χέρια των νεοφασιστών στην Τουρκία ή τη σφαγή στο Ανατολικό Τιμόρ ή εκείνη των Τούτσι): η κομμουνιστική Πολωνία υπέστη αυστηρότατη κριτική (όπως και η Κούβα σήμερα), αλλά υπήρξε πλήρης κυβερνητική υποστήριξη των φασιστικών και στρατιωτικών καθεστώτων (Αργεντινή, Βραζιλία, Χιλή, Σαλβαδόρ, Ινδονησία, Ελλάδα, Γουατεμάλα, Κένυα, Τουρκία, κ.λπ., κ.λπ., κ.λπ.) που ήταν φιλικά στα αμερικανικά συμφέροντα.
΄Οσον αφορά τα σχόλιά σου για το ρόλο της CIA στην Ελλάδα, νομίζω πως η έμφαση στις δραστηριότητες της CIA μας αποτρέπει σημαντικά από τις προσπάθειες να εστιάσουμε σε μια συστηματική κατανόηση και κριτική του ψυχροπολεμικού συστήματος. Η CIA ήταν και είναι μια υπηρεσία που ακολουθεί τις οδηγίες του εκτελεστικού γραφείου --ένα εξάρτημα ενός τεράστιου στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος, ένα όργανο ιμπεριαλιστικής ισχύος. Υπ' αυτήν την έννοια, οι μεταπολεμικές πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα, μεταξύ των οποίων και η στρατιωτική χούντα που ήρθε στην εξουσία το 1967 δεν επηρεάστηκαν από τη CIA καθ΄ εαυτή αλλά μάλλον από τις πολιτικές που προέρχονταν από το State Department και το Λευκό Οίκο ως προϊόντα σχεδιασμού των στρατηγικών θεωριών του Ψυχρού Πολέμου.
Συνοψίζοντας, πιστεύω ότι αυτός ο γεωπολιτικός αγώνας για επικράτηση ήταν η ουσία του Ψυχρού Πολέμου, και σ' αυτόν τον αγώνα η ανθρωπότητα πλήρωσε τεράστιο τίμημα. Γι αυτό το λόγο δεν ξέρω πώς αλλιώς να αποτιμήσω τον Ψυχρό Πόλεμο, παρά μόνο με απλή και ξεκάθαρη ηθική καταδίκη.
Ρ. Ρ. Δεν πιστεύω ότι τα πράγματα έχουν ουσία, παρά μόνο σχέσεις με άλλα πράγματα. Έτσι δεν πιστεύω ότι υπάρχει αυτό που λέμε "η εσώτερη ουσία" του Ψυχρού Πολέμου. Είναι εύκολο να καταδικάσουμε ηθικά την Ουάσινγκτον για τα εγκλήματά της (και ποιος δεν το κάνει;), αλλά παραμένει η ερώτηση αν τα εγκλήματα αυτά ήταν το μη χείρον σε σχέση με τα εγκλήματα που θα έκανε μια ανεμπόδιστη Σοβιετική Ένωση, που θα έμενε ελεύθερη, απειλώντας να υποτάξει την υπόλοιπη Ευρώπη. Η Σοβιετική Ένωση ήταν μια φαύλη δύναμη, παρόλο που το είπε ακόμη και ο αδαής Ρέιγκαν, ενώ οι ΗΠΑ είναι κατά τη γνώμη μου μια λιγότερο φαύλη υπερδύναμη. Σ' αυτό τον κόσμο πρέπει να συμβιβαζόμαστε με το λιγότερο κακό.
Νομίζω πως θα έπρεπε να αναρωτηθείς πως φαίνεται το όλο θέμα στα μάτια των Πολωνών, των Ούγγρων, και των Βούλγαρων πριν προχωρήσεις σε "απλή και ξεκάθαρη ηθική καταδίκη". Πιστεύουν ότι ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν μια καταπληκτική ιδέα και θα έπρεπε να τους δοθεί το πλεονέκτημα να έχουν μια γνώμη πάνω στο θέμα, ακριβώς όπως θα έπρεπε να δοθεί και στους Χιλιανούς, του Αργεντινούς και τους κατοίκους της Γουατεμάλας, που πιστεύουν ότι ήταν μια τερατώδης ιδέα. Οτιδήποτε κι αν πιστεύει κανείς για τον Ψυχρό Πόλεμο, δεν θα έπρεπε να εκλαμβάνεται ως "απλό".
Αν πίστευα ότι υπήρχαν εσωτερικές αντιθέσεις μέσα στο σταλινισμό, ή γενικότερα στα αιμοσταγή τυραννικά καθεστώτα, θα έβλεπα με περισσότερη συμπάθεια τη θέση σου. Αλλά δεν πιστεύω στις εσωτερικές αντιθέσεις. Νομίζω πως το αν αυτές οι τυραννίες εκπνεύσουν ή αντέξουν στο χρόνο είναι σε μεγάλο βαθμό ζήτημα τύχης. Δεν βλέπω κανένα λόγο γιατί τα άλλα μέλη του Πολιτικού Γραφείου δεν θα έπρεπε να είχαν εκτοπίσει τον Γκορμπατσόφ και να είχαν στείλει τανκς στη Λειψία, το Βερολίνο και την Πράγα το 1989-90. Δεν το έκαναν, αλλά δεν νομίζω ότι αυτό συνέβη επειδή η ιστορία ήταν με το μέρος του Γκορμπατσόφ, ή γιατί ο Γκορμπατσόφ χρησιμοποιούσε ένα καλύτερο αναλυτικό πλαίσιο από τους αντιπάλους του. Δεν ξέρω γιατί δεν το έκανε, αλλά υποπτεύομαι ότι είχε να κάνει με τις συγκεκριμένες προσωπικότητες και τους δεδομένους συσχετισμούς ισχύος (όπως με το ποιου ο γαμπρός διοικούσε τη μονάδα στο στρατόπεδο έξω από τη Μόσχα).
Δεν βλέπω να υπάρχει χρεία κάποιου εντυπωσιακού "αναλυτικού πλαισίου", ιστορικού ή ιστορικιστικού, για να καταλάβουμε πώς άνθρωποι όπως ο Στάλιν και ο Χίτλερ, η Θάτσερ και ο Μπους, η χούντα του 1967 και ο Παπανδρέου ήρθαν στην εξουσία. Τέτοια πλαίσια δεν είναι ποτέ χρήσιμα για λόγους πρόβλεψης ή στρατηγικούς σκοπούς. Οι αλλαγές σε θέματα πολιτικού ελέγχου είναι από τα πράγματα που πολύ απλά δεν μπορούν να εξηγηθούν με μεγάλες, ηχηρές γενικευμένες θεωρίες. Εξηγούνται με τον τρόπο που εξηγούνται οι γάμοι και τα διαζύγια --από μια αφήγηση που εστιάζει προσεχτικά στις λεπτομέρειες του ποιος έκανε τι, σε ποιον, πότε.
Χ.Π. Έτσι ή αλλιώς, οι διαφορές στις απόψεις μας για τον Ψυχρό Πόλεμο δεν μπορούν να γεφυρωθούν. Απορρίπτω την εναλλακτική τού να επιλέγει κανείς το "έλασσον των δύο δεινών" γιατί μια τέτοια επιστημική θέση μπορεί εύκολα να χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογήσει τις δικές μας ανήθικες πρακτικές και πράξεις κατά των ανήθικων πράξεων των εχθρών μας, μόνο και μόνο επειδή η δράση των τελευταίων είναι πιο ανήθικη από τη δική μας. Επ' αυτής της βάσης, αντιπροσωπεύοντας αυτό που υποτίθεται ότι αντιπροσωπεύει, μια δημοκρατία που χρησιμοποιεί τα ίδια κριτήρια συμπεριφοράς με μια δικτατορία θα έπρεπε να κρίνεται με ακόμη πιο αυστηρούς όρους. Όσον αφορά το σχόλιο σου για το "και ποιος δεν καταδικάζει ηθικά την Ουάσινγκτον;" θα έλεγα ότι η απάντηση είναι πολύ απλή: στην Αμερική, πάρα πολύ λίγοι --ιδιαίτερα ανάμεσα στο χώρο των διανοουμένων! Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.
Ας επιστρέψουμε στη συζήτηση για την Αριστερά σήμερα. Διάβασα με ενδιαφέρον τη διάκριση που έκανες στο βιβλίο σου μεταξύ της παλιάς και νέας Αριστεράς. Με τον όρο Παλαιά Αριστερά, τουλάχιστο στην Αμερική, εννοείς την παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατική αριστερά των Howe, Galbraith, Harrington, μεταξύ άλλων, εν ολίγοις, την παράδοση της Αριστεράς που ενδιαφέρεται για τη βαθμιαία μεταρρύθμιση του καπιταλιστικού συστήματος και τη σταδιακή μεταμόρφωσή του σε μια αταξική κοινωνία ισότητας. Με τον όρο Νέα Αριστερά εννοείς τη ριζοσπαστική Αριστερά των 60's, της οποίας τις ιδέες έχει σήμερα ενστερνιστεί η ακαδημαϊκή Αριστερά --αν και δε είμαι σίγουρος για το τι είδους συνέχεια βλέπεις ανάμεσα στην ριζοσπαστική και τη μεταμοντέρνα Αριστερά. Έχοντας, σωστά νομίζω, απορρίψει την μεταμοντέρνα Αριστερά, προτείνεις μια επιστροφή στις αξίες της παλιάς, καλώντας μάλιστα τους οπαδούς της μεταμοντέρνας να συνταχθούν μαζί της και μάλιστα πας ακόμη πιο πέρα, προτείνοντας ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχει πλέον διάκριση μεταξύ των παραδοσιακών φιλελεύθερων (με την αμερικάνικη έννοια του όρου) και των αριστεριζόντων.
Αν τα παραπάνω αποδίδουν σωστά τη θέση σου, τότε κατά βάση κηρύσσεις την επιστροφή της πολιτικής στον παλιό καλό αγώνα μεταξύ των παραδοσιακών αρχών της Αριστεράς και της Δεξιάς. Αυτή είναι μια πράγματι ενδιαφέρουσα και συναρπαστική πρόταση, αλλά βλέπεις να υπάρχουν οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες σήμερα για την πραγματοποίηση ενός τέτοιου εγχειρήματος; Θα συμφωνήσω πως από πολλές βασικές απόψεις οι συνθήκες είναι ώριμες για κοινωνική δράση: το σύστημα της αγοράς είναι παντοδύναμο και οι οικονομικές ανισότητες έχουν φτάσει σε άνευ προηγουμένου επίπεδα. Το σημειώνεις και συ στη συζήτησή σου για την Αμερική σήμερα, όπου η οικονομική ανασφάλεια, η (υπο)προλεταριοποίηση της μπουρζουαζίας, η κατάρρευση του συστήματος υγείας, οι ελαχιστοποιούμενες ευκαιρίες για πανεπιστημιακή μόρφωση των παιδιών της εργατικής τάξης, η δημιουργία καστών μέσα στην κοινωνία, κ.λπ., κ.λπ. --εξελίξεις που έχουν οδηγήσει στην πραγματική κατάρρευση των ελπίδων της νέας γενιάς των αμερικανών για ένα καλύτερο μέλλον-- συνιστούν ένα μεγάλο μέρος της τρέχουσας κοινωνικής πραγματικότητας. Αλλά, από την άλλη πλευρά, η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης και η συρρίκνωση της λαϊκής εργατικής τάξης "του μπλε κολάρου" στις βιομηχανοποιημένες χώρες έχουν υπονομεύσει την ίδια τη βάση της υποστήριξης της παραδοσιακής προοδευτικής πολιτικής. Η ταξική δομή στις ανεπτυγμένες χώρες είναι σήμερα πολύ περίπλοκη, κάτι το οποίο δεν επιτρέπει μια μορφή παραδοσιακού ανταγωνισμού μεταξύ της εργατικής και της καπιταλιστικής τάξης και, συνεπώς, η προώθηση μιας προοδευτικής κοινωνικής αντζέντας είναι μάλλον πιο δύσκολη δουλειά από ό,τι ήταν στο παρελθόν. Σε αποκορύφωμα όλων αυτών, οι αριστεροί διανοούμενοι του σήμερα έχουν μετατοπίσει το ενδιαφέρον τους από την οικονομία στην κουλτούρα (την οποία, προσωπικά, βλέπω σαν άμεσα συνδεμένη στις ίδιες τις δομικές αλλαγές που έχουν επέλθει στις προηγμένες κοινωνίες, όπως επίσης και σαν αποτέλεσμα μιας επιτυχούς διαδικασίας κοοπτάτσιας) και έχουν ουσιαστικά γυρίσει τη πλάτη τους στους αγώνες των φτωχών και αδυνάτων και στην προώθηση της κοινωνικής δικαιοσύνης γενικότερα, μετατρέποντας τους εαυτούς τους, στο ενδιάμεσο, σε πορτιέρηδες της καινούριας ελίτ της ισχύος.
Φοβάμαι πως η εικόνα δεν δείχνει καλύτερη όταν κοιτάζει κανείς τα πολιτικά κόμματα της Αριστεράς. Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, που βρίσκονται στην εξουσία είναι βαθιά συντηρητικά στη φύση και την ουσία της πολιτικής τους (εξ ου και η απόρριψη του παραδοσιακού πολιτικού και ιδεολογικού διαχωρισμού μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς από τους σημερινούς ηγέτες τους), προσανατολισμένα στη λογική της αγοράς με μια στενομυαλιά που πραγματικά εντυπωσιάζει ακόμη και τους πιο άτεγκτους συνηγόρους των νεοφιλελεύθερων οικονομικών. Πραγματικά, στην πολιτική τους ημερήσια διάταξη οι νέοι σοσιαλδημοκράτες εφαρμόζουν με δογματική επιμέλεια τη θεωρία της δημόσιας επιλογής, ενώ ταυτόχρονα έχουν μετατρέψει τα κόμματά τους σε οχήματα για την άνοδο στην εξουσία μιας καινούριας τάξης ανερχόμενων επαγγελματιών, που έχουν μεγάλη κινητικότητα, αλλά και που δεν είχαν άλλο μέσο πλην της πολιτικής για την πρόσβαση στον πλούτο, τα προνόμια και την κοινωνική καταξίωση. Αυτή είναι χωρίς αμφιβολία η εικόνα των ευρωπαϊκών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων σήμερα --μια εικόνα που δεν υπόσχεται πολλά για το μέλλον της ευρωπαϊκής Αριστεράς στη σημερινή καμπή-- αν και με ενθαρρύνουν από την άλλη πλευρά οι εξελίξεις σε διάφορα σημεία του μη δυτικού κόσμου, που συνδέονται με την εξάπλωση λαϊκών κινημάτων και διαφόρων πυρήνων αντίστασης στη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση. Παρομοίως, πιστεύω πως οι διαφορές μεταξύ των Δημοκρατικών και των Ρεπουμπλικάνων στις ΗΠΑ έχουν γίνει όλο και λιγότερο προφανείς σε διάφορα κοινωνικά θέματα-κλειδιά, μεταξύ των οποίων η κοινωνική πρόνοια, το έγκλημα, η παιδεία και άλλα. Στην ουσία το ένα κόμμα συναγωνίζεται το άλλο για το ποιο από τα δύο θα εξυπηρετήσει καλύτερα τα συμφέροντα των μεγάλων επιχειρήσεων.
Ρ.Ρ. Συμφωνώ πως υπάρχει μικρή λαϊκή υποστήριξη για τις πολιτικές της Παλαιάς Αριστεράς. Όπως είπες, η καινούρια τάξη των ανερχόμενων επαγγελματιών που έχουν αυξημένη κινητικότητα δείχνει πράγματι λιγότερο διατεθειμένη να μοιραστεί τον πλούτο ή να μεριμνήσει για τους φτωχούς απ' ό,τι οι προκάτοχοί της σε αυτό το ρόλο σε προηγούμενες εποχές. Δεν έχω κάποια καλή εξήγηση για αυτή την αύξηση του εγωισμού και της απληστίας. Αληθεύει ότι οι παραδοσιακές δημοκρατίες έχουν μια πιο μικρή λαϊκή εργατική τάξη χειρωνακτών εργατών απ' ό,τι στο παρελθόν, αλλά πλέον έχουμε μια τεράστια τάξη υποπληρωμένων εργαζομένων σε υπηρεσίες (πορτιέρηδες, σερβιτόροι, κ.λπ. --ως επί το πλείστον μαύροι και σκουρόχρωμοι στις Ηνωμένες Πολιτείες και κυρίως μετανάστες από τη Νότια Ευρώπη στη Βόρεια Ευρώπη) που ζουν τη ζωή τους χωρίς ελπίδα. Δεν βρίσκω καμιά εξήγηση γιατί αυτή η καινούρια τάξη δείχνει τόσο ελάχιστη προθυμία να οργανωθεί και να διαμαρτυρηθεί για την κατάστασή της. Γενικότερα, δεν βρίσκω καμιά εξήγηση για αυτό το είδος πολιτικού λήθαργου που μοιάζει να καταλαμβάνει τις δημοκρατικές χώρες όσο διαρκούν οι οικονομικές εκρήξεις.
Όπως το βλέπω εγώ, οι κεντρώοι όπως ο Μπλερ και ο Κλίντον αναγκάστηκαν να μετακινηθούν προς το Κέντρο από την Αριστερά με σκοπό να εκλεγούν. Δεν ξέρω πώς πρέπει να επιδράσουμε πάνω στην συνείδηση του εκλογικού σώματος για να δώσουμε τη δυνατότητα σε τέτοιους ανθρώπους --που συναισθηματικά νομίζω είναι σωστά τοποθετημένοι-- να εκλεγούν βασιζόμενοι σε πιο αριστερίζοντα ερείσματα. Υποπτεύομαι πως μόνο ένα σοβαρό οικονομικό ολίσθημα, με ευρεία εξάπλωση της ανεργίας, μαζικές προσημειώσεις υποθηκών και τα παρόμοια, θα αλλάξει το πολιτικό κλίμα. Όπως ακριβώς η αμερικανική Αριστερά επανέκαμψε κατά τη διάρκεια της μεγάλης οικονομικής κρίσης του '28, έτσι μπορεί να αναβιώσει αν υπάρξει μια δεύτερη τέτοια κρίση.
Είναι φυσικά πολύ λυπηρό να προτείνει κανείς πως μόνο οι δύσκολοι καιροί μπορούν να παραγάγουν μια αναγεννημένη Αριστερά. Αλλά δεν βλέπω κάποια καλύτερη περίπτωση. Παρά ταύτα, δεν βρίσκω να υπάρχει ανάγκη να προβλέψουμε την επιτυχία της Αριστεράς για να ωθήσουμε τους διανοούμενους να επιμείνουν στην προσπάθεια να αλλάξουν τη νοοτροπία του εκλογικού σώματος, να πείσουν τους γιάπις να είναι λιγότερο εγωιστικοί, να ενώσουν (υπό κοινή σημαία) αυτή την τάξη των πορτιέρηδων και σερβιτόρων που λέγαμε προηγουμένως, και ούτω καθ' εξής. Η ιστορία μπορεί να μην είναι μαζί μας και οι φωνές μας μπορεί να μην έχουν καμιά επιρροή, αλλά αυτό δεν είναι δικαιολογία για να σταματήσουμε να προοδεύουμε επί των ιδεών μας.
Έτσι λοιπόν η απάντηση μου στο αρχικό σου ερώτημα είναι: όχι, δεν βλέπω "τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες ώριμες σήμερα για την πραγματοποίηση ενός τέτοιου σχεδίου", αλλά και λοιπόν; Αυτό δεν μας εμποδίζει να παροτρύνουμε τους ανθρώπους να είναι λιγότερο αδηφάγοι και εγωκεντρικοί, αν και αμφιβάλλουμε ότι θα δώσουν καμιά σημασία στις απόψεις μας. Τι άλλο θα μπορούσαμε να κάνουμε;
Μου φαίνεται ότι ο τρόπος που θέτεις την ερώτηση έχει σαν βάση και προϋποθέτει την παλιά μαρξιστική ιδέα ότι θα έπρεπε πρώτα να δούμε προς τα πού πάει η ιστορία και μετά να ανεβούμε στο βαγόνι. Κάτι τέτοιο ήταν ΟΚ τον καιρό που πιστεύαμε ότι η ιστορία πάει προς τη σωστή κατεύθυνση. Τώρα, όμως, που δεν έχουμε τέτοιες αυταπάτες, θα έπρεπε να σταματήσουμε να ανησυχούμε για το τι κάνει η ιστορία ή για το ποιες συνθήκες επικρατούν και να υπενθυμίζουμε συνεχώς στους ανθρώπους για το τι οι πλούσιοι κάνουν στους φτωχούς. Ίσως κάποια μέρα ακούσουν.
Χ.Π. Χαίρομαι που διαπιστώνω ότι συμφωνούμε σε κάποια σημεία για την πολιτική της Αριστεράς σήμερα. Νομίζω ότι η Αριστερά μπορεί να αναζωογονηθεί πηγαίνοντας πίσω στα βασικά περί ισότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης. Στη σημερινή καμπή αυτό σημαίνει να παλέψει για να διατηρήσει όσα κέρδισε στο παρελθόν και στη συνέχεια να πιέσει για να διευρύνει τη σφαίρα της δημοκρατικής συμμετοχής στην οικονομία. "Πίσω στην ταξική πολιτική", για να παραθέσω τον τίτλο μιας μελέτης σου. Πιστεύω πως αυτός ο αγώνας έχει καθοριστική σημασία. Αυτό θα πρέπει να σημαίνει περιορισμούς στις συγκεντρωποίηση της ιδιοκτησίας και έλεγχο της ελεύθερης αγοράς, καθώς και την ανάπτυξη ταυτόχρονα διαφόρων μορφών άμεσης συμμετοχής και διαχείρισης του συστήματος παραγωγής από τους πολίτες, εγγυημένα βασικά κοινωνικά δικαιώματα, την προώθηση μιας αυθεντικής δημοκρατικής κουλτούρας και τη δημιουργία στενών και δυνατών διασυνδέσεων με το διεθνές εργατικό κίνημα. Όλα αυτά είναι ουσιαστικά πεδία διαμάχης με την παγκοσμιοποίηση του κεφαλαίου. Το να οργανώσει τους περιθωριοποιημένους, προσανατολισμένους προς τις υπηρεσίες εργαζόμενους είναι σημαντικοί πρακτικοί στόχοι. Τα κοινωνικά κινήματα που αγωνίζονται για ριζικές αλλαγές πρέπει να αποβάλλουν τις οξείες διχοτομήσεις μεταξύ κράτους και κοινωνίας, καθώς ο καπιταλισμός της ελεύθερης αγοράς ανθεί στηριζόμενος στην εκμετάλλευση του κράτους. Αυτός ο διαχωρισμός είναι ψεύτικος, όπως είναι ο διαχωρισμός μεταξύ πολιτικής και οικονομίας. Σε όλα αυτά, η έννοια της ελπίδας (ένα άχρονο εργαλείο για να βελτιώσουμε τη μοίρα της ανθρωπότητας και για να κατασκευάσουμε μια αταξική κοινωνία) είναι ιδιαίτερα σημαντική στην προσπάθεια να αντιμετωπίσουμε τα σύγχρονα προβλήματα. Ταυτόχρονα, είναι μέγιστης σημασίας οι γέφυρες διεθνούς αλληλεγγύης και συνεργασίας. Το εργατικό κίνημα θα πρέπει κάποτε να οργανωθεί σε πλαίσια πέραν του εθνικού. Είναι καιρός να αφιερωθεί η Αριστερά στην πραγμάτωση αυτού του οράματος που μερικοί αποκαλούν "πραγματική ουτοπία".
Υπάρχουν τόσα πολλά αμφιλεγόμενα σημεία μεταξύ της αριστερής ιντελιγκέντσια σήμερα: η πολιτική της ταυτότητας και της διαφοράς, η "υπερπαγκοσμιοποίηση" και μια εμμονή για εξουσία, στάτους και γόητρο. Είμαι της γνώμης ότι τα κινήματα που εκπροσωπούν την ιδεολογία της πολιτικής ταυτότητας και του πολιτισμικού πληθωρισμού είναι μάλλον φαινόμενα συμφυή με τον σύγχρονο καπιταλισμό παρά εκδηλώσεις πρόκλησης και αντίστασης κατά του συστήματος. Η ουτοπική, διανοουμενίστικη νοσταλγία για πολιτισμικά εναλλακτικούς τρόπους ζωής δεν με εντυπωσιάζει σαν ένα δυνατό εργαλείο για προοδευτική κοινωνική αλλαγή. Όλες οι μεταμοντέρνες και προσανατολισμένες στην ορθολογιστική επιλογή συζητήσεις περί "οικιακής οικονομίας" αντιπροσωπεύουν τη μεταφυσική της πολιτικής και είναι τόσο σχετικές με την πάλη για κοινωνική δικαιοσύνη και ισότητα, όσο οι πλατωνικοί δυϊσμοί (για να χρησιμοποιήσω μια από τις δικές σου αναλυτικές μεταφορές) με τη μάχη κατά του κακού.
Διαφωνώ πάντως, με την εκδοχή σου, για το στρατόπεδο Κλίντον-Μπλερ και των υπολοίπων (κεντροδεξιών, κεντροαριστερών, κεντροκεντρώων, οποιασδήποτε κατεύθυνσης) σύγχρονων σοσιαλδημοκρατών που βρίσκονται στην εξουσία. Όπως ήδη ανέφερα, δεν πιστεύω πως αυτή η εκδοχή της Αριστεράς είναι ικανή να επιφέρει τις επιθυμητές αλλαγές. Η σοσιαλδημοκρατία είναι τόσο εφικτή σήμερα όσο είναι το πρότυπο του "υπαρκτού σοσιαλισμού". Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα έφτασαν στο τέλος του κύκλου της ζωής τους όταν η μεταπολεμική κοινωνική δομή της συσσώρευσης κατέρρευσε και το κεφάλαιο πέρασε στην επίθεση για να περιορίσει τις πτωτικές τάσεις των ποσοστών κέρδους, απελευθερώνοντας τον εαυτό του από τις "ρυθμίσεις" του κράτους και τις εταιρικές συμφωνίες της χρυσής εποχής του καπιταλισμού. H εντός εξουσίας σοσιαλιστική δημοκρατική Αριστερά είναι βαθιά αναμεμιγμένη με το καινούριο καθεστώς συσσώρευσης, που είναι βασισμένο σε μακροοικονομικές οικονομικές πολιτικές της προσφοράς και προσανατολισμένο στο παγκόσμιο κεφάλαιο. Το να ελπίζει ότι θα αλλάξει την πολιτική της εκ των άνω, είναι πιστεύω μάταιος κόπος. Η ανανέωση της Αριστεράς πρέπει να έρθει από κάτω, μέσω του πολιτικού ακτιβισμού σε λαϊκό επίπεδο και την ενεργοποίηση σε διανοητικό επίπεδο μιας πολιτικο-οικονομικής κριτικής του νεοφιλελευθερισμού καθώς και εναλλακτικών πολιτικών οραμάτων, που θα κλιμακωθεί με τον εξοστρακισμό πολιτικών επιλογών που υποβάλλονται από τους πάνω. Δεν βλέπω κανένα άλλο τρόπο να ξεπεραστεί η κρίση.
Ρ.Ρ. Συμφωνώ μαζί σου για τους εναλλακτικούς τρόπους ζωής, αλλά νομίζω πως ο πολιτικός ακτιβισμός σε παλλαϊκό επίπεδο και η αυξημένη δημοκρατική συμμετοχή είναι απλά εναλλακτικοί τρόποι να περιγράψεις αυτό που σημείωσα, σε προηγούμενη απάντησή μου, το να "πείσει κανείς τους συμπολίτες του να ψηφίσουν αριστερούς υποψήφιους". Φαίνεται πως θεωρείς ότι πιστεύω στην αλλαγή "εκ των άνω", αλλά δεν είμαι σίγουρος πώς οδηγήθηκες σε τέτοιο συμπέρασμα. Φυσικά θα αντικαταστήσουμε τους κεντρώους όπως τον Κλίντον και τον Μπλερ με ανθρώπους περισσότερο αριστερής τοποθέτησης, εφόσον φυσικά μπορούν αυτοί οι άνθρωποι να εκλεγούν --αν οι κεντρώοι εξαναγκαστούν από τη βάση να αποχωρήσουν. Η επιχειρηματολογία μου είναι ρεφορμιστική και η δική σου αόριστα επαναστατική, αλλά δεν επιδιώκουμε στην πραγματικότητα τους ίδιους στόχους; Βρίσκω πολύ δύσκολο να εντοπίσουμε τη διαφορά. Ήδη έχουμε πολλές άριστες "πολιτικο-οικονομικές κριτικές του νεοφιλελευθερισμού", ούτως ώστε δεν είμαι καθόλου σίγουρος για το ποια περαιτέρω "θεωρητική ενεργοποίηση" χρειάζεται. Συμφωνώ απόλυτα πως "η σοσιαλδημοκρατική Αριστερά που βρίσκεται στην εξουσία.....κ.ο.κ.". Το πρόβλημα είναι να πείσει κανείς τους ψηφοφόρους να αναγνωρίσουν αυτή την εμπλοκή και τις συνέπειές της και να τους κάνει να καταψηφίσουν τους αγύρτες. Ίσως κάποιοι αριστεροί έχουν αδιευκρίνιστες απόψεις αλλά σε γενικές γραμμές νομίζω ότι υπάρχει ευρεία συμφωνία μεταξύ των αριστερών διανοούμενων για το τι είναι πιθανόν να συμβεί αν οι πολιτικές Κλίντον-Μπλερ συνεχιστούν. Ενώ εσύ θεωρείς τους διανοούμενους σαν οκνηρούς και τυφλούς, εγώ θεωρώ τους ψηφοφόρους σαν οκνηρούς --που πετούν την ευκαιρία τους να αλλάξουν τα πράγματα αρνούμενοι να τα συλλογιστούν προσεχτικά. Δεν είναι πάντα η έλλειψη διανοητικής ενεργοποίησης που επισύρει άσχημες καταστάσεις. Μερικές φορές είναι η αδράνεια και η αδιαφορία από την πλευρά των ευρέων μαζών.
Χ.Π. Με κανένα τρόπο δεν διατηρώ κάποιο ρομαντισμό για το ρόλο των μαζών και πράγματι συμφωνώ με την παρατήρηση για την "αδράνεια και την αδιαφορία των ευρέων μαζών". Αλλά πιστεύω ότι έχω κάθε λόγο να είμαι επικριτικός όσον αφορά τη σημερινή διανόηση --ένα θέμα που απαιτεί προσοχή και ανάλυση από μόνο του. Ταυτόχρονα πιστεύω ότι η αντίληψή σου για το τι σημαίνει βαθιά, ριζοσπαστική δημοκρατία ("να πείσει κανείς τους συμπολίτες του να ψηφίσουν αριστερούς υποψήφιους") δεν κατορθώνει να υπερβεί μια φιλελεύθερη, παραδοσιακή οργάνωση πολιτικής εξουσίας, η οποία δεν μπορεί να λύσει τα προβλήματα εκείνα που εσύ ο ίδιος αντιλαμβάνεσαι ως εμπόδια στην πραγμάτωση μιας δίκαιης, αταξικής κοινωνίας. Από τη σκοπιά της ριζοσπαστικής κοινωνικής αλλαγής, η ολοκληρωτική ρήξη με τα αξιώματα της φιλελεύθερης καπιταλιστικής οικονομικής, πολιτικής, κοινωνικής και πολιτισμικής τάξης πραγμάτων μου φαίνεται υποχρεωτική. Σε κάθε περίπτωση, πραγματικά ελπίζω ότι ο αγώνας για ένα πιο ανθρώπινο κόσμο θα συνεχίσει και ότι θα έχουμε την ευκαιρία στο μέλλον να ξανακάνουμε ένα τέτοιο διάλογο.